Bijlage III Rapport Muzus - Passend aanbod en gepaste dienstverlening.pdf
Tekst van het document
KWALITATIEF ONDERZOEKSRAPPORT
Passend aanbod en gepaste dienstverlening Hersteloperatie toeslagen gedupeerde kinderen
Dit project is uitgevoerd door Muzus in opdracht van: Gemeente Amsterdam, Directie Inkomen, afdeling Armoedebestrijding. augustus 2023 Onderzoekers: Heleen Bouma, Joanne Wiersma en Sanne Kistemaker
INHOUDSOPGAVE Introductie4
Ervaring Dienstverlening
Onderzoeksopzet5 Overkoepelende inzichten
14
1. Bewust van hulp gemeente ���������������������������������������������������������������������������� 16 Brief UHT��������������������������������������������������������������������������������������������������������������� 16 Onduidelijkheid over aanbod ������������������������������������������������������������������������� 16 Verhaal moeten delen������������������������������������������������������������������������������������� 16 Ouder(s) motiveren het kind����������������������������������������������������������������������������17 Belangrijke rol van ouders*������������������������������������������������������������������������������17
7
1. Mentale en fysieke effecten������������������������������������������������������������������������������8 Fysieke effecten (van stress) �������������������������������������������������������������������������8 Mentale problemen op lange en korte termijn�������������������������������������������8 De stress van ouder(s)���������������������������������������������������������������������������������������9 Middelengebruik���������������������������������������������������������������������������������������������������9 Teruggetrokken en onzeker �����������������������������������������������������������������������������9 Algemene effecten van armoede�������������������������������������������������������������������9
2. Contact opnemen���������������������������������������������������������������������������������������������� 18 Empathische medewerker ����������������������������������������������������������������������������� 18 Niet teruggebeld worden��������������������������������������������������������������������������������� 18 Moeilijk bereikbaar ������������������������������������������������������������������������������������������� 18
2. Effecten op (familie)relaties�����������������������������������������������������������������������������10 Gebroken gezinnen en families��������������������������������������������������������������������� 10 Weinig vrienden en gepest zijn��������������������������������������������������������������������� 10 Onterecht boos op ouders����������������������������������������������������������������������������� 10
3. Eerste afspraak�������������������������������������������������������������������������������������������������� 19 Meer duidelijkheid over de mogelijkheden������������������������������������������������� 19 Iemand die meedenkt ������������������������������������������������������������������������������������� 19 Wat is je hulpvraag? ��������������������������������������������������������������������������������������� 19
3. Beginnen met een achterstand������������������������������������������������������������������������11 Effect op school en opleiding �������������������������������������������������������������������������11 De basiskennis mist�������������������������������������������������������������������������������������������11 Jeugd inhalen�������������������������������������������������������������������������������������������������������11 In de schulden �����������������������������������������������������������������������������������������������������11
4. Vervolg��������������������������������������������������������������������������������������������������������������� 20 Zelf achter afspraken aan ���������������������������������������������������������������������������� 20 Wachten op afgesproken hulp �������������������������������������������������������������������� 20 5. Ondersteuning krijgen���������������������������������������������������������������������������������������21 Wat ze nu aanvragen en zouden willen aanvragen��������������������������������� 21 ‘Goedkoop’ en onduidelijk aanbod ��������������������������������������������������������������� 21
4. Wantrouwen richting de overheid�������������������������������������������������������������������12 Wantrouwen door negatieve ervaringen ��������������������������������������������������� 12 Kinderen tot voor kort ontwetend����������������������������������������������������������������� 12 Ouders houden contact tussen de gemeente en kinderen tegen ����� 12 De overheid lijkt onverschillig������������������������������������������������������������������������� 13
6. Klacht indienen������������������������������������������������������������������������������������������������� 22 Verkeerde bejegening: discriminatie en uitlachen���������������������������������� 22 Niet teruggebeld worden�������������������������������������������������������������������������������� 22 De dienstverlening in de basis verbeteren*���������������������������������������������� 22
5. Je recht komen halen�����������������������������������������������������������������������������������������13 Naar eigen waarden leven ����������������������������������������������������������������������������� 13 Nog niet gekregen waar je recht op hebt��������������������������������������������������� 13
2
Kansen23 1. Woorden en een stem geven��������������������������������������������������������������������������� 24 2. Strijd gezamenlijk voor een schone lei��������������������������������������������������������� 26 3. Creëer één online informatiepunt����������������������������������������������������������������� 28 4. Ondersteuning met empathie������������������������������������������������������������������������� 30 5. Help de ouder, dat helpt het kind������������������������������������������������������������������� 32 6. Passend en versneld aanbod ����������������������������������������������������������������������� 34 7. Duidelijke kaders����������������������������������������������������������������������������������������������� 36 8. Omgaan met geld��������������������������������������������������������������������������������������������� 38 9. Brief ouder en kind������������������������������������������������������������������������������������������� 40
Bijlage 1: Online informatiepunt
42
Bijlage 2: Familiesteun
48
Bijlage 3: De coach
54
3
INTRODUCTIE Deze rapportage bevat de resultaten van het kwalitatieve belevingsonderzoek voor het project ‘Hersteloperatie toeslagen gedupeerde kinderen’. Dit onderzoek heeft Muzus uitgevoerd in opdracht van Directie Inkomen, afdeling Armoedebestrijding van de gemeente Amsterdam. In dit rapport lichten we de onderzoeksopzet toe en presenteren we de inzichten. Op basis daarvan, schetsen we een klantreis van de dienstverlening vanuit de ervaring van de gedupeerde kinderen. In het laatste hoofdstuk ‘Kansen’ zetten we kansen en mogelijkheden uiteen voor de gemeente Amsterdam om hun dienstverlening en aanbod beter aan te laten sluiten op de behoeften van de kinderen van gedupeerde ouders van het toeslagenschandaal en de ouders zelf.
De kinderen
In dit rapport schrijven we over ‘de kinderen’. Hiermee verwijzen we naar de groep mensen die kind zijn van gedupeerde ouders van het toeslagenschandaal. Het gaat om een diverse groep: kinderen van 4 tot 39 jaar oud. Deze ‘kinderen’ zijn dus soms zelf ook al volwassen en hebben zelf ook weer kinderen. Eén van de deelnemers is zowel kind van gedupeerde ouders als zelf gedupeerd geraakt als moeder.
4
ONDERZOEKSOPZET Deze rapportage is het resultaat van kwalitatief contextmapping onderzoek, uitgevoerd door Muzus. Muzus is een onderzoeks- en ontwerpbureau. De Inzichten uit het onderzoek, vertalen we naar concrete oplossingen, verbeteringen en nieuwe dienstverlening.
Exploratieve opdrachten De opdrachten bestaan uit vragen over hun verleden, heden en toekomst. Er werd bijvoorbeeld gevraagd concreet te maken wat (nu) goed gaat en waar ze zich zorgen over maken. Of hun netwerk in kaart te brengen.
Om de behoeften van Amsterdamse kinderen van gedupeerde ouders van het toeslagenschandaal in kaart te brengen, hebben we de contextmapping methodiek gebruikt. We verdiepen ons in de leefwereld en context van de kinderen door samen hun ervaringen en (latente) behoeften in kaart te brengen. De doelgroep bestaat uit kinderen van gedupeerde ouders in de leeftijd van 4 tot 39 jaar.
Diepte-interviews Tijdens de interviews bespraken we eerst het persoonlijke verhaal van de deelnemers aan de hand van hun eigen ervaringen. De deelnemers gaven aan dat het belangrijk is om eerst gehoord te worden, zodat ze vervolgens na kunnen denken over de stappen richting de toekomst. Daarnaast werden de ervaringen met de dienstverlening van de gemeente Amsterdam besproken. Vervolgens keken we vooruit en bespraken we waar de deelnemers behoefte aan hebben in de toekomst. En wat daarvoor nodig was.
Contextmapping
Bij de contextmapping methodiek wordt er gebruik gemaakt van exploratieve opdrachten om de (latente) behoeften van mensen in kaart te brengen. Door hen voorafgaand aan het interview na te laten denken over hun gedrag, context en ervaringen, zijn zij zich bewust van hun eigen behoeften. In het interview worden de drijfveren en motivaties hierachter met de deelnemer verdiept. Zo komen de behoeftes en onderliggende overtuigingen en motivaties naar boven. Het invullen van de voorbereidende vragen nam ongeveer een half uur tot een uur in beslag.
