Brief 22-3 Bm en GS inzake bestuurswissel 2022-2026

Aan: Behandeld door

De leden van de gemeenteraad van Amsterdam 22 maart 2022 Karin van de Wansem, k.van.de.wansem@amsterdam.nl

Onderwerp

Bestuurswissel 2022-2026

Datum

Geachte (kandidaat) raadsleden,

Inleiding Hierbij treft u het digitale document ‘Keuzes in Beeld’ (https://keuzesinbeeld.amsterdam.nl/). Hiermee wordt invulling gegeven aan het verzoek van de gemeenteraad (motie 303) om tijdig informatie beschikbaar te stellen die gebruikt kan worden voor politieke keuzes. Hierbij zijn 28 maatschappelijke vraagstukken die potentieel grote impact hebben op de stad, de financiën en de gemeentelijke organisatie zo nauwkeurig mogelijk en in hun volle breedte en omvang in beeld gebracht. Ook wordt inzicht gegeven in de feitelijke situatie en worden bepalende trends in beeld gebracht, gebaseerd op Staat van de Stad (OIS) en andere bronnen. Voor aanvullende informatie wordt met hyperlinks verwezen naar gerelateerde of onderliggende documenten Dit is geen politiek document maar een ambtelijke exercitie: er worden nadrukkelijk geen voorkeuren uitgesproken of beleidsalternatieven op voorhand onmogelijk verklaard. Wel worden de voorwaarden geschetst onder welke de keuzes een succes kunnen worden en worden de keuzes met elkaar in verband gebracht: beslissingen op het ene beleidsterrein hebben onvermijdelijk gevolgen voor andere terreinen. Voor de uitvoerbaarheid van de uiteindelijke, gemaakte keuzes zijn aanvullende checks op uitvoerbaarheid noodzakelijk.

Naast inhoudelijke en/of financiële effecten zijn er ook praktische belemmeringen, bijvoorbeeld de benodigde capaciteit in de gemeentelijke organisatie en/of bij externe partijen, de afnemende beschikbaarheid van materialen en de tijdshorizon. Verder treft u hierbij aan de ‘Staat van de Organisatie’ en de ‘Nota Begrotingsruimte, samen met de ‘Nota Investeringen’. De ‘Staat van de Organisatie’ beschrijft op hoofdlijnen hoe de gemeentelijke organisatie van de gemeente Amsterdam ervoor staat. Er wordt kort stilgestaan bij welke grote ontwikkelingen daar invloed op hebben gehad en wat de koers is die reeds is ingezet. De ‘Nota Begrotingsruimte’ biedt het financieel kader voor de nieuwe bestuursperiode en bevat informatie en aanbevelingen over de gemeentebegroting en het begrotingsbeleid. De Nota geeft inzicht in de financiële mogelijkheden van de gemeente en biedt steun bij het vaststellen van de financiële kaders en spelregels voor de komende bestuursperiode. De ‘Nota Investeringen’ geeft inzicht in de omvang, werking en ontwikkeling van investeringen ten behoeve van de begroting, onder andere in relatie tot de bestaande en groeiende stad.

Gemeente Amsterdam, raadsinformatiebrief

Datum 22 maart 2022 Pagina 2 van 6

Deze brief Met deze voorliggende brief delen we, aanvullend, een aantal - wat ons betreft - noodzakelijke uitgangspunten en voorwaarden om de gemeente Amsterdam de komende jaren te versterken in haar rol voor bewoners en bedrijven. Wij doen dat vanuit onze verantwoordelijkheid als resp. burgemeester die als voorzitter van het college de collectiviteit en zorgvuldigheid van de sturing bewaakt en als gemeentesecretaris die de ambtelijke uitvoering aanstuurt en randvoorwaarden creëert voor het behalen van beleidsdoelen. Het is in dit maatschappelijke tijdsgewricht meer dan ooit noodzakelijk dat lokale overheden oprecht en open luisteren naar, en verbinding maken met de inwoners van onze stad. Er is vertrouwen te herstellen na twee jaar coronabeleid en na een aantal ingrijpende affaires (zoals de toeslagenaffaire) die de kloof tussen overheid en burgers hebben vergroot. Dit besef is de rode draad in de voorstellen in deze brief. In de relatie met de stad vraagt dat om:  Een gemeente die betrouwbaar en efficiënt is, waar collectief gestuurd wordt, die zich telkens verhoudt tot de belangen van burgers en de opgaven van de stad en daarin ook wendbaar kan zijn.  Een organisatie die transparant is over kaders, keuzes en risico’s, en over rollen en verantwoordelijkheden. Dat vraagt om een organisatie waar vakmanschap en maatwerk voorop staan en waar de uitvoering meer aandacht krijgt.

