Bijlage Eindrapport BMC onderzoek Hart voor de K-buurt.pdf

Een voorbeeld van het doel ‘de aanpak van het verlagen van energiearmoede’ is het bieden van een taalcursus aan Ghanese buurtbewoners, zodat ze vervolgens aan de opleiding tot energiecoach konden deelnemen, om erna voorlichting te kunnen geven aan andere bewoners in de buurt. In de ‘etalage’ van het buurthuis vonden veel gesprekken plaats met bewoners, wat leidde tot direct contact en afspraken voor energiecoaches van Stichting Woon. Door de ‘van het gas af gesprekken’ in de vier K-Torens kwam men achter de voordeur en kon met energiebesparende materialen installeren. Hart voor de K-buurt maakte voor energiearmoede en -transitie gebruik van meerdere subsidies en werkte nauw samen met Stichting Woon. De combinatie van subsidies en deze samenwerking maakte het voor Hart voor de K-buurt mogelijk de afgesproken resultaten te bereiken. Om een goed beeld te vormen van de doelmatigheid hebben we de resultaten in die brede context bekeken.

- 22 BMC, Eindrapport onderzoek Hart voor de K-buurt

6.2 Inkopen Om doelmatigheid van de inkopen te onderzoeken hebben we alle offertes, verantwoordingen en prestatieverklaringen doorgenomen. Uit de offertes bleek duidelijk welke diensten Hart voor de K-buurt zou leveren, en de gevraagde inzet van diensten, zoals advisering, ureninzet, bijwonen van bijeenkomsten en de levering van producten, zoals het plaatsen van een lichtboom, van borden, van het maken van een boekje, de wijktransitie-Hub zijn voldoende aangetoond.

6.3 Conclusie Op basis van de beschikbare documentatie, publieke informatie en getoetst in diverse interviews heeft Hart voor de K-buurt de subsidies en inkopen succesvol ingezet om de beoogde maatschappelijke doelen te realiseren.

- 23 BMC, Eindrapport onderzoek Hart voor de K-buurt

Hoofdstuk 7 | Factoren van invloed: procedures en relaties De huidige context wordt gekenmerkt door een escalatie van emoties, gespannen verhoudingen en een verharding van standpunten. Waarom was de samenwerking tussen verschillende afdelingen en functionarissen van de gemeente en Hart voor de K-buurt zo moeilijk? Dit hoofdstuk analyseert de dieperliggende oorzaken van de conflicten, met een focus op procedurele en relationele zaken, die van invloed zijn op de doelmatigheid. Dit hoofdstuk beantwoordt daarmee de vraag naar de efficiëntie van de gemeentelijke inzet van bewoners van Hart voor de K-buurt.

7.1 Procedurele inefficiëntie Hoewel de subsidies doelmatig zijn ingezet, was het proces inefficiënt door dieperliggende problemen in procedures. We signaleren drie van deze terugkerende problemen: 1.​ Met de verstrekking van subsidies worden veel inhoudelijke doelen beoogd (zie tabel 1). Om die doelen te kunnen waarmaken is een stabiele organisatie van Hart voor de K-buurt nodig. Vooraf is niet afgestemd met Hart voor de K-buurt welk deel van de subsidies hieraan mag worden besteed. De continuïteit in de subsidies ontbreekt, waardoor er ook periodes zijn zonder subsidie, terwijl wel sprake is van activiteiten die bijdragen aan maatschappelijke doelen. Dit veroorzaakt discontinuïteit en daarmee het risico op afbraak van de inrichting en vaste bemensing van Hart voor de K-buurt die in de periode ervoor met subsidiegeld was opgebouwd. 2.​ Er is herhaaldelijk discussie over de interpretatie van de spelregels van de subsidieregelingen en de gemeente houdt zich niet altijd aan deze spelregels. Een voorbeeld hiervan is de gang van zaken rond het eerste model-C-buurtbudgetten (subsidie #7). Hart voor de K-buurt diende haar voorstel binnen de deadline in, Kortvoort Vooruit twaalf weken erna. De beschikking kwam na zeventien weken in plaats van de termijn van zes tot acht weken die in de regeling is opgenomen.