In dit onderzoek zijn 25 diepte-interviews gedaan. Er zijn 19 kinderen van gedupeerde ouders van het toeslagenschandaal gesproken. De leeftijd van de kinderen varieerde tussen de 10 jaar en 34 jaar. Daarnaast zijn er 6 moeders gesproken. Deze moeders hebben samen in totaal 20 kinderen. Zowel vanuit ouder(s) en minderjarige kinderen hebben we de wens gehoord om het interview met het kind samen met de ouder te doen. Vaak spraken we de moeder vooraf om vertrouwen op te bouwen. De ouders gaven aan dat zij meer overzicht en vocabulaire hadden om de situatie van het kind goed uit te leggen.
5
19 kinderen leeftijdsgroep 5-12 13-17 18-24 25+
aantal 2 6 7 4
6 moeders van 20 kinderen # leeftijdsgroep(en) aantal van hun kinderen kinderen 1 5-12 2 2 5-12 en 13-17 4 3 5-12 en 13-17 3 4 13-17 en 25+ 4 5 13-17, 18-24 en 25+ 5 6 18-24 2
chandaal Het toeslagens n door jouw oge Voorbereidende
Expert interviews
Voorafgaand aan de diepte-interviews zijn experts geïnterviewd om een goed beeld te krijgen van de huidige situatie. Hiervoor zijn de volgende mensen gesproken: • Maatschappelijk werker & coach team ErOpAf - Ouder- en Kindteam • Ouder Kind adviseur - Ouder- en Kindteam • Onderzoeker ‘Ken ons, help ons’ - Diversion • Deelnemer uit het het onderzoek ‘Ken ons, help ons’ van Diversion
Inzichtenworkshop Tijdens de eerste fase van het onderzoek is het expertteam betrokken middels een inzichtenworkshop. Bij deze workshop werden eerste inzichten gedeeld en besproken. Met de feedback en input van de experts is het onderzoek aangescherpt.
vragen
Workshops met expertteam
Gedurende het gehele onderzoek zijn experts betrokken die hun kennis en ervaringen hebben gedeeld tijdens de daarvoor ingerichte workshops. Het expertteam was samengesteld uit medewerkers van de volgende partijen: • Het jongerenpunt • Het Ouder- en Kindteam • Het ondersteuningsteam • Een ervaringsdeskundige ouder • Deelnemende kinderen (23 en 28 jaar) uit dit onderzoek
6
Kansenworkshop Later in het proces is er gezamenlijk nagedacht over kansen en mogelijke oplossingsrichtingen voor het aanbod en de dienstverlening van de gemeente Amsterdam voor deze doelgroep. Tijdens deze workshop waren ook twee kinderen (23 en 28 jaar) van gedupeerde ouders van het toeslagenschandaal aanwezig. De input van deze groep is verwerkt in de kansen (hoofdstuk Kansen).
OVERKOEPELENDE INZICHTEN In dit hoofdstuk wordt een beeld geschetst van de situatie van de kinderen van gedupeerde ouders van het toeslagenschandaal binnen de gemeente Amsterdam. De effecten die de kinderen ervaren na het toeslagenschandaal worden benoemd. De situatie en context van ieder kind verschilt. De inzichten, knelpunten en ervaren problemen beschrijven we vanuit de beleving van de kinderen. De inzichten zijn op thema ingedeeld: 1. Mentale en fysieke effecten 2. Effecten op (familie-) relaties 3. Een gemiste jeugd: beginnen met een achterstand 4. Wantrouwen richting de overheid 5. Je recht komen halen
RAPPORT ‘KEN ONS, HELP ONS’
“Ik heb een jas en die staat symbool voor het lijden en het wegnemen van mijn jeugd. Het was een witte jas. Ik was toen zwaarder dan nu. En die knopen gingen telkens kapot en elke keer zette ik die er weer op. En mensen vroegen: ‘waarom draag je die jas?’ Maar wat ik daaronder droeg, was nog erger. Want we hadden geen geld.” “Als ik denk aan de schulden die ik heb of aan wat ik nog moet regelen. Ik ben zo boos, omdat ik gevoelens verwerken moet, maar niet weet waar ik moet beginnen omdat het te veel is.”
7
De benoemde effecten van het toeslagenschandaal op de kinderen en de aanbevelingen die in het onderzoek van Diversion gedaan worden, herkennen we in dit onderzoek onder de Amsterdamse kinderen. In dit rapport verwijzen we bij onze inzichten naar inzichten uit het rapport van Diversion wanneer deze overeenkomstig zijn. In de inleiding van dit onderzoek ‘Ken ons, help ons’ worden een aantal belangrijke aspecten benoemd: mensgericht maatwerk, persoonlijke begeleiding, betrekken van de doelgroep en de urgentie. Zij adviseren dat iedereen die werkt aan het ‘herstel’ van de schade van het toeslagenschandaal, direct contact moet hebben gehad met een kind of ouder dat gedupeerd is. In het onderzoek wordt gesteld dat “de behoefte van de kinderen aan veranderingen in de dienstverlening van de overheid (zoals transparantie, mensgericht werken, de doelgroep echt kennen en geruststelling bieden dat het toeslagenschandaal zich niet zal herhalen) minstens zo groot is als de behoefte aan de voor hen ingerichte interventies.” Dit is ook terug te vinden in de inzichten en kansen in dit rapport. Daarom hebben we niet alleen kansen gemaakt voor interventieaanbod, maar ook voor de dienstverlening vanuit de gemeente.
Diversion. (20 september, 2022). Ken ons, help ons: 114 verhalen die helpen bij de invulling van de kindregeling.
OVERKOEPELENDE INZICHTEN
1. Mentale en fysieke effecten Een leven in stress en armoede heeft grote gevolgen. We hebben verschillende fysieke en mentale effecten gehoord die de kinderen tijdens en na het toeslagenschandaal hebben ervaren. En die zij hiermee in verband brengen.
Fysieke effecten (van stress) Hieronder staan de effecten en problemen die de kinderen hebben (gehad) als gevolg van stress. Bijna elk kind ondervond en/of ondervindt één of meerdere van deze klachten: • • • • • • • •
Geheugenverlies Concentratieproblemen Haaruitval Rugpijn Burn-out Vaste kaak Slecht gebit Ongezond eten en daardoor overof ondergewicht
“Mijn tanden zijn dramatisch achteruit gegaan. Ik begon ook met roken door de stress.” “Op mijn 16e kreeg ik alopesia, kale plekken op mijn hoofd door stress. ... Mijn kaakgewricht staat ook schever door het vele knarsen als kind en over 2 of 3 jaar moet ik daar een operatie voor hebben.”
“Door de stress heb ik veel rugpijn en ik kan slecht slapen.” “Ik heb in die tijd ook migraine gekregen. Heb dat nooit gelinkt. Het is voor het eerst dat iemand aan mij vraagt wat het effect was op mijn lichaam. Mijn lichaam was al... [houdt haar hand heel hoog].”
Mentale problemen op lange en korte termijn Naast fysieke klachten benoemden de kinderen en ouders verschillende effecten op de mentale gezondheid van de kinderen: • • • • • • •
Trauma Angsten (Bestaans)onzekerheid Moeite met emotioneel uiten Verlatingsangst en schaarstebeleving Depressie (zelfmoordgedachten) Psychoses
De traumatische herinneringen en moeilijke periode moeten vaak nog een plek krijgen in hoofd en hart. De deelnemers geven aan grip te willen krijgen op wat er is gebeurd, maar niet iedereen is hier al aan toe. Vaak speelt er veel in hun huidige situatie, denk hierbij aan andere gezondheidsklachten, problemen thuis of met hun financiën, en is er daardoor geen mentale ruimte voor het oplossen van hun mentale problemen.
“Ik heb trauma en grote angsten. Ik ben altijd bang dat ik kwijt kan raken wat ik heb opgebouwd. Ik heb paniekaanvallen.” “Mentaal zijn er veel meer consequenties dan op dit moment zichtbaar is. Op lange termijn wordt meer zichtbaar. Het doet iets met je vertrouwen en stabiliteit.” “Ik heb geen bestaanszekerheid gehad: nooit dat ik een thuis had met een stoel met bekleding en dan kon denken ‘even slapen en morgen opruimen’. Ik had altijd het gevoel dat ik vanavond weg moest.” “Instabiliteit zit in mijn systeem verwerkt.”