Wij stellen vast dat de gemeentelijke organisatie niet altijd is toegerust op de urgente vraag vanuit de samenleving. De organisatiestructuur, de procedures en werkwijzen, de inrichting van de begroting, de verdeling van portefeuilles en het bestuurlijk stelsel, vormen dikwijls een belemmering in plaats van dat ze ondersteunend zijn. Amsterdammers worden nog te vaak behandeld als calculerende burgers. Bij de beleidsvorming wordt bovendien vaak nog onvoldoende rekening gehouden met de uitvoering. We geven in deze brief op hoofdlijnen aan welke hervormingen nodig zijn: een aantal daarvan is al in gang gezet maar vragen ook de komende jaren aanhoudend (bestuurlijke) aandacht. Ten slotte vragen we aandacht voor een aantal financiële en personele begrenzingen. 1. Een gemeentelijke organisatie voor de bewoners: betrouwbaar en open Amsterdam wil bewoners en ondernemers centraal stellen en het vertrouwen tussen burger en overheid sterk verbeteren. Dat is makkelijker gezegd dan gedaan. Zeker als dat vertrouwen eerder beschaamd is. Des te belangrijker dat het vertrouwen het uitgangspunt is in de raad, het college en de ambtelijke organisatie. De afgelopen periode zijn de eerste stappen gezet om als organisatie vanuit vertrouwen in inwoners en medewerkers meer opgave gericht en wendbaarder te worden.

In de ‘Staat van de organisatie’ is dit verder uitgewerkt en dit vormt een leidraad voor de komende bestuursperiode. De hulp van, en samenwerking met de gemeenteraad is bij het realiseren van deze veranderingen uiteraard een vereiste.

Gemeente Amsterdam, raadsinformatiebrief

Datum 22 maart 2022 Pagina 3 van 6

Verbetering juridische dienstverlening Een belangrijk onderdeel is de juridische functie. Kan de juridische functie van de gemeente zo worden ingericht dat ze meer ten dienste staat van een vertrouwensrelatie tussen burgers en gemeente? Deze vraag staat centraal in de notitie ‘Vertrouwen begint bij de overheid’ die aan de gemeenteraad is aangeboden (13 januari jongstleden) in reactie op kritische opmerkingen van de gemeenteraad en burgers over de juridische taken van de gemeente Amsterdam. Uitgangspunt voor nieuw vertrouwen is dat elke Amsterdammer eerlijk, gelijk en onbevooroordeeld wordt behandeld door de gemeente. Daarnaast is de gemeente open en dienstbaar naar de burger toe, een burger die niet langer als calculerend wordt beschouwd maar als een gelijkwaardige gesprekspartner. Verder hoort de burger altijd open toegang tot het recht te hebben. Het recht is evenwel het laatste redmiddel: pas als praten, mediation, de gelegenheid tot herstel van een vergissing, niet tot een oplossing hebben geleid moet naar rechtsmiddelen, rechtsgang en ordeningsregels worden gekeken. Dit moet leiden tot het verbeteren van de juridische dienstverlening zodat er meer procedurele rechtvaardigheid wordt ervaren en de klachtafhandeling wordt verbeterd. Daarnaast moet er juridische procedures vervangen worden door andere omgangsvormen geënt op vertrouwen, gelijkwaardigheid en respect.