De onderlinge verdeling tussen Hart voor de K-buurt en Kortvoort Vooruit als er meerdere aanvragen zijn staat beschreven in artikel 7 van de regeling. De aanvragen moeten onderling vergeleken worden op een aantal criteria. Dit is niet gebeurd waardoor het buurtbudget in tweeën is gedeeld, in afwijking van de subsidieregels en het gezamenlijke K-buurt-begrotingsproces is verstoord. De behandeling van een bezwaar van Hart voor de K-buurt tegen bovenstaande heeft circa één jaar geduurd. Ook Hart voor de K-buurt is in de onderzochte periode enkele keren te laat geweest met het indienen van aanvragen van subsidies en aanvragen tot vaststelling van de subsidies. Hier is de gemeente coulant mee omgegaan. De discussies over spelregels kosten beide partijen veel tijd en energie. 3.​ De noodzaak voor Hart voor de K-buurt om middelen te werven via een lappendeken van verschillende, inhoudelijke projectsubsidies leidde tot de inzet van tijd en energie die anders in de buurt geïnvesteerd had kunnen worden: ●​ tijd en energie om de subsidies te verwerven; ●​ tijd voor een administratieve last; ●​ tijd en energie om de subsidies te verantwoorden. Het bestuur en de coördinator van Hart voor de K-buurt signaleren dat de tijd die zij aan procedures moeten besteden exponentieel is gegroeid in de onderzochte periode. Dit vraagt om een forse organisatie van bedrijfsvoering en opdrachtverwerving.

Los van de vraag of zo’n forse organisatie de gewenste richting is, zijn er geen middelen om deze in te richten. Gezien de dalende subsidiemiddelen is de organisatie juist kleiner geworden. Zo werkt Hart voor de K-buurt sinds 2020 nog maar met één in plaats van twee coördinatoren. Deze coördinator heeft in feite een dubbele fulltime functie, gezien de omvang van de workload. Het gevolg is dat de

- 24 BMC, Eindrapport onderzoek Hart voor de K-buurt

organisatie meer afhankelijk is geworden van één persoon in de coördinerende rol en dus kwetsbaarder is geworden. Buurtbudgetten en model C Stadsdeel Zuidoost heeft in 2022 gekozen voor model C van de Buurtbudgetten. Het doel van model C is het versterken van eigenaarschap en zelforganisatie in de wijk vanuit doe-democratie (netwerkparticipatie). In 2024 is een stedelijke evaluatie van de buurtbudgetten uitgevoerd. Op basis van deze evaluatie vindt momenteel een doorontwikkeling plaats van de buurtbudgetten. Na 2026 maakt model C geen onderdeel meer uit van de buurtbudgetten. Buurtbudgetten waren een vliegwiel voor het op gang brengen van inwonersinitiatieven in de afgelopen periode. Het maken van buurtbegrotingen onder leiding van Hart voor de K-buurt leidt echter ook tot winst-verlieservaringen in de buurt en een gevoel van concurrentie. Dit maakt Hart voor de K-buurt kwetsbaar, hoe goed ze het ook probeert uit te leggen en hoe democratisch ze het buurtbegrotingsproces ook probeert te organiseren. Buurtbudgetten zijn, naast de genoemde nadelen, ook geen structurele basis voor financiering van een buurtplatform. Hiervoor is nu het buurtplatformrecht als instrument ontwikkeld, vastgelegd in de participatieverordening 2024.

