Bijlage1-Motie erkenning van misstanden contractarbeid in de koloniale post-slavernij periode.pdf

Motie stadsdeelcommissie Datum sdc vergadering

15 april 2025

Onderwerp

Motie van het lid Luqman, stadsdeelcommissie Amsterdam Zuidoost inzake Erkenning van misstanden contractarbeid in de koloniale post-slavernij periode (vanaf 1873)

Onderwerp Motie: Erkenning van misstanden contractarbeid in de koloniale post-slavernij periode (vanaf 1873) Aan de stadsdeelcommissie bijeen op 15 april 2025 Voorzitter, leden van de stadsdeelcommissie,

Meerdere bestuurders, op gemeentelijk én op landelijk niveau, hebben spijt uitgesproken voor wat er in het verleden is gebeurd en hun excuses aangeboden. Ook ons staatshoofd, de koning, heeft dit gedaan. In het jaar 2002 is er in Amsterdam Oost een nationaal monument ter nagedachtenis aan het slavernijverleden gekomen. Binnen afzienbare tijd zal er een slavernijmuseum worden gerealiseerd. De (nationale) overheid heeft nadrukkelijk aangegeven dat er blijvende aandacht voor het slavernijverleden moet zijn dat niet zomaar als een afgesloten periode mag worden beschouwd. “Geen punt, maar een komma…” Dank aan allen voor hun inzet, ook al decennialang. Nadat er voor de tot slaafgemaakten een einde kwam op de plantages werd het werk er vanaf 1873 hervat door de zogenoemde contractarbeiders. Onder valse beloften van werk, loon en een beter leven én met ontvoering werden duizenden mensen verscheept naar Suriname en andere gebieden. In 1873 arriveerde de eerste groep van overlevenden van 399 Indiase contractarbeiders in Suriname met het schip Lalla Rookh. In totaal werden ruim 34.000 mensen uit India naar Suriname gebracht. Vanaf 1890 volgden ook ruim 33.000 Javaanse arbeiders uit Nederlands-Indië. Chinese contractarbeiders kwamen vanaf 1853 in kleinere aantallen naar Suriname.

Het waren de contractarbeiders die na de post-slavernij de ononderbroken productie op plantages en economische voortgang in Suriname ten behoeve van de voormalig slavenhouders moesten garanderen. Zij zwoegden onder zeer erbarmelijke omstandigheden. Een greep uit de wanpraktijken die er bestonden: koelies (scheldwoord voor de arbeiders) werden onder meer met de zweep geslagen, kregen elektrische schokken toegediend, moesten dagenlang in de brandende zon staan, werden geslagen met een irriterende plant en

Gemeente Amsterdam

Status Pagina 2 van 8

daarna met water overgoten zodat hun lichaam opzwol, en er werd hete peper in de geslachtsdelen van vrouwelijke arbeiders gewreven. De lichamen van overleden arbeiders werden soms zelfs voor de bemesting van de velden gebruikt. De toepassing van criminele wetgeving op vormen van verzet door koelies, zoals werkonderbrekingen en weglopen, maakte het hen vrijwel onmogelijk om zich te organiseren tegen de wanpraktijken op de plantages. Uit het rapport “Een onderzoek naar de herkomst van het kapitaal van de Insinger Stichting in relatie tot slavernij en andere vormen van koloniale dwangarbeid” door Bart van Holsteijn. Er kan gesteld worden dat de koloniale periode voor Suriname in formele zin eerst met de onafhankelijkheid eind 1975 eindigde. In overdrachtelijke zin lijkt de koloniale periode zelfs vandaag de dag niet geheel te zijn afgelopen wat bij nabestaanden van de koloniale slachtoffers in het heden tot de roep om dekolonisatiebeleid of -maatregelen leidt. Verdeel en heers tussen bevolkingsgroepen, zoals de slavenhouders uitoefenden mag ruimte krijgen voor liefde, verbinding en eenheid. Zo laat ik me er niet meer toe verleiden om misstanden uit de verschillende koloniale periode te vergelijken en deze op etnische gronden tegenover elkaar te zetten. Slavernij en contractarbeid kunnen niet, en mogen niet, met elkaar (in ernst van het verschijnsel) worden vergeleken.