Open transparante overheid Transparantie is een tweede belangrijke randvoorwaarde. Openbaarheid is een recht van de burger, geen gunst van de gemeente. In de afgelopen collegeperiode is hier werk van gemaakt maar het op peil brengen van de informatiehuishouding en het naleven van de termijnen van openbaarheid blijken taai. De komende jaren dient informatie gemakkelijk toegankelijk te kunnen worden en dient een ieder te kunnen vertrouwen op de kwaliteit van de informatie die gedeeld wordt. Juist op dat punt is er, net als bij veel andere overheidsorganisaties, een grote inhaalslag te maken. Het vraagt uithoudingsvermogen aangezien werkwijzen, cultuur, systemen op orde dienen te worden gebracht. Daarbij dienen ambtenaren zich te allen tijde veilig te kunnen voelen en vrij hun werk te kunnen blijven doen; alleen dan wordt de terughoudendheid verminderd die er soms ten aanzien van openbaarheid bestaat. Graag brengen wij onder uw aandacht dat voor de nieuwe collegeperiode Openbaarheid een belangrijk thema zal behoren te zijn, dat bestuurlijke aandacht en financiële middelen vereist. 2. Gebiedsgericht werken, aandacht voor de wijken Groter wordende stadsdelen, centralisatie van gemeentelijke taken, gecombineerd met decentralisatie van Rijkstaken en veranderende wetgeving waren aanleiding om vanaf 2014 in Amsterdam expliciet te kiezen voor gebiedssturing.

In de afgelopen jaren is er in het gebiedsgericht werken veel geleerd, maar er zijn nog veel stappen te zetten. Dat blijkt bijvoorbeeld uit de soms moeizame organisatorische en bestuurlijke start van de masterplannen in Zuidoost en Nieuw West waar wordt ingezet op integrale, opgave- en gebiedsgerichte benadering, waarbij de leefwereld van bewoners en ondernemers centraal staat. Het centraal stellen van de leefwereld van bewoners en lokale ondernemers betekent dat hun vragen de maatschappelijke en beleidsmatige opgaven bepalen en niet het aanbod van de gemeente. Daarbij moet er ook meer aandacht voor zijn dat maatschappelijke opgaven grote onderlinge verbondenheid kennen. In de ambtelijke organisatie mogen werkgelegenheid,

Gemeente Amsterdam, raadsinformatiebrief

Datum 22 maart 2022 Pagina 4 van 6

schulden, gezinsproblemen, criminaliteit dan wel in verschillende kokers zijn opgeborgen, in het leven van alledag hangen deze problemen nauw samen. Onze organisatie is niet altijd goed toegerust op de integraliteit van maatschappelijke opgaven. Werken aan het ene doel kan het andere doel frustreren. Een effectieve aanpak vraagt om het formuleren en nastreven van gezamenlijke doelen, en een hoog niveau van samenwerken en gunnen. Masterplannen Zuidoost en Nieuw-West en aanpak Noord Vooral in de stadsdelen Zuidoost, Nieuw-West en Noord waar grote en ambitieuze woningbouwprojecten gestalte krijgen en nieuwe gebieden worden ontwikkeld, dient er aandacht te zijn voor de gelijktijdige opeenstapeling van economische, sociale en culturele problemen en voor de boosheid van veel bewoners om het uitblijven van verbetering van hun leven. Om de ongelijkheid in de stad en de achterstanden in deze stadsdelen te verminderen is een lange termijn perspectief (en investeringen), een gezamenlijk geformuleerd doel en nauwe samenwerking met informele en formele partijen, bewoners, ondernemers en professionals onmisbaar: alleen dan kan er perspectief worden gecreëerd voor de jongeren die er wonen. Voor Zuidoost is begin 2021 een Masterplan vastgesteld vanuit een alliantie van samenwerkingspartners. Het Masterplan heeft betrekking op de periode 2021 tot 2040.

