Bijlage II Raadsinformatiebrief jaarverslag SHV over 2023.pdf

Raadsinformatiebrief

Aan:

Portefeuillehouder(s): Behandeld door

De leden van de gemeenteraad van Amsterdam 17 april 2024 Armoede en schuldhulpverlening Marjolein Moorman Directie Werk, Participatie en Inkomen, wpi@amsterdam.nl

Onderwerp

Jaarverslag schuldhulpverlening 2023

Datum Portefeuille(s)

Geachte leden van de gemeenteraad,

Hierbij bied ik u namens het college het Jaarverslag schuldhulpverlening 2023 aan, zie bijlage I. Dit jaarverslag geeft een compleet overzicht van de ondersteuning die de gemeente in samenwerking met de buurtteams en andere partners geeft aan Amsterdammers met (dreigende) schuldenproblematiek. Op basis van sleutelindicatoren worden de Amsterdamse trends in kaart gebracht en beschreven. We willen ons optimaal inzetten om schulden te voorkomen, klein te houden en snel op te lossen, daarom is het belangrijk om deze trends door de jaren heen secuur te volgen en afwijkingen te duiden. In deze begeleidende brief informeer ik u over de hoofdlijnen van het jaarverslag schuldhulpverlening 2023 en blik ik vooruit naar de verwachte ontwikkelingen in 2024. Ook maak ik van de gelegenheid gebruik om u drie bijlagen toe te sturen die specifieke onderdelen van onze schuldenaanpak onderstrepen. Dit zijn het rapport “Hoe eerder, hoe beter” van de Nationale Ombudsman; het actieplan “Aanpak Relatiebeheer Schuldeisers” van onderzoeksbureau Purpose; en het evaluatierapport “Jongeren Schuldenvrije Start” van onderzoeksbureau Purpose. Op weg naar schuldenrust Het creëren van schuldenrust is al meerdere jaren het uitgangspunt waarop het Amsterdamse schuldenbeleid is gebaseerd.

Het college lanceerde in 2020 het programma Schuldenrust, waarin drie pijlers centraal staan: schulden voorkomen, schulden klein houden en schulden snel oplossen. Om deze onderdelen te realiseren werken we aan een brede aanpak en zetten we diverse instrumenten in. Zo intensiveerden we de aanpak vroegsignalering om meer schulden te voorkomen, introduceerden we de Amsterdamse Pauzeknop om schulden klein te houden en breidden we collectief schuldregelen uit om schulden sneller op te lossen. Ook het beleidsplan schuldhulpverlening 2021-2025 ‘Op weg naar schuldenrust’ gaat uit van de Amsterdamse schuldenrust-principes. Net als voorgaande jaren is de gemeentelijke inzet op schuldhulpverlening in het voorliggende jaarverslag geclusterd binnen de drie pijlers van het programma Schuldenrust. Die pijlers blijven de kern van onze inzet op een ruimhartige schuldenaanpak waarmee we Amsterdammers sneller en steeds beter helpen aan een schuldenvrije toekomst.

Gemeente Amsterdam, raadsinformatiebrief

Datum 17 april 2024 Pagina 2 van 6

Schuldhulpverlening in een tijd met zorgen over bestaanszekerheid De bestaanszekerheid van steeds meer mensen is de afgelopen periode onder druk komen te staan. De zorgen over financiële onzekerheden zijn er al langer, maar de opeenvolgende crises van de afgelopen jaren (coronacrisis, energiecrisis, hoge inflatie) hebben het probleem veel zichtbaarder gemaakt. In Amsterdam doen we veel om minima en kwetsbare groepen te ondersteunen, maar meerdere recente onderzoeken tonen aan dat de inkomenspositie van steeds meer mensen ontoereikend is. Structurele verbeteringen, zoals de herziening van het toeslagenstelsel, laten echter op zich laten wachten. De Nationale Ombudsman stelde eind 2022 vast dat minima door de ondergrens zakken en de Commissie sociaal minimum maakte afgelopen jaar duidelijk dat het sociaal minimum ontoereikend is. Het college stelde in november 2023 de “Agenda Bestaanszekerheid voor Iedereen” vast. Daarin presenteren we een visie op bestaanszekerheid en kondigen we diverse maatregelen aan om de financiële positie van Amsterdammers te versterken. In de afgelopen jaren hebben we op meerdere terreinen al waardevolle en vernieuwende maatregelen genomen, zoals de introductie van de Amsterdamse Pauzeknop en de lancering van de aanpak Jongeren Schuldenvrije Start.