Ieder vergelijk doet afbreuk aan waar het om zou moeten gaan: de erkenning dat zowel slavernij als contractarbeid uiterst kwalijke en immorele praktijken betreffen onder verantwoordelijkheid van de kolonisator. Amsterdam heeft een belangrijke rol gespeeld in de koloniale geschiedenis en Amsterdam Zuidoost is een stadsdeel waar veel nazaten van deze geschiedenis wonen. Velen van hen kampen nog steeds met de doorwerking van koloniale structuren, in de vorm van sociaaleconomische achterstand, discriminatie en beperkte kansen. De impact hiervan is generaties later nog voelbaar. Het is bekend dat je zeker tot vier generaties dient terug te kijken om jezelf te kunnen begrijpen. Veel mensen erven de traumatische ervaringen van hun overgrootouders, grootouders en ouders. Ze worden veelal stilzwijgend doorgegeven. Lange tijd was er weinig bekend over de koloniale geschiedenis, en velen groeiden op zonder toegang tot hun eigen verleden. Vandaag de dag groeit de behoefte om dit verhaal te kennen en te vertellen. Jongeren staan steeds vaker op om hun wortels te onderzoeken, geholpen door de toegenomen toegang tot informatie en archieven. Waar eerdere generaties deze vragen niet durfden of konden stellen, is er nu ruimte om stil te staan bij afkomst en identiteit. Tegelijkertijd zien we in Nederland een groeiende polarisatie, verdeeldheid en segregatie.

Verschillende gemeenschappen leven langs elkaar heen, met weinig kennis van elkaars geschiedenis en achtergrond. Dit leidt tot onbegrip en versterkt sociale ongelijkheid. In een tijd waarin maatschappelijke spanningen toenemen, is het belangrijker dan ooit om verbinding te zoeken door erkenning en bewustwording. Het zichtbaar maken van de koloniale geschiedenis draagt bij aan een inclusiever Nederland, waar alle verhalen en feitelijkheden worden erkend als onderdeel van onze gezamenlijke geschiedenis.

Gemeente Amsterdam

Status Pagina 3 van 8

De koloniale geschiedenis van Nederland, Frankrijk en het Verenigd Koninkrijk heeft diepe sporen nagelaten in de samenlevingen die onder hun bestuur vielen. Suriname (Nederlands koloniaal bestuur), Frans-Guyana (Frans koloniaal bestuur), Trinidad (Brits koloniaal bestuur), Nederlands-Indië (het huidige Indonesië), India en China zijn slechts enkele voorbeelden van gebieden waar koloniale exploitatie, dwangarbeid en migratie onder valse voorwendselen en zelfs ontvoering plaatsvonden. Deze geschiedenis is niet slechts een verre herinnering; ze werkt vandaag de dag nog steeds door in de levens van nazaten, waaronder velen die nu in Amsterdam Zuidoost wonen. Toch is deze geschiedenis bij een groot deel van de Nederlandse samenleving onbekend. Het verhaal van de contractarbeiders wordt tot niet onderwezen op scholen en krijgt nog te weinig aandacht in het publieke debat. Herdenken is juist voor hen die de geschiedenis niet hebben meegemaakt. Voor de nazaten van hen die het meemaakten en voor de volgende generaties. Bovendien dragen herinneringsmonumenten bij aan het historisch besef waar toe de te herdenken geschiedenis kan leiden en vormt het een aansporing voor reflectie en educatie. De afschaffing en de doorwerking vandaag Pas in maart 1917 werd contractarbeid in Suriname officieel afgeschaft. De afschaffing van contractarbeid in Suriname in 1916 had meerdere oorzaken.

Internationale druk speelde een grote rol; Groot-Brittannië verbood in 1917 de werving van Indiase arbeiders, waardoor Nederland volgde. Daarnaast raakte de plantage-economie in verval, waardoor het systeem financieel onaantrekkelijk werd. Protesten en opstanden, zoals die op plantage Mariënburg in 1902, waarbij arbeiders door de koloniale politie werden doodgeschoten, leidden tot toenemende kritiek en bewustwording van de misstanden. Voor de contractarbeiders betekende de afschaffing niet direct vrijheid of gelijkheid. Velen hadden niet de middelen om terug te keren naar het land van herkomst en bleven in Suriname, waar ze vanaf dat moment een nieuw leven opbouwden. Ook was hun land van oorsprong, niet meer ‘hun’ land. Deze geschiedenis is niet slechts een voetnoot, maar een wezenlijk onderdeel van Nederland. Het tijdperk van de post-slavernij moet nader aan het licht komen. Niet vanuit schuld of beschuldiging, maar als feit. Als waarheid. De sporen ervan zijn nog altijd zichtbaar in de levens van nazaten, in sociale ongelijkheid, in gemengde culturele tradities en in hoe identiteit wordt gevormd. Nederland heeft de verantwoordelijkheid om dit verleden niet te verzwijgen, maar te erkennen. Iedereen heeft recht op de waarheid. Amsterdam Zuidoost is een logische plek voor deze erkenning.