8
De stress van ouder(s)
Teruggetrokken en onzeker
Algemene effecten van armoede
Deze gezinnen zitten al een lange tijd in een ‘overlevingsstand’. De kinderen hebben dagelijks de stress van de ouders gevoeld. Veel kinderen geven aan dat de rollen omgedraaid waren en zij voor hun ouder(s) zorgden. Daardoor konden zij niet bij hun ouders terecht met hun eigen problemen of vragen. Veel van de ouders hebben nu nog steeds zorgen. Zorgen om lopende rechtszaken tegen de Belastingdienst of lopende aanvragen bij de gemeente. De stress van ouders staat het herstel van het leed door het toeslagenschandaal in de weg.
De kinderen hebben veel thuis gezeten in hun jeugd. Zij konden soms niet meedoen aan schoolactiviteiten en mochten andere kinderen niet thuis uitnodigen. Het ontwikkelen van een band met leeftijdsgenoten liep bij veel van de gesproken kinderen moeizaam. Een deel van de kinderen is dan ook erg op zichzelf en onzeker. Daarbij heeft een deel van de kinderen moeite met zichzelf uiten.
De ouders hebben door armoede niet voor hun kinderen kunnen zorgen, zoals ze dat hadden gewild. Zelfs in de basisbehoefte van de kinderen kon niet altijd worden voorzien. Er was niet altijd eten in huis of sprake van een veilig thuis.
“Ik was best jong in de situatie. Je krijgt de sfeer mee. Dat je ouders stress krijgen. Daardoor heb ik nu borderline diagnose. Ook in de manier waarop je naar geldzaken kijkt. Moeite met dingen uitgeven. Daar voel je ook de stress. Het heeft veel impact. ”
“De kinderen zijn heel erg gesloten. Ze zitten veel op hun telefoon en zijn niet sociaal. Ze hebben faalangst en achterstand op school, want de familie had altijd angst voor de deurwaarder.”
“Soms was er geen eten. Bij tijden was het zo erg - ik heb lactose intolerantie - en dan had mijn zus melkbroodjes gekocht omdat die goedkoop zijn. En dan moet je melkbroodjes eten en ik durfde het niet te zeggen. Maar had dan heel veel pijn.”
Diversion heeft bij deze doelgroep vaker dan bij doelgoepen van andere onderzoeken gehoord over trauma, depressie en suïcidaliteit. Veel van de deelnemers van dit onderzoek voelden zich emotioneel niet gezond. Ook lichamelijk was de impact groot, omdat armoede vaak gekenmerkt wordt door een ongezonde leefstijl en de gezinnen zich geen zorgkosten konden permitteren. Een grote groep geeft aan nu ‘kapot te gaan’ en wil graag snelle en gratis hulp zonder elke keer te moeten bewijzen wat de impact van de affaire op hen was.
Middelengebruik Meerdere deelnemers gaven aan dat zij zelf of een broer of zus zijn gaan roken, aan de drugs of alcohol zijn gegaan om maar niet de pijn en stress van thuis te voelen.
“Mij boeide veel dingen niet. Met 14 jaar ben ik alcohol gaan drinken en met 18 jaar ben ik gaan blowen. In het weekend wilde ik alleen maar drinken. School heeft mij niet geïnteresseerd. Pas later, toen ik meer mensen leerde kennen in de buurt, heb ik geleerd te leren.”
(Diversion, 2022)
9
OVERKOEPELENDE INZICHTEN
Onterecht boos op ouders
2. Effecten op (familie)relaties De familierelaties en relaties van de kinderen met leeftijdsgenoten, school en anderen is beïnvloed. De kinderen voelen zich onzeker en er heerst schaamte en angst. Daarnaast wordt er veel onbegrip ervaren.
Gebroken gezinnen en families
Weinig vrienden en gepest zijn
Er was geen tijd en geld om leuke dingen te doen, de ouders moesten altijd werken. Zo konden zij geen tijd en aandacht aan hun gezin en familie besteden. Door de stress en geldzorgen was er thuis vaak ruzie en veel onbegrip. Kinderen begrepen niet altijd waarom zij dingen niet mochten of konden. Of waarom ze moesten verhuizen of weer voor hun broertje of zusje moesten zorgen. Gezinnen zijn uit elkaar gevallen: veel van de deelnemers hebben gescheiden ouders en kinderen zijn door conflicten of door de stress uit huis gegaan of uit huis geplaatst door jeugdzorg.
Veel van de kinderen gaven aan geen verjaardagsfeestjes te kunnen geven, niet mee te kunnen met schooluitjes of met vrienden en geen hobby’s of sport buitenshuis te kunnen doen. Ze hebben sociale isolatie ervaren doordat hun leven er anders uit zag dan dat van leeftijdsgenoten: ze moesten werken of oppassen om het gezin te helpen. Daarnaast hadden ze (bijna) nooit nieuwe kleren en kwamen er geen vriendjes bij hen thuis.
“De angst dat ze de kinderen mee zouden nemen, had ik al lang: ‘Als ik mijn huur niet meer kan betalen, dan zijn mijn kinderen weg.’ Mijn familie ging helpen met de huur betalen. Ik zei: ‘ik ga het terugbetalen, maar...’ Ik heb veel ruzie gehad met familie en vrienden.”
“We hadden geen geld, geen uitstapjes en soms was er geen eten. Sociale exclusie ervaar je daardoor en je wordt makkelijker gepest, want je kunt niet mee en je hebt oude kleding.”
“Ik ga niet om met mijn zus, want zij heeft veel negativiteit en het is al negatief genoeg.”
Sommigen gaven ook aan gepest te zijn geweest en buitengesloten te worden.
“Ik werd veel gepest. Ik ging me opsluiten thuis. Veel gamen, want dat was ik gewend. Thuis was ik ook niet vaak aan tafel of met het gezin. Echt op mezelf. Ik heb ook weinig gegeten. Ik was ook echt dun geworden.”
10
De kinderen (18+) geven aan erg boos te zijn of geweest op hun ouders. Soms is dit hersteld, nu duidelijk is wat er speelde en de kinderen begrijpen dat het niet aan hun ouders lag. Maar soms is er nog steeds wrok richting de ouders, aangezien er nog niets is veranderd in de situatie thuis. De kinderen geven aan het pijnlijk te vinden dat ze onterecht boos waren op hun ouder(s). En hebben het gevoel jaren samen te hebben gemist.
“Ik heb altijd een mening gehad over ouders: als je zoveel geld hebt, hoe kun je zo weinig hebben/het zo opf*cken? Dat vond ik nog het meest emotionele na het horen dat het door het toeslagenschandaal kwam.” “Ik had nooit begrepen waarom we waren verhuisd, ik heb mijn moeder gehaat daarom.”
Veel kinderen namen/nemen het hun ouders kwalijk. Gezinnen zijn onder stress en druk bezweken en/of er is geweld of misbruik begonnen. Ook is er bekend dat er veel uithuisplaatsingen waren. (Diversion, 2022)
OVERKOEPELENDE INZICHTEN
Jeugd inhalen
3. Beginnen met een achterstand De armoede en stress als gevolg van het toeslagenschandaal hebben invloed gehad op de positie van het kind in de maatschappij.
Effect op school en opleiding
De basiskennis mist
De kinderen (18-) en ouders geven aan dat veel van het huiswerk nog moet worden gedaan vanaf een telefoon; er is geen tablet of laptop. Op de lagere en middelbare school is een laptop steeds vaker onmisbaar.
Een aantal kinderen gaf aan dat door het leven in de overlevingsstand, er geen ruimte was voor de niet essentiële zaken. Denk aan het leren van boodschappen doen, gezond eten, financiële educatie of het inrichten van een huis.
Ook geven ouders en kinderen aan dat de kinderen door concentratieproblemen een lager schoolniveau halen of vertraging bij de studie oplopen. Een aantal van de deelnemers hebben onderwijs gemist doordat zij op broertjes/ zusjes moesten passen terwijl ouders naar werk gingen of zelf te veel werkten naast of tijdens schooltijd. Eén van de kinderen is zelfs van school gestuurd vanwege verzuim omdat er opgepast moest worden.