In de komende periode blijven we in onze werkwijzen, beleid en regels kijken waar we kunnen zorgen voor verdere vereenvoudigingen en verruimingen. Het uitgaan van vertrouwen in Amsterdammers staat daarbij centraal. Tegelijkertijd is voor fundamentele en structurele hervormingen in het socialezekerheidsstelsel het Rijk aan zet. Daar blijven we in de komende periode voortdurend aandacht voor vragen. De landelijke koopkrachtmaatregelen die in 2023 door het Rijk zijn genomen, boden voor veel mensen uitkomst. Toch ziet het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) de zorgen over financiën al meerdere jaren toenemen. In de Amsterdamse schuldhulpverlening zien we nog niet dat deze zorgen zich vertalen naar een toename van het aantal hulpvragen. Ten opzichte van 2022 was er een stijging van 2% van het aantal Amsterdammers dat zich meldde voor een intakegesprek. De jarenlange inzet op preventie (met name vroegsignalering) speelt een rol bij de beperkte toename. We signaleren betalingsachterstanden steeds eerder en bereiken meer mensen waarbij schuldenproblematiek dreigt. Met de halvering van de saneringstermijn per 1 juli 2023 is door het Rijk beoogd om de drempel naar hulpverlening te verlagen. De verwachting is dat de eerste effecten daarvan in 2024 zichtbaar worden. In 2023 zorgden vooral de hoge energieprijzen voor problematische situaties.

Er waren veel ontbindingen van energiecontracten waardoor afsluiting van energie voor steeds meer huishoudens dreigde. We startten daarom een experiment met netbeheerder Liander. Op 19 januari 2023 sloot het Amsterdamse college een convenant met Liander, zodat adresgegevens van Amsterdammers zonder energiecontract konden worden uitgewisseld. Het ging om gegevens van huishoudens die eerder niet op een hulpaanbod van Vroeg Eropaf-medewerkers van buurtteams waren ingegaan. Via de pilot zijn in Amsterdam 162 afsluitingen voorkomen. Het ging om 59% van de huishoudens die door Liander op de hoogte waren gebracht dat een afsluiting aanstaande was. Omdat er geen wettelijke grondslag was voor structurele gegevensuitwisseling tussen Liander en

Een routebeschrijving vindt u op amsterdam.nl

Gemeente Amsterdam, raadsinformatiebrief

Datum 17 april 2024 Pagina 3 van 6

de gemeente, hebben we de pilot na drie maanden stopgezet. Het Amsterdamse experiment heeft er wel (mede) toe geleid dat het Rijk energiemaatschappijen sinds april 2023 de verplichting heeft opgelegd om een voornemen tot contractontbinding bij de gemeente te melden. Daarmee is zogeheten laatsignalering bij betalingsachterstanden op de energierekening mogelijk geworden. Consequenties van de halvering van de saneringstermijn De halvering van de schuldsaneringstermijn van 36 maanden naar 18 maanden was in 2023 een belangrijke ontwikkeling binnen het stelsel van de schuldhulpverlening. Het Amsterdamse college riep het Rijk samen met andere partners al langer op om de termijn te verkorten. Het (inmiddels demissionaire) kabinet Rutte IV stelde als doel om inwoners sneller uit de problematische schulden te helpen en gaf gehoor aan de oproep. De Tweede Kamer stemde op 24 januari 2023 in met een amendement om de looptijd van de wettelijke schuldsanering (Wsnp) te halveren en de Eerste Kamer ging op 7 februari 2023 akkoord. In lijn hiermee werd ook de termijn voor minnelijke schuldregelingen gehalveerd. Beide verkortingen gingen in op 1 juli 2023. Vanaf de aankondiging van de maatregel pleitte het Amsterdamse college voor een overgangsregeling om te voorkomen dat Amsterdammers met schulden zich tot 1 juli niet zouden melden voor schuldhulpverlening.