Dit stadsdeel is een thuis voor een grote gemeenschap van nazaten uit Suriname en andere voormalige koloniën. Hier, waar 173 culturen samenkomen, zijn geschiedenissen met elkaar verweven. Door deze verhalen zichtbaar te maken—met een monument, educatieve programma’s of andere vormen van erkenning—wordt duidelijk: ook dit ís Nederland. Het verleden mag niet in de schaduw blijven, want alleen door het te kennen, kunnen we ruimte maken voor begrip, verwerking en trots op de kracht en bijdragen van contractarbeiders en hun nakomelingen.

Gemeente Amsterdam

Status Pagina 4 van 8

Waarom een monument voor de slachtoffers van koloniale contractarbeid in Nederland? Na de afschaffing van de slavernij in 1863 ontvoerde en verleidde Nederland duizenden arbeiders naar Suriname. Hun reis was zwaar, de werkomstandigheden extreem en terugkeer vaak onmogelijk. Desondanks of dankzij wisten velen een nieuw bestaan op te bouwen in de Surinaamse samenleving. De voorouders verdienen erkenning voor hun bijdrage aan de welvaart van Nederland. Hun arbeid en opofferingen hebben mede de basis gelegd voor de economische voorspoed waar ons land vandaag de dag van profiteert. Het is tijd voor de waarheid, bewustwording en heling. Mensen hebben behoefte aan hun verhaal. Daarom pleit ik voor een monument in Amsterdam Zuidoost: een tastbare plek waar deze geschiedenis zichtbaar wordt, als eerbetoon en dank aan de voorouders die met hun arbeid hebben bijgedragen aan de welvaart van Nederland. Een plek waar nazaten zich erkend en vertegenwoordigd voelen. Geïnspireerd door het Baba en Mai-monument in Suriname, kan zo een monument symbool staan voor verbinding—van India onder koloniaal bewind, via het ingelijfde Suriname, naar Nederland. In 1994 richtte Moti Marhé het eerste Baba en Mai-monument op in Paramaribo, als eerbetoon aan Hindoestaanse contractarbeiders. Dit beeld staat voor hun reis, veerkracht en doorzettingsvermogen.

Later volgden replica’s in Commewijne, Nickerie en Kolkata (India), waarmee de migratiegeschiedenis tastbaar werd. Nederland is de logische volgende locatie voor een monument Dit land voerde het beleid dat duizenden uit de bezette landen naar Suriname bracht. Velen van hun nazaten wonen nu in Nederland, vaak zonder volledig besef van hun geschiedenis. Een monument in Amsterdam Zuidoost ter nagedachtenis van alle contractarbeiders (Hindostaans, Javaans, Chinees) zou hun bijdrage aan de Nederlandse samenleving en economie erkennen Daarnaast moet het monument een educatieve functie krijgen. Lesprogramma’s, tentoonstellingen en publieksactiviteiten zorgen ervoor dat deze geschiedenis zichtbaar blijft en bijdraagt aan begrip en verbinding in de samenleving. De behoefte aan herdenken en herinneren vraagt om een assertieve overheid, een overheid die initieert, stimuleert, faciliteert en bewaakt. Met deze motie vraagt de stadsdeelcommissie om een plek van herdenking, herkenning en educatie. Een plek die niet alleen het verleden eert, maar ook helpt om koloniale denkpatronen te doorbreken. Zodat we als samenleving verder kunnen bouwen op een fundament van waarheid, rechtvaardigheid en gedeelde geschiedenis. Overwegende dat:

1. Het koloniaal verleden van Nederland diepe wonden heeft geslagen, met name voor de gemeenschappen die via substitutie-slavernij (ook bekend als contractarbeider) naar Suriname, het Caribisch gebied en andere koloniale gebieden werden gebracht. Dit systeem hield in dat arbeiders niet alleen onder valse beloften, maar vaak ook door ontvoering en dwang naar plantages werden vervoerd, waar ze onder mensonterende omstandigheden moesten werken.

Gemeente Amsterdam

Status Pagina 5 van 8

2. Uit diverse onderzoeken en publicaties, waaronder de studies van Rajinder Bhagwanbali en recentelijk het onderzoek van de Insinger Stichting, blijkt dat niet alleen Hindostaanse, maar ook Javaanse, Chinese en andere contractarbeiders systematisch werden uitgebuit, mishandeld en onderworpen aan extreem geweld en vernedering. Een rapport van de Insinger Stichting toont aan dat "de institutionalisering van geweld een cruciale rol speelde in het koloniale exploitatiemodel" en dat vele arbeiders stierven door de onmenselijke werkomstandigheden. 3. De doorwerking van het koloniale verleden tot op de dag van vandaag voelbaar is, onder meer in sociaaleconomische ongelijkheid, achterstelling in het onderwijs en structurele armoede binnen de nazaten van deze groepen. Systemische discriminatie en racisme zijn nog steeds zichtbaar in instituties en beleid, waardoor veel nazaten vandaag de dag geconfronteerd worden met beperkte kansen en structurele achterstelling. 4. Bewustwording en erkenning van deze geschiedenis cruciaal zijn om historische rechtvaardigheid na te streven en koloniale denkpatronen in de hedendaagse samenleving te doorbreken. Het recente publieke debat over Nederland als een racistisch land toont aan dat onze systemen nog steeds ongelijkheid in stand houden en dat het tijd is voor een werkelijk gesprek over deze historische realiteit. 5.