“Hij ging helemaal down op school met concentratieproblemen en kreeg Kader als advies. Toen hebben we een meeting gehad op school met hoe dat kon. Ik heb toen bijles aangevraagd.”
Vooral financiën zijn een belangrijk punt. Op dit moment hebben veel kinderen een negatieve relatie met geld en geeft geld uitgeven stress. Geld is thuis altijd een beladen onderwerp geweest. De kinderen durven ook niet bij hun ouders aan te kloppen met deze basisvragen, zoals eerder genoemd. En zeker met vragen over geldzaken willen ze hun ouders niet belasten.
“Hoe ga ik verder? Hoe onderhoud ik mezelf? En mijn gezondheid ... ik ben bang dat ik die verlies door de stress.” “Vooruit kunnen kijken zou leuk moeten zijn, maar er zijn ook veel enge dingen. Ik heb nooit erover nagedacht hoe je een huis in moet richten. Je realiseert je ineens hoe beperkt je bent.”
11
Naast de achterstand op school, hebben de kinderen ook achterstand in hun sociale leven. Er was/is sprake van sociale isolatie en de kinderen hadden geen tijd en geld om dezelfde activiteiten te doen als leeftijdgenoten, denk aan sporten, spelen, winkelen, etcetera. Ze hebben ‘normale’ ervaringen en herinneringen niet kunnen maken, zoals familievakanties, een onbezorgde jeugd, uitstapjes met vrienden, verjaardagsfeestjes, activiteiten met je moeder of vader doen, zoals samen huiswerk doen of knutselen.
“Haal ik mijn school? Blijf ik er jong uitzien? Misschien vind jij dat een gekke vraag, maar mijn leven is gestolen. Ik kon niet uitgaan. En toen ik 18 was, was er corona en nu zorg ik voor mijn moeder. Ik wil heel graag m’n eigen leven en ik hoop dat ik dat kan gaan leven.”
In de schulden De (jong)volwassenen hebben zelf ook vaak schulden gemaakt. Ofwel om hun ouders te ondersteunen of bijvoorbeeld voor hun studie. Voor deze kinderen is het extra zwaar om schulden te hebben. Het liefst zien ze hun schulden dan ook kwijtgescholden.
“Als ik denk aan de schulden die ik heb of wat ik nog moet regelen. Ik ben zo boos, omdat ik gevoelens verwerken moet, maar weet niet waar ik moet beginnen omdat het te veel is.”
OVERKOEPELENDE INZICHTEN
4. Wantrouwen richting de overheid Er is onder de kinderen veel wantrouwen richting de overheid in het algemeen. Vaak worden hier alle overheidsorganen mee bedoeld: de Belastingdienst, de Tweede Kamer, de gemeente, het UHT, etcetera.
Wantrouwen door negatieve ervaringen Ouders voelen zich kapotgemaakt door de overheid en werden destijds niet (genoeg) gehoord. De ouders zijn nu alweer meerdere jaren bezig met het rechtzetten van wat hen is aangedaan. Daarbij worden er beloftes gedaan vanuit de landelijke overheid die nog niet altijd worden nagekomen. De kinderen krijgen dit mee en hebben (nog) geen vertrouwen dat zij geholpen gaan worden. We hebben ook gehoord van kinderen dat ze in de gaten worden gehouden door de Belastingdienst bij het aanvragen van toeslagen. Bovendien hebben de kinderen negatieve ervaringen in de persoonlijke interactie met de Belastingdienst, Jeugdzorg en de gemeente. Door de kinderen wordt het onderscheid tussen gemeente en landelijke overheid vaak niet gemaakt.
Kinderen tot voor kort onwetend Tijdens het toeslagenschandaal hebben veel ouders hun kinderen niet verteld wat er aan de hand was. Ze probeerden hun kinderen in bescherming te nemen. Nu de kinderen weten wat er speelde, is de betekenis van wat er is gebeurd voor hen veranderd. Nu blijkt dat er niet naar hun ouder(s) is geluisterd toen zij aangaven dat er een fout was gemaakt, is het wantrouwen richting de overheid gegroeid bij de kinderen (13+).
“Het toeslagenschandaal en de realisatie dat het bewust gedaan was en bekend was: dat was lastig.”
“Van de Belastingdienst kreeg ik een brief dat ik veel meer zou hebben verdiend en toeslagen moest terugbetalen. En met het invullen van mijn belastingaangifte kreeg ik ook direct een mail dat ik gecontroleerd zou worden.”
12
Ouders houden contact tussen de gemeente en kinderen tegen De ouders willen hun kinderen graag beschermen. Zij zijn bang dat hun kinderen stress ervaren en dat er een trauma opgeroepen wordt, wanneer zij praten over vroeger. Bij jonge kinderen (0-5) hopen de ouders dat zij er uiteindelijk niets van meekrijgen. Daarom praten ze liever niet over de details met hun jonge kind(eren) erbij. Deze beschermingsdrang zorgt ervoor dat inwonende en minderjarige kinderen vaak een drempel ervaren om met iemand van de gemeente te praten.
“Ik zou mijn kind niet zomaar laten praten hierover met iemand. Ik weet niet wat hen dan gevraagd wordt. Het is voor hen ook moeilijk om de link te leggen met waar het door kwam. En je gaat porren en dat kan conflict veroorzaken, ook thuis.”
OVERKOEPELENDE INZICHTEN
5. Je recht komen halen Bij alle deelnemers heerste een gevoel dat de aanpak van de landelijke overheid niet recht deed aan het onrecht dat gedaan is. Bij het merendeel leidde dit tot een houding dat zij hun recht zelf moeten halen.
De overheid lijkt onverschillig
Naar eigen waarden leven
De media delen veel nieuws over de negatieve kant van het toeslagenschandaal, maar er wordt weinig gesproken over de stappen die worden gezet door de overheid om deze groep te helpen. Dit is niet goed voor het imago van de overheid. De overheid lijkt dan niks te doen. De lange doorlooptijd speelt hierbij een grote rol. Er is vaak geen direct effect te zien als de overheid ergens mee aan de slag gaat.
De kinderen (18+) en ouders hebben het idee dat er geld voor hen apart is gezet. De Spuk-middelen werden in deze context vaak genoemd. Vanuit dat perspectief verwachten de kinderen en de ouders meer regie en zeggenschap over waar ze het geld aan uit kunnen geven. Het vrij te besteden bedrag van het UHT wordt om die reden als positief ervaren. Ze kunnen het geld besteden aan zaken die ze zelf belangrijk vinden en bij hen passen.
“Het interesseert hen niet. Dat is ook maar gebleken in Groningen.”
Er is veel woede en wantrouwen richting de overheid. Ook omdat er sprake lijkt te zijn geweest van institutioneel rascisme. De vraag ‘welke lessen heeft de overheid getrokken uit deze affaire?’ werd vaak gesteld. (Diversion, 2022)
In hun jeugd konden ze nooit kopen/krijgen wat ze wilden en vielen ze vaak buiten de groep. Nu willen ze graag naar hun eigen waarden leven.
“Het mag geen merk zoals Nike zijn’, zei hij... Zulke dingen. Ik heb altijd gespaard om iets goeds te halen, zoals Nike. Dan kan ik het ook zelf kopen als ik niet zoiets mag uitzoeken.” “Het is je eigen keuze wat je met het geld doet. Het is fijn om het gevoel te hebben dat je de optie hebt om te doen wat je wilt; om weer kind te zijn.”
13
Nog niet gekregen waar je recht op hebt De compensatie vanuit het UHT wordt als prettig ervaren. Wel wordt het gezien als laag of onvoldoende ten opzichte van het gedragen leed en het bedrag dat door de ouders is betaald. Daarom blijft het merendeel van de kinderen (18+) en ouders achter met een gevoel dat zij niet hebben gekregen waar ze recht op hebben. Sommigen hebben schulden gemaakt om hun gezin te helpen. Nu mag daar, volgens hen, iets tegenover staan: erkenning, hartelijke bejegening, gulheid, het aflossen van de schulden van de kinderen en het meedenken over de toekomst van deze kinderen en hun families. Zij hebben het gevoel hun recht nog te moeten halen. Deze instelling lijkt regelmatig frictie te veroorzaken tussen de dienstverlener en de ouder(s) en/of kind (21+).
