Brief 23-3 Advies verkenner collegevorming Raadsperiode 2022-2026

Advies verkenner collegevorming Raadsperiode 2022-2022

Amsterdam, 23 maart 2022

Geachte leden van de Raad,

De afgelopen dagen heb ik op verzoek van PvdA-lijsttrekker Marjolein Moorman als verkenner gesprekken gevoerd met burgemeester Halsema en met de lijsttrekkers van alle gekozen partijen in de nieuwe gemeenteraad van Amsterdam. Ook heb ik gesproken met de raadsgriffier en de gemeentesecretaris. Ik dank mijn gesprekspartners voor de bijzonder prettige, open en inhoudelijke gesprekken. Een aantal partijen heeft in een open brief aangegeven wat zij belangrijk vinden in het kader van de verkenning (CDA, JA21, Volt). Hierbij breng ik u verslag uit van de verkenning en kom tot een advies over de voortgang en inrichting van het proces om tot een nieuw stadsbestuur te komen. Verkiezingen zijn per definitie een momentopname, een foto van een collectief moment: de vreugde over winst op uitslagenavond van de één, de teleurstelling na een tegenvallend resultaat op het gezicht van de ander. Zo’n uitslag is een stolling van duizenden individuele afwegingen. Vertrouwen of juist het gebrek daaraan. Hoop, aspiraties, verlangen. Het vertaalt zich in kille cijfers. Stemmen worden zetels. Met daarachter de stad met haar vele gezichten. De schoonheid die zich nu het lente wordt bijna wellustig toont. De rivier die blinkend door het centrum kronkelt, de nieuwe energie, de Amsterdammers die elkaar na corona weer omhelzen in een ontwakend nachtleven.

De culturele rijkdom, de bedrijvigheid, het aanstekelijk optimisme van onze stad met haar jonge geestdrift. De ambitie en de branie. De geschiedenis die bijna achteloos om elke hoek ligt opgetast, de toekomst die je altijd mooier belooft.

1

En tegelijk het andere gezicht van de stad. Buurten die in de Atlas van afgehaakt Nederland niet zouden misstaan, stadgenoten die het vertrouwen in de toekomst kwijt zijn. Het verlammende effect van armoede, van werkloosheid. De klap van corona, de angst voor morgen. ZZP’ers die plots alleen stonden. De stress van huur en gasrekening. Onmisbaren die zich zo vaak onzichtbaar voelen. De onzekerheid van bestaan – het gevoel dat het leven altijd elders is. Het vertaalt zich ook in de participatie in het democratisch proces. Als minder dan de helft van de Amsterdammers komt stemmen, moeten alle Amsterdammers zich dat aantrekken. Het is goed dat er onderzoek naar de opkomst wordt gedaan. Alle partijen in de nieuwe Raad hebben aangegeven die lage opkomst als een opdracht te beschouwen. Opkomst is een symptoom. Een top van de ijsberg van eroderend vertrouwen. Als je klem raakt door een kille overheid, als je voelt dat er voor jou geen kansen zijn op een mooiere toekomst, als je bang bent door criminaliteit in de buurt waar je woont, als je ziet dat het gedroomde thuis voor je kinderen een belegginsspeeltje voor de superrijken is: is het dan zo gek dat je afhaakt? Solidariteit is het tegengif maar ontstaat niet vanzelf. Die ongelijkheid is niet uniek voor Amsterdam, maar lijkt hier soms extra schrijnend. Zo ostentatief. De dakloze en de Maserati in één straatbeeld.

De verschillen dreigen hardnekkiger te worden en langs meer lijnen te lopen: verschil in levensverwachting tussen rijk en arm, verschil in arbeidszekerheid. De geografische scheidslijnen tussen de basisschool in het ene postcodegebied waar het lerarentekort harder inslaat dan in het andere. Dit vergt van Raad en Stadsbestuur een heldere missie voor de komende jaren: Voor een stad waar iedereen mee kan komen. Haar of zijn dromen waar kan maken. Vrij zichzelf kan zijn. Hierover bestaat eensgezindheid bij de gekozen partijen: bestrijd de tweedeling. Doe dat met hart en ziel. Sociaal-economisch, sociaal-cultureel, politiek. Een stad voor álle Amsterdammers heeft nood aan gelijke kansen in het onderwijs. Ongelijkheid bestrijd je door ongelijk te investeren. Betaalbaar wonen vergt creativiteit en durf. Bestaanszekerheid voor ieder mens betekent armoede bestrijden, schulden terugdringen en oog hebben voor de dak- en thuislozen, voor de kwetsbaren. Woningen isoleren zodat CO2 en de energierekening omlaag kunnen. Durven delen. Een gezonde en

2

groene toekomst als basis voor hoe we hier samenleven – niet als ideologische wig tussen ons. Vrijheid en geborgenheid moeten individuele aanspraak zijn én collectief goed. De veiligheid verdedigen als streep in het zand: hier geldt de rechtsstaat. Geweld en machtsmisbruik dienen het onderspit te delven. Immers, de vrijheid jezelf te zijn, je dromen na te jagen en je keuzes te maken zonder vernederd te worden: dat is het DNA van Amsterdam. Voor álle Amsterdammers betekent ook een open houding naar de stad en een volwassen democratische cultuur. Veel partijen hebben aangegeven graag onderdeel te zijn van een meer constructieve politieke cultuur. Tussen oppositie en coalitie. Tussen stad en land. Minder juridiseren. Verschillende partijen hebben aandacht gevraagd voor (verbeteren van) participatie en inspraak voor bewoners. Er is gewezen op de slepende erfpachtdiscussie. Het verdient aanbeveling dit moment te markeren als een nieuwe start. Een open en transparante cultuur te vestigen. Inspraak en zeggenschap te organiseren. Een nieuwe toon te zetten met nieuwe verhoudingen. Nodig om de uitdagingen van de stad het hoofd te bieden. Dat zal ook tot uitdrukking moeten komen in de vorming en werkwijze van een nieuw stadsbestuur. De uitslag bevestigt de links-progressieve signatuur van de hoofdstad.