Voor Nieuw-West is een Masterplan in ontwikkeling, ook voor de periode tot 2040, dat naar verwachting voor de zomer van 2022 wordt ondertekend. In Noord is aan bewoners gevraagd om een eigen plan op te stellen. De masterplannen worden ontwikkeld vanuit een alliantie van maatschappelijke partners. Bewoners van de stadsdelen hebben daarin een nadrukkelijke en initiërende rol. Het versterken van gemeenschappen is een basisvoorwaarde. Voor duurzame impact moet er in lokaal eigenaarschap en het lokaal organiserend vermogen geïnvesteerd worden. Samenwerking met het Rijk is noodzakelijk om de beoogde doorbraken tot stand te brengen en te financieren. Deze veranderingen gaan niet vanzelf. Grote aandacht en sturing vanuit het bestuur zijn nodig, als ook de gedeelde ambitie om de verkokering van bestuurlijke portefeuilles en gemeentelijke diensten te doorbreken en maatschappelijke opgaven in deze gebieden centraal te stellen. 3. Collectieve sturing Als de opgaven en gebieden meer centraal komen te staan vraagt dat niet alleen een aanpassing van de organisatie maar ook een aanpassing in de manier van besturen van de stad. Ten eerste moet, waar portefeuilles en directies nu vaak dominant zijn in de (organisatorische en beleids-)keuzes, de maatschappelijke opgave vaker leidend worden.

Het werken met bestuurlijke thematafels waar verschillende bestuurders en ambtelijke top rondom de belangrijke opgaven zijn georganiseerd, wordt voor de volgende bestuursperiode als standaard werkwijze aangeboden. Dat kan bijdragen aan betere focus en meer collectieve sturing. Daarnaast zien we mogelijkheden om beter te kunnen sturen op de maatschappelijke opgaven via verbetering van de begrotingsstructuur. Zo zijn sommige ketens van beleid en uitvoering opgeknipt en verdeeld over verschillende de programma’s, waardoor bij het maken van beleid soms onvoldoende rekening wordt gehouden met de impact op de uitvoering en het beheer. Ook komt niet in ieder programma de maatschappelijke opgave goed naar voren. Daarom zijn de afgelopen maanden voorstellen voor een andere begrotingsindeling voorbereid met bijzondere aandacht voor

Gemeente Amsterdam, raadsinformatiebrief

Datum 22 maart 2022 Pagina 5 van 6

gebiedsgericht werken en het verbeteren van de doelenboom. Deze zullen onder de aandacht van onderhandelaars voor een nieuw college worden gebracht. Ten tweede: de nieuwe bestuurders, raadsdelen en stadsdeelcommissieleden hebben een gezamenlijke verantwoordelijkheid voor de opgaven van de stad. Om het lokale en gebiedsgerichte perspectief meer ruimte te bieden helpt het bijvoorbeeld om stadsdeelbestuurders de ruimte te gunnen om af te wijken van stedelijk beleid als de maatschappelijke context daar om vraagt, en door adviezen van stadsdeelcommissies een plek te geven in de uitwerking van beleid. Ook is het bij de start van de nieuwe bestuursperiode belangrijk om te investeren in goede samenwerking en duidelijke werkafspraken tussen college en stadsdeelbestuurders. De gemeenteraad heeft daarin ook een rol ten opzichte van de stadsdeelcommissies. Voor een sterk lokaal bestuur moeten college en raad stadsdelen de ruimte te gunnen. Ten derde is het van belang dat de gestelde kaders en besluitvorming door de raad dezelfde integrale invalshoek kennen en een werkwijze hebben die dit mogelijk maakt. Daarmee kan de raad opgavegerichte, integrale en minder verkokerde sturing stimuleren, controleren en afdwingen. In overleg met de griffie zouden hiertoe voorstellen kunnen worden ontwikkeld. 4. Uitvoering In de uitvoering leert de Amsterdammer de gemeente kennen.