“Het bedrag van de Belastingdienst is te weinig. Wat ik er nog meer uit kan halen, dat doe ik. Het is mijn recht.” “Ze luisteren wel, maar in hun achterhoofd denken ze ‘wat denkt ze wel?!’ Het lijkt soms alsof ze bij de gemeente jaloers zijn omdat wij dingen krijgen. Maar ze weten niet hoe wij hebben geleefd.”
ERVARING DIENSTVERLENING
1. Bewust van hulp gemeente
2. Contact opnemen
3. Eerste afspraak
Het kind en/of de ouder is zich niet altijd bewust van de beschikbare hulp vanuit de gemeente. Of het is onduidelijk waarvoor ze hulp kunnen krijgen. Bovendien betekent kennis van de beschikbare hulp nog niet direct dat er ook contact wordt opgenomen met bijbehorende diensten. Mensen zijn bang dat hulp aanvragen veel energie gaat kosten. Daarnaast heeft hulp vragen nog niet altijd prioriteit, omdat het kind of de ouder nog te veel andere zaken aan het hoofd heeft.
Zodra de knoop is doorgehakt om contact op te nemen met de gemeente, doen de kinderen dit vaak via telefonisch of via een loket.
Tijdens de eerste afspraak met het OKT, het Jongerenpunt of het Buurtteam wordt vaak duidelijk wat de gemeente kan bieden aan het kind.
Bijna alle deelnemers ouder dan 16 jaar, hebben contact gehad met iemand van de gemeente. Zij hadden zelf aangeklopt voor algemene hulp of waren meestal via de connecties van ouders of de zorgverlener van de ouder in contact gekomen met de gemeente.
14
4. Vervolg
5. Ondersteuning krijgen
6. Klacht indienen
Tijdens de eerste afspraak wordt duidelijk gemaakt dat een vervolgafspraak mogelijk is. De bal wordt hierbij teruggelegd bij het kind en de ouder.
Aan de hand van de gesprekken die zijn gevoerd, bekijkt de dienstverlener wat de mogelijkheden zijn qua aanbod. Dit komt niet altijd overeen met de verwachtingen van het kind of de ouder. Bovendien kennen de kinderen en ouders hun hulpvraag en het aanbod niet, waardoor het moeilijk is om passende hulp te vinden.
Wanneer de kinderen of de ouders het gevoel hebben dat hun aanvraag niet vooruit komt; zij niet het aanbod krijgen waar ze recht op denken te hebben of zij zich niet juist bejegend voelen, dienen zij een klacht in. Meerdere deelnemers hebben een klacht ingediend, waardoor dit is toegevoegd als zesde stap.
15
Als ze vastlopen kloppen de kinderen of de ouders aan bij een ander loket of organisatie in de hoop daar wel gehoord te worden.
ERVARING DIENSTVERLENING
1. Bewust van hulp gemeente Om contact op te nemen met de gemeente voor hulp is het ten eerste van belang dat de kinderen (13+) en ouders weten dat er specifieke hulp is voor deze groep. Bovendien blijkt dat het voor de kinderen een hoge drempel is om daadwerkelijk contact op te nemen met de gemeente, aangezien ze dan hun verhaal moeten delen.
Brief UHT
Onduidelijkheid over aanbod
Verhaal moeten delen
De wetenschap dat er een Jongerenpunt is, nodigt nog niet uit om contact op te nemen. In de brief waar de jongeren op de hoogte worden gebracht van het Jongerenpunt, wordt ook benoemd dat ze geld vanuit de kindregeling krijgen. Hierdoor ligt de focus daarop en lezen veel kinderen het bericht over het Jongerenpunt niet goed. Daarnaast zet de brief niet aan tot actie om contact op te nemen.
Voor de kinderen en ouders is het niet duidelijk wat de gemeente voor hen kan doen. Ze kijken veel naar anderen om te zien wat die ‘aanvragen’ bij de gemeente. Er worden vaak concrete spullen genoemd als het gaat over wat zij kunnen aanvragen bij de gemeente, zoals meubels, een bril, een laptop etc.
De kinderen geven aan dat er veel emoties komen kijken bij het delen van hun verhaal. Bovendien kost het bezig zijn met zaken die gerelateerd zijn aan het toeslagenschandaal veel energie en is het emotioneel. De kinderen gaan dit liever uit de weg. Het is daarom extra belangrijk dat het proces transparant is en dat de kinderen weten waarom ze in gesprek gaan en wat ze ermee kunnen bereiken.
“Ik heb het Jongerenpunt wel zien staan, maar ik dacht vooral: Wow, ik krijg geld. En ik wil ook niet mijn verhaal steeds moeten doen, dus heb toen niets met het Jongerenpunt gedaan.”
Daarnaast is er veel onduidelijkheid onder de ouders en de oudere kinderen (25+) over de SPUK-regeling. Wat is deze regeling? Waarvoor is het bedoeld? Hebben de ouders en kinderen hier nou recht op of niet? Zo niet, waar hebben ze dan wel recht op? En waar gaat het geld dan heen?
“Ik heb ook gehoord dat je geld kan vragen voor meubels eventueel. Volgens mij via de SPUK-regeling, maar weet niet zeker. Weet jij dat?”
16
“Niemand gaat uit zichzelf om hulp vragen en deelt trauma niet zomaar bij Jongerenpunt zonder te weten wat er kan. Ze doen niet zomaar delen: kijk ik heb dit probleem. De vrouw wist van moeder wat er speelde, anders had ik het misschien niet verteld.” “Ja, dat wil ik wel (contact met gemeente), maar wel wanneer ik minder druk ben. Ik kan er nu niet zo goed over nadenken. Dat kost teveel energie vooral. Het is niet dat ze veel verder zijn met de ouderen, dan kan ik daar beter nu niet mijn energie in steken. Het voelt als veel praten en dat er weinig van komt. Voelt niet alsof het nut heeft.”
Ouder(s) motiveren het kind
Belangrijke rol van ouders*
Ouders spelen een belangrijke rol, zeker bij thuiswonende kinderen. Zij motiveren hun kind om hulp te zoeken, wanneer zij hiervan op de hoogte zijn. Daarentegen houden ze juist hun kinderen tegen als ze denken dat het te gevaarlijk is of dat het kind er nog niet aan toe is. Op deze manier probeert de ouder het kind te beschermen.
De doelgroep in dit onderzoek bestaat uit de kinderen van gedupeerde toeslagenschandaal ouders. Als snel werd duidelijk dat de ouders een grote en belangrijke rol spelen bij het maken van stappen naar een hoopvolle toekomst.
Een deel van de ouders is bang om aan te kloppen voor hulp, omdat zij bang zijn om weer in de problemen te komen. Sommige kinderen zijn daardoor (nog) niet erkend, waardoor zij geen aanspraak kunnen maken op het budget voor gedupeerde kinderen. Ook kunnen ouders met deze angst hun kinderen beïnvloeden om geen hulp te vragen.
“Als mijn moeder dat niet had gezegd, zou ik er niet eens aan denken. Ik weet niet. Ik hou me daar niet echt mee bezig. Het is ook niet iets wat ik van ze verwacht of zo.” “Mijn broertje zei: ik denk dat jij gedupeerd bent en je moet je aanmelden. Ik ga niet aanmelden, want wil geen slapende honden wakker maken. Zag wel veel op social media dat er een grote fout was gemaakt; heb toen toch de telefoon gepakt.”
De ouders zijn vaak met verschillende aanvragen bezig om hun kinderen een volgende stap te laten zetten. Zij nemen hiervoor contact op met de gemeente, vaak met het Buurtteam. Het kan gaan om een aanvraag voor kledinggeld, een laptop voor school, ondersteuning bij sport, etcetera. Daarnaast zijn de ouders met veel rechtszaken en aanvraagprocedures bezig. Ze ervaren daardoor nog steeds veel stress. De kinderen geven aan dat ze vooral willen dat hun ouders geholpen worden en dat ze daar zelf, als kind, misschien wel het meest mee geholpen zouden zijn. *Dit inzicht heeft niet alleen op deze stap binnen de dienstverlening, maar liep als rode draad door de inzichten.