Echter, hieraan is nu nog onvoldoende financiering gekoppeld om een oplossing te bieden voor een basisfinanciering van organisaties zoals Hart voor de K-buurt en deze middelen eindigen bovendien na 2026. Model C kan doorontwikkeld worden naar buurtplatform-budget. Het is aan een nieuw college om hier al dan niet budget voor vrij te maken. Dit is ook een wens van de buurtplatformen zelf. Hart voor de K-buurt pleit daarnaast voor de inzet van makkelijk toegankelijke bewonersinitiatieven-subsidies (zoals die nu al bestaan) om te zorgen dat iedereen in de buurt zelf initiatieven kan ontplooien. Deze subsidie kunnen initiatieven aanvragen bij de gemeente: de gemeente besluit hierover.

7.2 Disfunctionele samenwerkingsproblemen Met disfunctionele samenwerkingsproblemen bedoelen we: problemen in de samenwerking, die niet leiden tot meerwaarde voor de buurt of betrokken partijen. Het schuurt, maar leidt niet tot glans. De relatie tussen Hart voor de K-buurt en onderdelen van stadsdeelorganisatie Zuidoost7 is ernstig verstoord en wordt gekenmerkt door diepgeworteld wantrouwen. Hieruit volgde polarisatie: een dynamiek waarin individuen en afdelingen ‘voor’ of ‘tegen’ Hart voor de K-buurt waren, wat neutrale en constructieve samenwerking zowel tussen gemeentelijke afdelingen als tussen de gemeente en Hart voor de K-buurt vrijwel onmogelijk maakte. Voorbeelden van deze samenwerkingsproblemen tussen de gemeente en Hart voor de K-buurt in de periode 2019-2023 zijn achtereenvolgens: de weigering van stadsdeel Zuidoost om de eerste subsidie in 2019 te beschikken. Onderdelen van stadsdeelorganisatie Zuidoost vonden de financiële onderbouwing onvoldoende en het lukte niet om dit verschil van inzicht te overbruggen. Omdat de wethouder democratisering en het dagelijks bestuur in opdracht van de gemeenteraad hebben besloten Hart voor de K-buurt per direct te faciliteren, is de subsidie via stadsdeel Oost beschikt. Onderdelen van stadsdeelorganisatie Zuidoost trokken zich sinds 2022 volledig terug uit het Hart voor de K-buurt-dossier.

Uit interviews bleek dat bepaalde medewerkers de instructie hadden om geen gesprekken meer te voeren over geld of plannen van aanpak met Hart voor de K-buurt, maar zich te beperken tot praktische zaken in de wijk. Recentelijk werd een contactprotocol ingesteld tussen medewerkers van stadsdeel Zuidoost en Hart voor de K-buurt, voor die medewerkers zich onveilig voelden in het contact met Hart voor de K-buurt. In de wandelgangen werd dit een contactverbod genoemd, ook al konden medewerkers die geen last hadden van die onveiligheidsgevoelens wel rechtstreeks contact onderhouden met Hart voor de K-buurt. Hoewel enkele leden van onderdelen van stadsdeelorganisatie Zuidoost nu regelmatig contact hebben met Hart voor de K-buurt, leeft het contactverbod nog bij bepaalde gemeentelijke betrokkenen.

7

Op verzoek van de gemeente is, op basis van het gemeentelijk ‘Niet-herleidsbaarheidsbeleid’ deze aanduiding gebruikt. Bij de bij dit onderzoek betrokken bestuurlijke en ambtelijke eindverantwoordelijken is bekend om welk onderdeel van stadsdeel Zuidoost het gaat.