Het stadsloket, de handhavers, afval en reiniging, dienstverlening, de leerplichtambtenaar, de buurtteams, het ondernemersloket, gebiedscoördinatoren: dat is voor de meeste Amsterdammers de gemeentelijke organisatie. Als deze belangrijke functionarissen te maken krijgen met onuitvoerbaar beleid, als er weinig ruimte is om maatwerk te bieden of als er onduidelijkheid bestaat over kaders, dan hebben Amsterdammers daar direct last van. Op twee manieren vraagt dit aandacht: 1) Het is van groot belang dat de uitvoering al in een vroeg stadium in de beleidsvorming wordt betrokken. Een uitvoeringtoets standaard laten doen bij nieuw beleid kan helpen om ongelukken te voorkomen. Informatie vanuit de uitvoering helpt om beter beleid te maken. 2) Ambtenaren in de uitvoering moeten gezien worden als het “gezicht van de gemeente”, en als zodanig worden gewaardeerd. Door ruimte om maatwerk toe te passen, om knelpunten snel te signaleren en deze direct onder de aandacht te brengen van verantwoordelijke bestuurders en beleidsambtenaren. 5. Organisatorische en financiële ruimte Wat vragen de bovenstaande ambities - het versterken van vertrouwen, een open transparante overheid, aandacht voor de gebieden en uitvoering - van de gemeentelijke organisatie? De ambities vragen om focus in de gemeentelijke organisatie.

Meer aandacht voor de maatschappelijke opgaven en minder voor de organisatie en afbakening van het eigen werkproces. De kunst hierbij is om de balans te vinden tussen wat nodig is op het niveau van de stad en van een specifiek gebied, tussen de eigen professionaliteit en de kennis van burgers en ondernemers die dikwijls andere kennis en andere verwachtingen hebben.

Gemeente Amsterdam, raadsinformatiebrief

Datum 22 maart 2022 Pagina 6 van 6

Tegelijkertijd zijn er bezuinigingen tot 2024 doorgevoerd op het gemeentelijk apparaat van bij elkaar € 120 miljoen: dat is circa 10% van het organisatiebudget. Aanvullend daarop leiden afgesproken besparingen op beleid ook tot inperking van de formatie. Door de optelsom van bestuurlijke ambities en extra werk in tijden van corona en het tegelijkertijd doorvoeren van besparingen is de werkdruk op het personeel fors toegenomen. Daar komt bij dat er sprake is van een grote uitstroom van medewerkers vanwege pensioen, en een snellere wisseling van werkgever door medewerkers op een sterk krimpende en veranderende arbeidsmarkt. Dit maakt dat het in een toenemend aantal sectoren moeilijker of onmogelijk is om vacatures in te vullen. Een nieuw coalitieakkoord zal ongetwijfeld stevige ambities bevatten voor nieuwe prioriteiten of aanpassing van bestaande. Door een krimpend personeelsbudget en moeilijke arbeidsmarkt zullen we bij nieuwe ambities samen met het nieuwe college moeten kijken wat de organisatie kan waarmaken, en wat de hoogste prioriteit heeft. Bij het opstellen van het coalitieakkoord zal gezocht worden naar mogelijkheden om nieuwe ambities te financieren. Dit kan door ombuigingen op beleidsuitgaven (oud voor nieuw), door besparingen op de organisatie of door inkomsten te verhogen.

Gegeven het krimpende budget voor de organisatie in 2023 en 2024 en de impact daarvan op het realiseren van bestuurlijke ambities ontraden wij verdere besparingen op de organisatie voor 2025. Mocht er gekozen worden voor besparingen dan zijn ook gerichte bestuurlijke keuzes nodig zodat de vermindering van personele inzet gerealiseerd kan worden. 6. Samenvattend De nieuwe raad, het nieuwe college en de organisatie staan voor de lastige uitdaging om het vertrouwen tussen inwoners van Amsterdam en de gemeente sterk te verbeteren in moeilijke en onzekere maatschappelijke omstandigheden. Dat vereist openheid, een goed samenspel tussen alle betrokkenen en een realistisch perspectief op wat wel en niet kan. Daar zullen wij vanuit onze onderscheiden rollen onze verantwoordelijkheid in nemen, en wij zien er naar uit om daarover met u het gesprek te voeren en u daarin te ondersteunen. Met vriendelijke groet,

Femke Halsema Burgemeester

Peter Teesink gemeentesecretaris