17
Het is niet altijd duidelijk voor de gedupeerde en de hulpverlener wat het aanbod is. Het aanbod blijkt extreem complex, ondoorgrondelijk, onvoorspelbaar en onevenredig verdeeld. Er zijn onduidelijkheden in beleid, mandaat en verantwoordelijkheden. Het is versnipperd over het rijk en gemeentes. En kan verschillen per individu. Dit voedt gevoelens van wantrouwen en geeft onduidelijkheid waardoor deelnemers van het kastje naar de muur worden gestuurd. (Diversion, 2022)
ERVARING DIENSTVERLENING
2. Contact opnemen
Moeilijk bereikbaar
Wanneer de jongeren weten waarvoor ze kunnen komen, zijn ze gemotiveerd om contact op te nemen met de gemeente. Dit doen ze via het Jongerenpunt, het Buurtteam, het Stadsloket of ze bellen het algemene nummer van de gemeente Amsterdam.
Wanneer jongeren in contact willen komen met de gemeente krijgen ze niet altijd direct iemand aan de lijn. Of niet direct iemand aan de lijn die hen verder kan helpen.
Empathische medewerker
Niet teruggebeld worden
Het proces voor de jongere wordt een stuk prettiger gemaakt, wanneer degene aan de andere kant van de lijn als lief en meelevend wordt ervaren. Iemand die de rust en tijd neemt en oprecht luistert naar iemands verhaal.
Het lukt medewerkers van de gemeente niet altijd om direct of soms zelfs na weken terug te komen op een afspraak. Dit wordt door de kinderen als vervelend ervaren, zeker wanneer er aan de telefoon al persoonlijk of gevoelige informatie is gedeeld.
“Je moet ook maar hopen dat je iemand leuks aan de lijn krijgt die begrip heeft. Een keer had ik een vrouw aan de lijn en die was super lief: begripvol, nam de tijd, gaf me extra dingen over wat ik kon doen... Ze was meelevend en zei ‘vervelend dat dit bij jou is gebeurd.’ Ik vind dat ze richtlijnen moeten hebben bij aannemen van mensen: iemand met empathie en compassie tonen naar de persoon. Dit is iets waarin gemeente vertrouwen probeert terug te winnen en tot op heden niet gebeurd.”
“Ik vertel telkens mijn verhaal. Soms kon ik echt niet meer... Elke keer zeiden ze: volgende week bel ik je terug, maar er belde niemand. Elke keer als ik bel om te zeggen dat niemand belt, dan doen ze alsof het hen spijt, maar ik geloof het niet.” “Ze zei: ‘We gaan je opgeven voor regeling en daarvoor moet ik je later terugbellen want de lijn doet raar.’ Ze deed raar aan de telefoon. Ik heb ook bij klantenservice gebeld en ik weet dat je dan zit te giechelen en niet wilt helpen. Ik heb een klacht ingediend en dat duurde weken; ze kunnen niet achterhalen wie er toen werkte. Ik moet wel weer bellen...”
18
De medewerker van de gemeente Amsterdam weet dan niet waar de jongere het over heeft en waar naartoe kan worden doorverwezen. Het is voor de kinderen een hoge drempel om überhaupt contact op te nemen met de gemeente. Daarom kan dit als erg vervelend, of zelfs als traumatiserend, worden ervaren.
“De lijn is ook moeilijk te bereiken: eerste keer niet opgenomen. Vind dat er altijd moet worden opgenomen, ook al sta je 20 minuten in de wacht. Dat is een simpele oplossing, zodat wij weten waar we aan toe zijn. Want opnieuw trauma herbeleven als je zo’n contact hebt. Ik kan het niet beschrijven in woorden. Het is een gevoel, emoties.” “Het voelt alsof je daardoor in een hokje wordt geplaatst. Diegene heeft geen interesse. En weet niet waar hij/zij het over heeft.” “Ik kreeg eerst een onaardig persoon aan de lijn, die mij niet kon helpen.”
ERVARING DIENSTVERLENING
3. Eerste afspraak
Wat is je hulpvraag?
De eerste afspraak is een belangrijk moment waarop meer duidelijk wordt voor de kinderen. Ze krijgen inzicht in welke hulp ze kunnen krijgen en ondersteuning bij het proces. Daarnaast hebben ze hier persoonlijk contact met de gemeente.
Meer duidelijkheid over de mogelijkheden Tijdens het eerste gesprek wordt vaak pas duidelijk wat de mogelijkheden zijn en waar de gemeente Amsterdam in kan ondersteunen, kan meedenken en wat er eventueel betaald kan worden. Daar blijft het vaak bij. De kinderen vertellen dat er wel gemeld wordt dat de jongeren terug mogen komen bij vragen of nieuwe ideeën waarbij ze geholpen kunnen worden. Hier lijkt echter geen duidelijk proces voor te zijn binnen de gemeente.
“Vandaag gesprek gehad met de gemeente. Ze gaat me helpen met de nota’s voor de ortho, voor school en thuis. Ik weet dat we het verdienen, maar ik vind het wel heel lief. Vooral die nota’s voor de ortho dat is echt fijn. Nieuwe bril, lesgeld, daar kan ze me mee helpen.”
Iemand die meedenkt Er is behoefte aan iemand die meedenkt met wat de volgende stappen kunnen zijn en hoe het kind hierin ondersteund kan worden. Hoe kom ik weer op de rit? Wat is de eerste stap die ik nu kan zetten? Niet iedereen heeft hier al een beeld bij. Iemand om samen plannen mee te maken geeft houvast.
“Ik heb iemand nodig die meekijkt en naast me staat. En die meedenkt voor niet alleen de kinderen thuis, maar ook de gevluchte kinderen.” “Ik heb iemand nodig die meekijkt met de stappen voor hoe ik mijn leven weer in de hand kan nemen. Heb wel iemand nodig die kan helpen vanuit eigen ervaring. Die tips kan geven en begrijpt wat het heeft gedaan met me.”
De kinderen weten vaak niet wat ze kunnen verwachten van de gemeente en daarmee ook niet wat de ze aan de gemeente kunnen vragen. Het is voor de kinderen lastig om de vraag ‘Wat is je hulpvraag?’ direct te beantwoorden. Het kan als overweldigend worden ervaren wanneer deze aan de telefoon of tijdens het eerste gesprek gesteld wordt.
“Kreeg elke keer: dat hoef ik niet te weten. Wat is je hulpvraag? Nu voor het eerst iemand die kon luisteren, schouderklopje geven en samen op zoek. Daar was ik naar op zoek. Gek dat het zo bot is allemaal. Dat doet meer met je: schouderklopje, steun en luisteren is meer dan 1.000. Iemand die met je mee kan kijken.”
Veel kinderen nemen hun ouders in bescherming. Ze zijn bang om hulp te vragen, omdat ze uit huis geplaatst kunnen worden of hun ouders problemen kunnen geven. Zelfs wanneer er sprake is van verwaarlozing, geweld of misbruik. (Diversion, 2022)
“Ik krijg bij de gemeente elke keer een ander antwoord.”
19
ERVARING DIENSTVERLENING
4. Vervolg De kinderen (13+) en ouders geven aan het daadwerkelijk krijgen van de hulp, ondersteuning of aanbod na het bespreken van de benodigde hulp vaak erg lang duurt. Het is belangrijk dat de hulp na het bespreken ervan ook snel geboden wordt.
Zelf achter afspraken aan
Wachten op afgesproken hulp
Wanneer er afspraken zijn gemaakt over hulp, of er zijn zaken in gang gezet, moet het kind (18+) of de ouder hier zelf achteraan gaan om het daadwerkelijk te krijgen. Deadlines worden vaak niet gehaald en het kind of de ouder moeten zelf contact opnemen om de status van het proces te horen. Terwijl juist deze groep behoefte aan duidelijkheid en snelle oplossingen.
Er kan veel tijd overheen gaan voordat het geld op de juiste plek terechtkomt en het kind krijgt wat er is afgesproken. Er is vaak een wachttijd voor de eerste afspraak. Daarna moeten via een of meerdere gesprekken de behoeften in beeld gebracht worden. Zodra er is afgesproken wat er nodig is kan het vervolgens nog weken tot maanden duren voordat de oplossing bij het kind terechtkomt, omdat de betaling achterblijft. Er is behoefte aan het sneller krijgen van wat er is afgesproken.