- 25 BMC, Eindrapport onderzoek Hart voor de K-buurt

In hoofdstuk 2 constateerden we dat de meeste subsidieregelingen brede doelen beschrijven en geen concrete resultaten. Dit hoeft geen probleem te zijn, maar vraagt wel om op een andere manier zicht te houden op de resultaten, door relatie en gevoel met de uitvoeringspraktijk te houden. De verstoorde samenwerkingsrelatie zit dit in de weg. Hierdoor voelt Hart voor de K-buurt wantrouwen, wat leidt tot de neiging van Hart voor de K-buurt tot steeds uitgebreidere verantwoordingen en een stadsdeel dat meer controle en grip zoekt. Zo ontstaat een neergaande spiraal. In de interviews kwamen voorbeelden naar voren van samenwerkingsproblemen binnen de gemeente met betrekking tot de uitrol van het stedenbouwkundig plan in deelprojecten. Hiervoor is samenwerking met onderdelen van stadsdeelorganisatie Zuidoost en Hart voor de K-buurt nodig voor bijvoorbeeld de sociale aspecten. Stedenbouwkundig projectleiders stuiten hierbij op de verstoorde samenwerkingsrelatie tussen Hart voor de K-buurt en onderdelen van stadsdeelorganisatie Zuidoost. Ook projectleiders democratisering lopen tegen deze verstoorde relatie aan bij de uitvoering van hun rol. Tussen 2021 en 2024 hebben een drietal mediation-pogingen tussen Hart voor de K-buurt en de gemeente niet kunnen bijdragen aan het normaliseren van de samenwerkingsrelatie. Deze mediation-pogingen vallen buiten de scope van dit onderzoek.

De samenwerkingsstijl van Hart voor de K-buurt is intens. Sommige ambtenaren hebben zich hierdoor geïntimideerd gevoeld. Door een grote gedrevenheid vanuit de visie op zelforganisatie en om de beloftes aan de buurt waar te maken, zet Hart voor de K-buurt alles in om haar doelen te bereiken. De stap van opschalen naar management, directie of bestuur wordt gezet als het op ambtelijk niveau niet lukt. Hierbij werden in het verleden ook namen van ambtenaren genoemd die tegenwerken in de ervaring van Hart voor de K-buurt, deze werden met een negatieve framing op de Hart voor de K-buurt website gedeeld. Ambtenaren die in Zuidoost wonen, werden hierop aangesproken in hun buurt. Dit was een belangrijke oorzaak van de onveiligheidsgevoelens. Hart voor de K-buurt had kunnen proberen om, ondanks de frustratie over inefficiënte procedures, de gesprekken te richten op functionele oplossingen in plaats van persoonlijke confrontaties en framing, om zo het wantrouwen te verminderen. Door de samenwerkingsproblemen staat er de bedoeling van dienend leiderschap van de coördinator van Hart voor de K-buurt onder druk, niet zozeer binnen de buurt maar wel in de relatie met de gemeente wordt de druk op de coördinator alsmede het bestuur om in positie te blijven en grip te houden steeds groter.

Zo houden delen van de gemeente en Hart voor de K-buurt elkaar als het ware naar beneden in een negatieve spiraal van wantrouwen vanuit delen van de gemeente, meer activisme van Hart voor de K-buurt en nog meer wantrouwen bij delen van de gemeente. Met name de coördinator van Hart voor de K-buurt, maar ook andere betrokkenen van Hart voor de K-buurt, zetten zich dag en nacht in, op werkdagen en weekenden, in en buiten vakantieperiodes, in een tempo en met een informatie overload die voor een deel van de betrokken gemeentelijk medewerkers overweldigend is, ondanks hun bereidheid om zich ook buiten kantoortijden in te zetten. Aan de andere kant is de hoeveelheid beleids- en projectstukken, gemeentelijke deadlines en besluitvormingsprocedures intens voor Hart voor de K-buurt. Beide partijen hebben een uitdaging om het tempo en de hoeveelheid communicatie behapbaar voor elkaar te laten ten behoeve van een constructieve samenwerking. Anonieme brieven die sinds najaar 2024 aan de gemeente zijn gericht over het functioneren van Hart voor de K-buurt, hebben geleid tot toename van zorgen en onveiligheid, zowel bij onderdelen van delen van de gemeente als bij Hart voor de K-buurt. De laster en de onderzoeken dragen bij aan negatieve beeldvorming over Hart voor de K-buurt.