Een fysieke herdenkingsplek in Amsterdam Zuidoost is onmisbaar voor bewustwording en erkenning van het koloniale verleden, gezien de aanwezigheid van nazaten van deze groepen. Moti Marhé initieerde het Baba en Mai-monument in Suriname (1994), later gevolgd door replica’s in Commewijne, Nickerie en Kolkata. Nederland is de volgende stap in deze migratiestroom. Een monument in Amsterdam, met een brug als symbool van verbinding, eert de geschiedenis en herstelt de continuïteit van de Hindoestaanse diaspora als eerbetoon aan de voorouders. Moti Marhé: “Het gedachtegoed van Baba en Mai bevat twee elementen die onlosmakelijk met elkaar verbonden zijn: respect voor het verleden en dankbaarheid voor hun bijdrage aan een betere toekomst voor hun kinderen. Met het oog op ons gedeeld koloniaal verleden zou het goed zijn als er een replica van Baba en Mai komt in alle Hindoestaanse diasporalanden. Het zal onze verbondenheid met elkaar versterken.” Voor Javanen en Chinezen geldt uiteraard ook dat de contractarbeid tot een pijnlijke en sociaal ontwrichtende ontheemding heeft geleid. 6. De gemeente Amsterdam de morele en historische plicht heeft om actief bij te dragen aan deze erkenning en herdenking.

Verzoekt het dagelijks bestuur 1. Een monument te realiseren in Amsterdam Zuidoost ter erkenning van de geschiedenis en het leed van alle groepen die via post-slavernij naar de koloniën werden gebracht. Dit monument moet een tastbare plek worden voor herdenking en bewustwording. Brasa Park en Nelson Mandelapark worden als mogelijke locaties voorgesteld.

Gemeente Amsterdam

Status Pagina 6 van 8

2. In samenwerking met nazaten, historici en andere belanghebbenden een uitgebreid historisch onderzoek te laten uitvoeren naar de precieze doorwerking van dit donker verleden in hedendaags Amsterdam en Amsterdam Zuidoost. 3. Structurele educatieve programma’s te ontwikkelen in het basis- en voortgezet onderwijs en in culturele instellingen in Amsterdam Zuidoost, zodat deze geschiedenis een vast onderdeel wordt van het curriculum en nieuwe generaties kennis krijgen van deze historische patronen, zodat zij bewuste keuzes kunnen maken voor een gelijkwaardige toekomst. 4. Een jaarlijkse herdenking te organiseren, en deze herdenking structureel te ondersteunen met gemeentelijke middelen, in samenwerking met gemeenschappen en historici. 5. Zichtbaarheid van het erfgoed van contractarbeiders te vergroten, door bijvoorbeeld straatnamen, gedenkplaten en publieke kunstinstallaties die deze geschiedenis vertellen. 6. Een gemeentelijke werkgroep op te richten met nazaten, ambtenaren en andere belanghebbenden die meewerkt met- toeziet op de uitvoering van deze motie en halfjaarlijks rapporteert over de voortgang. En gaat over tot de orde van de dag.

Indiener(s), TAM Luqman, PvdA Paul van Eerden, BAZ George Owusu, DENK Claudia Esajas, D66 Dennie Armelita, GroenLinks Michel Idsinga, PvdA Ara Heuvel, PvdA

Gemeente Amsterdam

Status Pagina 7 van 8

Het monument voor Mai en Baba in Paramaribo. Foto © Michiel van Kempen

Immigratiemonument Hobbemaplein Den Haag. Foto © Rabin Baldewsingh

Gemeente Amsterdam

Moti Marhé bij het Baba en Mai monument in Nieuw-Nickerie

Mai Baap Memorial – Kolkata (India)

Klik hier voor meer informatie en inspiratie. Gesteund door o.a.: Jozef Badal Asha Ramkisoensing Farley Asruf Sharifa Luqman Feroz Amirkhan Lilian Imamdi I Mataw Jagroep Narain Shaira Pawirosentono Shantie Singh

Status Pagina 8 van 8