“Ik moet stalken als ik wat gedaan wil krijgen.” “Ik heb moeite met slapen. Sinds ik in Nederland woon heb ik geen bed. Ik heb echt een bed nodig. Hij zei, ‘ik ga het direct regelen’. Maar ik heb er niks meer van gehoord.”
“Dat het geregeld is. Dat ik me geen zorgen hoeft te maken. Ik heb recht op de tandarts. Ik heb alle afspraken al gehad, maar de beugel moet alleen nog betaald worden. Als ik in de buurt ben, vraag ik of het betaald is. ‘Nee, ik moet nog een keer bellen,’ zegt de tandarts dan. Hij loopt tegen hetzelfde aan als ik. De simpele dingen zijn heel moeilijk om te regelen.”
20
ERVARING DIENSTVERLENING
5. Ondersteuning krijgen
‘Goedkoop’ en onduidelijk aanbod
Uit het eerste gesprek en de vervolgafspraak volgt een advies. Dit advies kan bestaan uit een verwijzing naar experts of zorgorganisaties, een plan van aanpak om zelf aan de slag te gaan, of budget voor het aanschaffen van noodzakelijke spullen zoals een bril of schoolspullen (maatwerkbudget).
Wat ze nu aanvragen en zouden willen aanvragen Tijdens de gesprekken met de kinderen en de ouders hebben we gevraagd welke zaken zij hebben aangevraagd. Daaruit kwam het volgende lijstje: • Psycholoog of therapie • Schoolspullen: laptop, schriften, tas etc. • Een bed • Kleding • Bijles en huiswerkbegeleiding • Cursus ‘leren nee zeggen’ • Beugel In deze gesprekken werd verteld dat niet alles wat zij wilden, werd goedgekeurd en dat het verschil per gemeente erg groot is. Het was voor kinderen en ouders niet duidelijk wat de gemeente kan bieden en wat de grenzen zijn.
“Ik kreeg een lijst van Nibud. Heb die gemarkeerd en ingevuld. Er is 1 ding goedgekeurd... Zo’n lijst is goed, want je weet niet wat je kan krijgen. Maar je moet de belofte op de lijst dan ook nakomen. Anders liever geen lijst, maar alleen die fiets aanbieden.”
De kinderen en ouders hebben ook benoemd waaraan ze nog meer behoefte hebben. Sommige zaken hebben de kinderen en ouders ook aangevraagd, maar niet gekregen. De volgende lijst geeft daar inzicht in: • Op een sport naar eigen keuze gaan of een hobby te starten • Extra decoraties voor de slaapkamer • Nieuwe kleding (merk van eigen keuze) • Een vakantie met het gezin (naar de zon) • Uitstapjes of weekendje weg met het gezin • Mee kunnen met school en vriend(inn)en op uitstapjes en reisjes • Spullen voor thuissporten • Een laagdrempelige coach of psycholoog • Vervoer naar sport/hobby
“We konden voordat het begon altijd op vakantie. Een moeder wil haar leven geven voor haar kind. Ze heeft zoveel gedaan voor ons. Dan te weten door de gevoelens heen dat ze ons dingen niet kon geven en er niet kon zijn. Ik heb haar weinig gezien. In NL al babysitters. Het kon meer zijn en op vakantie gaan. Veel tijd samen inhalen.”
21
De kinderen geven aan dat zij tijdens de gesprekken met de gemeente niet kunnen aanvragen waar zij behoefte aan hebben. Zij willen graag ‘normaal’ mee kunnen doen. Daarbij willen ze graag kunnen kiezen voor producten die leeftijdsgenoten ook hebben. En die passen bij hun idealen en (toekomstige) standaard. Ze kunnen bijvoorbeeld geen merkkleding aanvragen. In contact met de gemeente Amsterdam krijgen ze nu nog verschillende signalen door, over waar ze bij geholpen kunnen worden en waar het geld vanuit de kindregeling en de Catshuisregeling voor bedoeld is. Dit levert veel discussie en vragen op.
“Het wijkteam lijkt wel jaloers dat we dingen krijgen. Maar ze kennen onze ellende niet.” “Bril en kleding. Ik heb dingen gevraagd die ik wil hebben. Maar het moest niet te duur zijn. Maar dat is niet zo, hier heb ik recht op. Hij vertelde dat ik hebberig overkwam. Ik ben helemaal geen hebberig persoon, het was wel kwetsbaar. Ik bedoelde het niet zo. Het was een duurdere bril. Sportkleding, 200 euro aan kleedgeld. Misschien weet hij dat niet. Dat alles is nieuw voor hem, dat begreep ik wel. ”
ERVARING DIENSTVERLENING
6. Klacht indienen Tijdens het proces wordt uiteindelijk vaak een klacht ingediend. Vanuit de workshops met het expertteam kwam naar voren dat het over het algemeen als moeilijk wordt ervaren om een klacht in te dienen.
Verkeerde bejegening: discriminatie en uitlachen We hebben van de kinderen en ouders diverse verhalen gehoord over verschillende ervaringen met de gemeente. Sommigen zijn goed geholpen en fijn bejegend. Anderen hebben te maken gehad met discriminatie, uitgelachen worden en/of niet serieus genomen worden. Problemen werden ook regelmatig niet serieus genomen. Bovendien hadden de kinderen en hun ouders soms het gevoel dat ze werden gezien als hebberig en dat ze alleen op het geld uit zouden zijn.
“Ik belde met iemand van het Buurtteam en hoorde iedereen op de achtergrond lachen om mij. Ik heb dat opgenomen, gelukkig.” “Als je het zegt, geloven ze je niet. Ze luisteren wel, maar hebben vooroordelen.”
Niet teruggebeld worden Bij een derde van de deelnemers hebben we gehoord dat zij niet werden teruggebeld, zoals al eerder in het rapport benoemd. Uit de interviews bleek hoeveel pijn dit deed bij de kinderen en ouders. Ze voelden zich niet gehoord en niet gezien. Het steeds opnieuw vertellen van het verhaal wanneer het kind (18+) of ouder belt, wordt als vervelend of zelfs traumatisch ervaren.
“Ik heb 5x gebeld. Ik vertel dan mijn verhaal. Soms kon ik echt niet meer... Elke keer zeiden ze: volgende week bel ik je terug, maar er belde niemand. Elke keer als ik bel om te zeggen dat niemand belt, dan doen ze alsof het hen spijt, maar ik geloof het niet.” “Alleen de interesse tonen is al genoeg. Als iemand mij niet antwoordt, dan is dat al zo’n groot antwoord en dat doet pijn.”
De dienstverlening in de basis verbeteren* Na het voeren van de gesprekken met de gedupeerde kinderen en ouders over eventueel extra gespecialiseerd aanbod, werd al snel duidelijk dat er vooral behoefte is aan het verbeteren en veranderen van de huidige dienstverlening. Zo moet er teruggebeld worden als er een belofte is gemaakt om terug te bellen. Daarnaast is het belangrijk dat de kinderen en ouders weten waar en waarvoor ze hulp kunnen krijgen bij de gemeente. Het is belangrijk dat ze zich gehoord en begrepen voelen. Waarbij beloftes altijd worden waargemaakt. Meer transparantie helpt hierbij: zowel door te laten zien wat de gemeente achter de schermen allemaal doet, als door inzicht te geven in het proces zoals het nu is ingericht. En inzichtelijk te maken hoe er fouten kunnen zijn gemaakt in het verleden. *Dit inzicht heeft niet alleen op deze stap binnen de dienstverlening, maar liep als rode draad door de inzichten.
22
KANSEN Hiernaast zijn de kansen op een rij gezet met een omschrijving van het doel ervan. In dit hoofdstuk is te lezen hoe de kansen kunnen worden verwezenlijkt en op welke behoeftes van de kinderen en ouders het inspeelt. Bij het ontwikkelen van de kansen is het belangrijk om een transparante onderbouwing te geven en de grenzen van het aanbod te presenteren. De kansen zijn gedeeld en aangevuld tijdens de kansenworkshop samen met het expertteam. Drie van de kansen, hiernaast met een ‘*’ gemarkeerd, zijn tot in detail behandeld en uitgewerkt tijdens deze workshop. Deze aanvullingen zijn meegenomen in de omschrijving in dit hoofdstuk. Zie de bijlage voor de uitwerkingen van de kansenworkshop.