- 26 BMC, Eindrapport onderzoek Hart voor de K-buurt

7.3 Functionele knelpunten in de samenwerking Met functionele knelpunten bedoelen we problemen die passen bij het experimentele karakter van de samenwerking tussen overheid en initiatieven van inwoners, zoals Hart voor de K-buurt. Vanuit deze knelpunten is voor alle partijen iets te leren, om samen verder te komen. Er zit spanning tussen de gedeelde visie, ambitie en randvoorwaarden waarop de stad met door de raad vastgesteld beleid stuurt, en hoe hieraan uitvoering kan worden gegeven in het stadsdeel Zuidoost. Dit heeft te maken met onzekerheid over de nieuwe werkwijze en met verschillende beelden over organisatie (zelfsturing of hiërarchie), beelden van de waarde van professionaliteit en deskundigheid, en beelden van begrippen als macht en tegenmacht in relatie tot de rol van inwonersinitiatieven. Het lukt niet goed om hierover intern bij de gemeente en tussen onderdelen van de gemeente en Hart voor de K-buurt het goede gesprek met elkaar te voeren. Redenen voor het feit dat dit niet lukt variëren van het ingraven in standpunten en het onvermogen zich in te leven in andere perspectieven (dit speelt zowel bij de een deel van de gemeentelijk betrokkenen als bij Hart voor de K-buurt) tot het onvoldoende tijd hebben of nemen. Dit speelt in de relatie tussen medewerkers van democratisering en van gebiedsgericht werken, maar ook bij projecten van bijvoorbeeld G&O.

Projectleiders ervaren dat een veto van inwoners kan leiden tot aanzienlijke vertragingen en veel energie kost. Een krachtige buurt kan projecten frustreren en vertragen, mede door opschalen naar directie of bestuur, terwijl dit, naar de mening van projectleiders, niet altijd op basis van de juiste professionaliteit gebeurt. Hart voor de K-buurt vindt op haar beurt dat projectleiders voorstellen doen zonder voldoende deskundigheid van de buurt. Een gesprek over een gezamenlijke maatstaf van professionaliteit en deskundigheid ontbreekt, zodat het onduidelijk is wie mag bepalen wat professioneel is. Het is naar ons oordeel bij ieder samenwerkingsproject nodig om de visies op professioneel handelen (over kennis maar ook werkwijze, normen en waarden, overlegvormen) bij elkaar te brengen. Dat gebeurt nu niet of onvoldoende. Exemplarisch is de zoektocht naar instrumenten die passen bij het democratiseringsbeleid. In dit beleid en de zoektocht naar passende instrumenten heeft Hart voor de K-buurt op diverse momenten meegedacht. Onderstaande afbeelding zet de zoektocht naar instrumenten voor de uitvoering van democratiseringsbeleid in chronologische volgorde. In de Proeftuin Buurtplatformrecht gebeurde dit samen met andere buurtplatformen. In de RIB Democratisering (2019) werd gesproken over ‘een gezamenlijke zoektocht. We mogen en moeten experimenteren en leren’.

Tabel 7: tijdlijn beleid 2018 2019 2020 2021 2022 2023 2024 2025 Coalitieakkoord, democratisering belangrijk thema + wethouder RIB Democratisering: eigenaarschap, zeggenschap, maatsch. initiatief Experiment/pilot buurtbegroten in drie stadsdelen Omgevingsvisie: Samen stad maken Buurtbudgetten/buurtbegroten en model C in Zuidoost Beleidskader Participatie Beleidskader Buurtrechten Proeftuin Buurtplatformrecht t/m evaluatie en erkenning door wethouder