Landelijk is hier niet in voorzien, waardoor het Amsterdamse college zich genoodzaakt zag om te voorzien in een lokale overgangsregeling. Alle inwoners die na het aannemen van de wetswijziging (7 februari 2023) een saneringsregeling troffen (Wsnp of Msnp) konden gebruik maken van de kortere saneringstermijn. Zij zaten hierdoor niet langer in een saneringsregeling dan inwoners die na 1 juli 2023 instroomden. Een daling in het aantal aanmeldingen voor schuldhulpverlening heeft in de periode tussen 7 februari en 1 juli niet plaatsgevonden. Een consequentie die de halvering van de saneringstermijn in Amsterdam wel teweegbracht is dat de schuldenrustlening is afgeschaft. Dit specifieke instrument van de Kredietbank Amsterdam is in 2021 geïntroduceerd om kleine schulden laagdrempelig op te lossen. Nu de saneringstermijn 18 maanden bedraagt is het voordeel van de lening ten opzichte van een saneringskrediet tenietgedaan. Ook kleine schulden kunnen eenvoudiger via een saneringskrediet worden opgelost. Samenvattend is de halvering van de saneringstermijn een belangrijke stap geweest om ervoor te zorgen voor een menswaardiger stelsel en sneller perspectief voor mensen met schulden. In de hulpverlening is het extra van belang om de juiste begeleiding te bieden gericht op een duurzaam schuldenvrij bestaan.

Nieuwe mogelijkheden om de nazorg te verbeteren is lokaal en landelijk een groot aandachtspunt bij doorontwikkelingen in het komende jaar. Vergroten van bereik van Amsterdammers met schulden In de Schuldenmonitor 2023 bleek dat ruim zes op de tien Amsterdammers die problematische schulden ervaart, aangeeft geen hulp te ontvangen. Schulden gaan vaak gepaard met schaamte, stress en vaak ook een gebrek aan vertrouwen in hulpverlening, waardoor mensen vaak niet actief hulp zoeken of zelfs aangeboden hulp weigeren. Het Amsterdamse college vindt het van groot belang om te werken aan vertrouwen en drempels om hulp te zoeken zo laag mogelijk te maken. In 2023 zien we, net als voorgaande jaren, dat het aantal getroffen minnelijke schuldregelingen

Een routebeschrijving vindt u op amsterdam.nl

Gemeente Amsterdam, raadsinformatiebrief

Datum 17 april 2024 Pagina 4 van 6

verder afneemt. Er zijn aanzienlijk minder regelingen getroffen dan in 2022 (-30%). De verklaringen hiervoor zijn divers. Deels komt het doordat we in Amsterdam via een uitgebreidere aanpak vroegsignalering vaker vroegtijdige interventies plegen waarmee we problematische schulden voorkomen. Daarnaast zetten we actief in op alternatieve laagdrempelige oplossingen. De Nationale Ombudsman concludeert in het rapport “Hoe eerder, hoe beter” dat vroegsignalering een waardevol instrument is om schulden te voorkomen. De manier waarop gemeenten vroegsignalering inzetten verschilt en het bereik is landelijk beperkt (ca. 25%). De ombudsman beveelt gemeenten aan om in te zetten op het maken van persoonlijk contact met inwoners en te zorgen voor deskundigheid bij betrokken medewerkers. In Amsterdam voldoen we reeds aan alle aanbevelingen uit het rapport. Met de Amsterdamse vroegsignaleringsaanpak hebben we in 2023 ruim 31.907 Amsterdammers met een betaalachterstand bereikt. Dit is een ongekend hoog aantal en percentage (82%). Toch komen nog niet alle (problematische) schulden via deze route aan het licht, omdat niet alle betalingsachterstanden via vroegsignalering worden gemeld. Alleen vaste lasten partners zijn op grond van de Wet gemeentelijke schuldhulpverlening (Wgs) verplicht om betaalachterstanden aan de gemeente door te geven.