Woorden geven om zich in te herkennen
Strijd gezamenlijk en laat dat zien
Eén informatiepunt* transparant & toegankelijk
Een coach* ervaren en empatisch
Regie op het geld voor de ondersteuning
Familiesteun* zie het gezin als geheel
Kaders voor de dienstverleners
Omgaan met geld training en e-learning
Brief aan ouder met informatie voor het kind
23
KANSEN
1. Woorden en een stem geven WAAROM
HOE: EEN VIDEO EN DOCUMENT
Veel kinderen hebben een zware jeugd gehad: ze hebben in armoede geleefd, met gestreste, zieke en/of gescheiden ouders, en ze hebben zich vaak sociaal buitengesloten gevoeld.
Het is hoopvol om te zien hoe andere kinderen verder zijn gekomen. Hoe ze stappen hebben gemaakt. Door te zien wie of wat hen daarbij heeft geholpen, inspireert om zelf ook stappen te zetten. Geef ook ruimte aan de ervaring zelf, zo zien de kinderen dat ze niet alleen zijn.
Thuis is het toeslagenschandaal nog niet bij iedereen uitgebreid besproken, waardoor niet altijd duidelijk is wat het toeslagenschandaal precies inhoudt en welke effecten het heeft gehad op het gezin of op henzelf. Hun eigen ervaringen koppelen ze daardoor niet direct aan het toeslagenschandaal. Door de zware jeugd hebben veel kinderen een achterstand in hun ontwikkeling. Dit draagt bij aan het moeilijk kunnen verwoorden wat het hen is overkomen. De traumatische herinneringen en moeilijke periode moeten nog een plek krijgen in hoofd en hart. De deelnemers geven aan grip te willen krijgen op wat er is gebeurd. Sommigen willen dat niet nu direct, omdat het tot nu toe te gevoelig is. Maar grip op hun gevoel en emoties krijgen, is een belangrijke stap naar een hoopvolle toekomst. Veel van de gesproken deelnemers gaven aan dat het fijn was om de verhalen van lotgenoten te horen. Het geeft woorden aan hun verhaal. En laat zien dat ze niet alleen zijn.
Een laagdrempelig opstapje daarvoor is om andermans verhaal te lezen. Één van de kinderen kwam met het idee van een online verslag: ‘De affaire en ik’. Daarin kunnen de verhalen van verschillende kinderen van verschillende leeftijden verteld worden. Ook de video’s van de Missing Chapter Foundation werden tijdens de interviews genoemd als ontroerend. Het gaf woorden aan hun eigen verhaal en ze voelden een klik en verbondenheid met de kinderen uit de video. Verzamel verhalen van kinderen uit alle leeftijdscategorieën. Publiceer deze verhalen op de webpagina van de gemeente die over het toeslagenschandaal gaat. Zorg dat deze ook goed te vinden zijn wanneer je zoekt via Google. Door deze verhalen te publiceren als gemeente, geef je de kinderen een stem. Je erkent hoe belangrijk dit is. En andere andere kinderen voelen zich gehoord via de verhalen.
24
De verhalen kunnen op verschillende manieren worden gepubliceerd. Een digitaal document is een relatief makkelijke opstap. Een documentaire zou nog geschikter zijn. Dit zal voor herkenning zorgen en maatschappelijke erkenning. Niet alleen voor kinderen is dit waardevol, maar ook voor hulpverleners, dienstverleners en andere betrokkenen (expertteam). Korte fragmenten uit deze documentaires kunnen gebruikt worden om ervaringen te delen op de website, maar ook om aandacht te vragen voor de diensten van de Gemeente Amsterdam via Social Media (expertteam). Het concept van Villa Pinedo kan eventueel ingezet worden om ook de jongere kinderen te laten leren van elkaar. En om zich gesteund te voelen door anderen (expertteam). Gebruik het document of de video niet om de rol van gemeente te promoten. De behoefte aan erkenning is groot en de integriteit van het geven van de erkenning zal daardoor beschadigd kunnen worden. Op andere plekken op de website kan de rol van de gemeente aan de hand van verhalen worden gedeeld.
“Als iemand in de prak zit, en dat diegene dan die PDF vindt en dat die, door het bij anderen te zien, zelf beter kan verwoorden wat die voelt. Door een soort online dagboek: ‘Een verslag: de affaire en ik’. Als de gemeente dat deelt, laat die zien dat de gemeente er wat mee doet en dat het document officieel is.” “Ik ben dankbaar dat we een beetje stem krijgen. Dat heeft geholpen om veel te uiten, ook omdat ik niet begrepen had waarom dingen zo zijn.”
RANDVOORWAARDEN •
Met aandacht gemaakt, wat naar voren komt in een mooi resultaat.
•
Het gaat om de kinderen. Laat de verhalen voor zich spreken. Maak het geen promotiemateriaal voor de gemeente.
•
Deel de verhalen van kinderen uit de verschillende leeftijdscategorieën, zodat zoveel mogelijk kinderen zich gehoord voelen.
“Ik ben ook naar de universiteit gegaan en heb gevraagd om financiële hulp voor mantelzorgers en vertelde over de toeslagenaffaire. Hij zei: als je er zo in zit... je gaat toch ook niet naar de bakker zonder geld om een brood te kopen.”
De behoefte aan erkenning van het leed is groot. De overheid zat fout en de gedupeerden konden er niks aan doen dat hun leven daardoor veranderde. De impact op de familierelaties en thuissituatie is groot en onomkeerbaar geweest. (Diversion, 2022)
25
SAMENVATTING •
Maak een bestand met daarin verhalen van gedupeerde kinderen van het toeslagenschandaal.
•
Zorg dat het kind gehoord wordt en zich gehoord voelt. Door het verhaal van anderen te horen of lezen, kunnen ze woorden geven aan wat ze hebben meegemaakt. En het zo een plek geven.
•
Laat het kind vertellen welke stappen ze hebben genomen en wie of wat hen daarbij heeft geholpen ter inspiratie voor andere kinderen.
KANSEN
2. Strijd gezamenlijk voor een schone lei WAAROM
HOE: IK STA NAAST JE
Veel processen en rechtszaken lopen nog voor ouders en kinderen om recht te zetten wat hen is aangedaan. De Belastingdienst erkent dat het toeslagenschandaal een grote impact heeft gemaakt op de levens van de kinderen. Maar in de beleving van de gesproken deelnemers, blijft het bij woorden en missen de daden.
Het zou veel voor de kinderen betekenen als de gemeente Amsterdam met hen meestrijdt voor hun recht. En klachten, die de gemeente onderschrijft, richting de landelijke overheid zou bundelen en indienen.
Ouders krijgen hun schulden kwijtgescholden of schulden worden op pauze gezet. Bij kinderen is dat (tot nu toe) niet zo. Terwijl kinderen ook schulden hebben gemaakt om hun gezin te ondersteunen, om zo snel mogelijk uit huis te gaan bijvoorbeeld. De vaak grote studieschuld is een blok aan het been van het kind. De studieschuld van de gedupeerde kinderen is vaak hoger, omdat er ook geleend is om het gezin te kunnen ondersteunen. Daarnaast hadden de kinderen niet altijd recht op de aanvullende beurs omdat gerekend wordt met het bruto inkomen van de ouder en niet het besteedbaar inkomen. Dit voelt voor hen als onrechtvaardig.
Dit betekent dat de medewerkers van de gemeente Amsterdam moeten weten dat ze de verschillende casussen moet verzamelen om deze als geheel te kunnen presenteren. De kinderen geven aan dat het eerlijk zou voelen als er ook wordt gekeken naar hun schulden en dat er een regeling komt vergelijkbaar met die voor de ouders. Ook zouden ze graag erkenning willen dat zij minder studiefinanciering hebben kunnen krijgen door het lage besteedbare inkomen van hun ouders. ‘Een lek in het systeem’ zoals de kinderen het noemen. De gemeente Amsterdam kan delen welke lobbyrol ze al vervullen en welke onderwerpen ze aankaarten bij de landelijke overheid. De gemeente Amsterdam doet op het moment al veel, maar de kinderen en ouders hebben hier nauwelijks tot geen weet van. Bij het delen van de activiteiten is het van belang om geen (valse) beloftes te doen, maar wel te laten zien dat de kinderen er niet alleen voor staan (expertteam).