- 27 BMC, Eindrapport onderzoek Hart voor de K-buurt

Participatieverordening buurtrechten en buurtplatforms

Verticale disconnectie Er is sprake van een interne ‘verticale’ disconnectie bij de gemeente, waarbij er bestuurlijk enthousiasme is voor democratisering dat voor een deel van de ambtenaren bedreigend is omdat het botst met hun frame. Een voorbeeld is de gang van zaken rond de eerste subsidie zoals in de voorgaande paragraaf beschreven. Bestuurlijk en politiek was er de wens tot experimenteerruimte, ambtelijk was men zeer bezorgd over de aspecten van grip en controle. Zo hoort bij een emancipatieproces soms ook het opzoeken van conflict terwijl het ambtelijk frame meer gericht is op ‘de boel bij elkaar houden’. Dit vraagt om elkaars manier van belangenbehartiging beter te begrijpen. Hiervoor ligt naar onze mening de bal als eerste bij de gemeente: dat is immers de partij die, op basis van beleid, ruimte wil maken voor de emancipatie en zeggenschap van inwoners. Ook Hart voor de K-buurt kan bewuster afwegen wanneer escalatie wel of niet functioneel is. De relatie tussen de gemeente en Hart voor de K-buurt is niet gelijkwaardig. De gemeente stelt kaders, bepaalt processen en gaat over de verdeling van middelen. Ook om die reden ligt de bal bij de gemeente om te werken aan de verticale connectie. De gemeente worstelt op beleidsniveau met de ondersteuning op stadsdeel- en projectniveau, mede door de scheiding tussen beleid en uitvoering.

Een voorbeeld van dit laatste is de complexiteit bij het projectmanagement van de stedenbouwkundige plannen van K-midden. Hier wordt uitvoering gegeven aan zowel de omgevingsvisie als aan democratiseringsbeleid. In de praktijk is deze werkwijze nieuw en ingewikkeld, en komen projectmanagers grote dilemma’s tegen. Een voorbeeld is nu hoe de uitvoering van het stedenbouwkundig plan kan worden georganiseerd, zodanig dat het voor zowel de projectorganisatie als Hart voor de K-buurt behapbaar is. Hier vragen projectleiders betere ondersteuning van het tactisch niveau. Dit wordt, voor zover dat uit de interviews bleek, belemmerd door de strikte scheiding tussen beleid en uitvoering en de scheiding van domeinen. Horizontale disconnectie We signaleren ook een horizontale disconnectie die via de scheidslijnen tussen domeinen en afdelingen loopt. Zo werkt de ene afdeling enthousiast samen met Hart voor de K-buurt en beperkten onderdelen van stadsdeelorganisatie Zuidoost de samenwerking tot het minimaal noodzakelijke (zie 3.2). Het werken vanuit domeinen is een gangbare logica bij gemeenten, maar sluit niet goed aan bij het ecosysteem van buurten. Hart voor de K-buurt handelt vanuit het ecosysteem van de buurt. Dit zien we bijvoorbeeld in de relatie tussen democratisering en onderdelen van stadsdeelorganisatie Zuidoost en tussen projectleiders van het stedenbouwkundig plan.

7.4 Conclusie De gemeente is de afgelopen jaren niet efficiënt omgegaan met de inzet van bewoners, door inefficiënte procedures en een verstoorde samenwerking die veel capaciteit verspilden. De doelmatigheid van de subsidies werd bereikt ondanks de moeizame samenwerking en inefficiënte procedures. Het versnipperde financieringsmodel van de gemeente en de disfunctionele relatie hebben aanzienlijke bewonerscapaciteit gevraagd, wat erop duidt dat de gemeente niet doelmatig is omgegaan met de inzet van haar bewoners. Overigens vroeg (en vraagt) dit ook veel ambtelijke capaciteit die niet tot meerwaarde voor bewoners leidt . Tot

- 28 BMC, Eindrapport onderzoek Hart voor de K-buurt

slot is er sprake van verticale en horizontale disconnectie bij de gemeente. Deze zijn inherent aan het oefenen met netwerkparticipatie8.

8

Dat is het samenwerken met inwoners en andere initiatiefnemers om gezamenlijk beleid te maken en maatschappelijke opgaven aan te pakken, met name door middel van buurtrechten en het betrekken van buurtplatforms bij de ontwikkeling van de stad (Bron: Participatieverordening gemeente Amsterdam, 2024).