De meeste partijen beschouwen het als logisch, te verwachten of zelfs wenselijk dat de drie grootste partijen in de Raad nu het voortouw nemen bij het starten van onderhandelingen om tot een nieuw stadsbestuur te komen. De PvdA is de grootste partij geworden met 9 zetels en heeft te kennen gegeven in eerste instantie ook die coalitie te willen onderzoeken. Maar wel vanuit het besef van de grote verantwoordelijkheid ook jegens Amsterdammers die niet op die partij hebben gestemd. GroenLinks en D66 zijn met respectievelijk 8 en 7 zetels dezelfde mening toegedaan. Van de huidige coalitie heeft de SP met nu twee zetels aangegeven alleen deelname te willen overwegen als zij getalsmatig noodzakelijk zouden zijn voor een meerderheid. Door sommigen is gepleit voor verbreding van zo’n coalitie. De VVD heeft aangegeven bereid te zijn tot het stadsbestuur toe te treden, bij voorkeur indien getalsmatig nodig maar niet per se. Waar tot een dergelijke verbreding nu niet de neiging bestaat bij de drie grootste partijen ware het aan te bevelen verbreding in politieke zin wel op een andere manier na te 3

streven. Overwogen zou kunnen worden partijen in de Raad die evident hebben gewonnen in stadsdelen uit te nodigen het gesprek aan te gaan over een bestuurlijke rol aldaar. Daarnaast kan gewerkt worden aan een andere verhouding tussen partijen in de raad, kan gekozen worden voor een ander soort akkoord en kan een beoogde coalitie ook tussentijds proberen reële wensen van partijen die nu niet in eerste instantie gaan onderhandelen te betrekken. Op basis van mijn verkenning adviseer ik in eerste instantie een coalitie te onderzoeken van PvdA, GroenLinks en D66 en parallel te werken aan breed draagvlak en herkenbaarheid. Begin met gesprekken in de stad met nieuwgekozen bestuurscommissieleden, met stemmers en niet-stemmers, met afgehaakten en aangehaakten, met jong en oud. Leg ook tijdens de onderhandelingen geregeld verantwoording af. Betrek actief de andere partijen in de Raad. Ik adviseer dit begin van een nieuwe gemeenteraad ook te benutten voor een nieuwe start in de verhouding tot de regio, het Rijk en tot Europa. In de regio werkt de stad al samen op tal van gebieden, de komende jaren zal het cruciaal blijken te zijn hoe we hiermee verder gaan. Ten opzichte van het Rijk kan Amsterdam als verantwoordelijke hoofdstad een aanbod formuleren.

Of het nu gaat om de energietransitie, de volkshuisvesting, de grote veiligheidsvraagstukken of onze economie – samen optrekken is in het belang van de Amsterdammer en van het land. Als Europese hoofdstad kan de stad een rol spelen in het netwerk van voorlopers maar ook samenwerken bij de verbetering van de leefbaarheid in Nieuw West, Zuid-Oost en elders. Om de stad goed te kunnen dienen moet rekenschap gegeven worden van de financiële situatie van de stad. Die is uitgesproken zorgelijk. Dit wordt door alle partijen onderkend. Een eerlijke analyse en duidelijke keuzes in uitgaven, inkomsten en investeringen zijn voorwaarde voor effectief bestuur van de stad. Inflatie, stijgende rente, een mogelijke recessie en achterstallige rekeningen van corona vormen aankondiging van meer zwaar weer. Tegelijk is de stad het aan zijn stand verplicht hier goed mee om te gaan. Noblesse oublige – en het mag ook duidelijk zijn dat Amsterdam dit kan. Velen van u hebben uitgesproken hoe vervreemdend het was campagne te voeren en te spreken over onze problemen hier terwijl intussen de kruisraketten op Kiev en Mariupol het 4

leven verwoesten van bewoners daar. De Oekraïense vlag wappert vrolijk voor het stadhuis en de kinderen bakken blauw-gele cupcakes voor giro 555 maar het verdriet, de angst en het geweld zijn overweldigend. Amsterdam vangt conform haar traditie Oekraïense vluchtelingen op met een groot en warm hart maar het is goed te beseffen dat we aan het begin staan van een mogelijk nog veel grotere crisis. De zorg voor alle vluchtelingen - omdat zij medemens zijn – de inpassing van grote groepen in ons onderwijs, onderdak en sociaal weefsel zal veel vergen van de stad. Laat dat besef en de dankbaarheid dat wij wél in een vrije en democratische stad leven u inspireren de komende jaren het goede te doen voor een stad voor alle Amsterdammers. Veelkleurig, veelstemmig maar met een prachtige gedeelde toekomst. De gesprekken met ieder van u hebben mijn vertrouwen als Amsterdammer in die toekomst versterkt. Ik wens u veel succes,

Lodewijk Asscher, 21 maart 2022,

5