Om meer Amsterdammers met schulden te bereiken benutten we daarom ook steeds meer andere (informele) netwerken in de stad. Het gaat met name om voedselinitiatieven, wijkgerichte organisaties en scholen. In 2023 breidden we het aantal familiescholen uit van 10 naar 34. Op 55 basisscholen worden door buurtteams inloopspreekuren georganiseerd. Daarmee zorgen we dat we financiële problemen tijdig kunnen signaleren en laagdrempelig hulp kunnen bieden bij (beginnende) geldproblemen van kind en ouder. Doorontwikkelingen en vernieuwingen in de Amsterdamse schuldenaanpak In 2023 zijn verschillende verbeteringen en vernieuwingen aangebracht in de Amsterdamse schuldenaanpak. Een voorbeeld is de start van de Aanpak Relatiebeheer schuldeisers. Als onderdeel van het programma Schuldenrust werkte de gemeente de afgelopen jaren steeds intensiever samen met schuldeisers. Met name het contact over het gevoerde incassobeleid en constructieve medewerking aan schuldenoplossingen nam toe. Onderzoeksbureau Purpose heeft in 2023 een actieplan opgesteld voor de gemeente om duurzame samenwerking met hulpverleners en schuldeisers te stimuleren en te structureren. In lijn met de aanbevelingen is eind 2023 de Aanpak Relatiebeheer schuldeisers geïmplementeerd. Er is een vast team samengesteld dat verantwoordelijk is voor het structureel onderhouden van contacten met schuldeisers en hulpverleners.

Het volledige rapport van Purpose is als bijlage bij deze brief gevoegd. Daarnaast was kalenderjaar 2023 een bijzonder jaar voor het beschermingsbewind in Amsterdam. De jaarcijfers over de instroom, uitstroom en het aantal lopende bewinden wijzen op een omslagpunt met betrekking tot de schuldenbewinden. In 2021 zagen we binnen het schuldenbewind voor het eerst een afvlakking van de tot dan toe constante groei en in 2022 leek er sprake te zijn van een stabilisatie. In 2023 was er voor het eerst sprake een aanzienlijke afname (-15%). Onder andere de effecten van de Amsterdamse Aanpak Beschermingsbewind spelen daarbij een rol. Steeds meer bewindvoerderskantoren sluiten zich aan bij het convenant Kwaliteit

Een routebeschrijving vindt u op amsterdam.nl

Gemeente Amsterdam, raadsinformatiebrief

Datum 17 april 2024 Pagina 5 van 6

Beschermingsbewind en de opgenomen resultaatafspraken worden door alle deelnemers naar behoren nageleefd. Dat leidt tot betere samenwerking in het stelsel, versnellingen in processen en daarmee ook tot snellere en duurzame uitstroommogelijkheden. Een uitgebreide toelichting op de ontwikkelingen in het Amsterdamse beschermingsbewind staat in de raadsinformatiebrief ‘Doorontwikkeling Amsterdamse Aanpak Beschermingsbewind’, die ter kennisname is geagendeerd voor de raadscommissie Onderwijs, Zorg en Armoedebestrijding op 17 april 2024. Voor jongeren is de aanpak Jongeren Schuldenvrije Start (JSS) al langer een waardevol instrument om te helpen schulden sneller af te lossen en tegelijkertijd de mogelijkheid te bieden om aan de toekomst te werken. Via een mijlpalensystematiek waarbij een deel van de aflossingsplicht kan worden kwijtgescholden (oorspronkelijk van 36 maanden naar 24 maanden), staat het ontwikkelperspectief centraal. Onlangs rondde onderzoeksbureau Purpose een evaluatie af, waarin het concludeerde dat JSS zich bewijst als aanpak om jongeren te helpen met schulden en hun toekomst. Jongeren die een traject volledig hebben doorlopen maken grote vorderingen op verschillende leefgebieden. In vergelijking met jongeren met een regulier saneringskrediet zijn de positieve vorderingen duidelijk zichtbaar.

Door de snel doorgevoerde halvering van de Msnp is de werkwijze afgelopen jaar plots onder druk komen te staan. De halvering ging in per 1 juli 2023 en daarom was het belangrijk om snel een werkwijze te ontwikkelen die uitvoerbaar was en aansloot op de nieuwe situatie (saneringsperiode van 18 maanden). Er is gekozen voor een pragmatische oplossing, door in lijn met de saneringsperiode ook de mogelijke kwijtscheldingstermijn te halveren. Zodoende kunnen jongeren hun saneringsperiode tegenwoordig verkorten van 18 maanden naar 12 maanden. Voortdurende inzet op hersteloperatie Toeslagenschandaal Sinds de start van de hersteloperatie van het Toeslagenschandaal (eind 2020) hebben 6.660 Amsterdamse ouders zich als potentiële gedupeerde bij de Belastingdienst gemeld. Daarnaast zijn 8.736 Amsterdammers in beeld als kind van een erkend gedupeerde. Het aanmeldportaal is sinds 31 december 2023 gesloten. In uitzonderlijke situaties blijft het mogelijk voor gedupeerde ouders om nog toegelaten te worden tot herstel. De afhandeling van de hersteloperatie door het Rijk duurt veel langer dan vooraf voorzien en het ontbreken van een perspectief op afronding heeft zijn weerslag op de uitvoering van de brede ondersteuning in gemeenten. Ook in Amsterdam zagen we de hulpvragen van ouders in 2023 fors toenemen als gevolg van het lange wachten.

Hierdoor kan niet iedereen direct worden geholpen en ontstaan soms wachtlijsten. Daarnaast neemt ook het beroep dat ouders doen op materiële ondersteuning toe. In Amsterdam wordt de materiële ondersteuning uitgekeerd via het maatwerkbudget. Waar dit oorspronkelijk een budget was om urgente- en noodzakelijke hulp te bieden aan gezinnen die in barre omstandigheden leven, doen gedupeerden steeds bredere aanvragen voor goederen en diensten die in het teken staat van een nieuwe start. Cumulatief is er tot en met 2023 ruim €10,5 miljoen uitgegeven via het maatwerkbudget, waarvan €8 miljoen in 2023. In de laatste maanden van 2023 ging het om meer dan €1 miljoen per maand.

Een routebeschrijving vindt u op amsterdam.nl

Gemeente Amsterdam, raadsinformatiebrief

Datum 17 april 2024 Pagina 6 van 6

In 2023 is duidelijk gebleken dat de trage afhandeling van de hersteloperatie voor nieuwe knelpunten zorgt. Het college gaat daarom in overleg met VNG en Rijk over een herziening van de brede ondersteuning. De langdurige afhankelijkheid van de overheid helpt ouders niet vooruit en een aanpak waarbij ouders zelf regie hebben is nodig. Waar dat kan, voegt het college onderdelen toe aan de ondersteuning die ouders meer regie geven, onder andere gesteund door uw raad in eerder aangenomen moties. Ook verkennen we in de komende periode hoe de gemeentelijke ondersteuning beter bij de behoeften van gedupeerden kan aansluiten. Ook de betreffende ouders worden daarbij betrokken. Vooruitblik In 2024 zal het college de beleidsambities uit het beleidsplan “Op weg naar schuldenrust” (20212025) verder voortzetten met als speerpunt de inzet om vol in te zetten op het voorkomen, klein houden en snel oplossen van schulden. Tevens zal er dit jaar een beleidsplan ontwikkeld worden voor de jaren 2025-2028. Concrete doorontwikkelingen en experimenten waar we ons het komende jaar voor in willen zetten behelzen het sneller saneren van economisch daklozen door het faciliteren van een kortere aflosperiode, de implementatie van een Landelijke Pauzeknop én experimenten rondom vroegsignalering met DUO en CAK.

Tot slot blijft het college zich ook in 2024 nadrukkelijk inzetten voor aanpassingen in landelijk beleid waarmee de bestaanszekerheid van mensen wordt geborgd. Daarbij hebben we bijzondere aandacht voor de koopkracht van verschillende groepen en maatregelen die bijdragen aan de uitvoering van een effectievere schuldhulpverlening. Ik hoop u hiermee voldoende geïnformeerd te hebben. Met vriendelijke groet, Namens het college van burgemeester en wethouders van de gemeente Amsterdam,

Marjolein Moorman Wethouder Onderwijs, Armoede en Inburgering

Bijlagen 1. Jaarverslag schuldhulpverlening 2023 2. Rapport “Hoe eerder, hoe beter” van de Nationale Ombudsman 3. Actieplan “Aanpak Relatiebeheer Schuldeisers” van onderzoeksbureau Purpose 4. Evaluatie “Jongeren Schuldenvrije Start” van onderzoeksbureau Purpose

Een routebeschrijving vindt u op amsterdam.nl