- 29 BMC, Eindrapport onderzoek Hart voor de K-buurt

Hoofdstuk 8 | De bredere impact van Hart voor de K-buurt Dit hoofdstuk beoordeelt de effectiviteit van Hart voor de K-buurt buiten de enge scope van individuele subsidies en kijkt naar de totale impact op gemeentelijke beleidsdoelen. Hiermee geven we in dit hoofdstuk een verdiepend antwoord op de eerste onderzoeksvraag naar de impact van Hart voor de K-buurt op de buurt en de leefbaarheid.

8.1 Hart voor de K-buurt's volledige waarde voor de K-buurt De beoordeling van Hart voor de K-buurt's doelmatigheid op basis van de individuele subsidies gaat voorbij aan het grotere plaatje. De werkelijke waarde van de organisatie ligt in haar strategische impact en haar rol als autonoom gemeenschapsnetwerk. Hart voor de K-buurt is een autonome bewonersorganisatie en niet een uitvoeringsorgaan voor de gemeente. Hart voor de K-buurt streeft naar de verbetering van de woon-, werk- en leefomstandigheden in de K-buurt door bewonersinitiatieven, zelfredzaamheid en zelforganisatie te bevorderen. Dit omvat een inclusieve en samenhangende buurt creëren, doe-democratie versterken, participatie innoveren, en buurtbelangen behartigen in integrale gebiedsontwikkeling. De stichting is een non-profitorganisatie die ook vergelijkbare initiatieven ondersteunt9. Haar primaire doel is dus het verbeteren van de buurt, wat aansluit bij gemeentelijk beleid op bijvoorbeeld democratisering, gebiedsgericht werken, NPLV en de omgevingsvisie, maar wat veel verder gaat dan de subsidiedoelen en de betaalde opdrachten. Er gebeurt significant meer dan waar de gemeente letterlijk voor betaalt.

Dit zijn de strategische prestaties en successen van Hart voor de K-buurt die zij op eigen initiatief hebben bereikt: ●​ Stedelijke ontwikkeling: co-creatie van het stedenbouwkundig plan voor K-midden, resulterend in 1.250 nieuwe woningen, waaronder 500 starterswoningen voor lokale jongeren. Het kader voor het stedenbouwkundig plan was 600-900 woningen. Er heeft dus een verdichting plaatsgevonden in ruil voor 500 starterswoningen voor jongeren uit de buurt. De jongeren zijn hierbij nauw betrokken. Van de 750 woningen wordt 40% sociale huur (2022-nu). ●​ Infrastructuur: succesvolle lobby met bewoners voor het behoud van een directe metrolijn van de K-buurt naar het centraal station. ●​ Culturele en sociale hubs: het naar de buurt halen van de OBA Next-bibliotheek en een jongerencentrum, beide na een succesvolle lobby met jongeren, met innovatieprogramma via de Next Labs: ‘flagship’ van de vernieuwing onder de bibliotheken. Klieverink laten functioneren als buurthuis. ●​ Wonen: het begeleiden van een groot renovatieproject van de K-torens (Kouwenoord, Klieverink, Kempering en Kralenbeek) van woningcorporatie Lieven de Key, waarbij 70% bewonersinstemming werd bereikt door begeleiding van Hart voor de K-buurt in samenwerking met de bewonerscommissies in de buurten.

●​ Duurzaamheid en armoedebestrijding: Transitie Hub op Plein Kraai, sinds 2023 en sinds 2024 een eigen gebouw, voor en door bewoners. De Hub is gericht op het ondersteunen van bewoners bij de overgang naar een duurzamere samenleving. Men kan er terecht voor advies en gratis producten om energie te besparen, en om oude spullen zoals batterijen, verf, kleding, en elektronica in te leveren. De hub is een fysieke plek waar mensen hulp krijgen bij het verlagen van energiekosten en het scheiden van afval.

9

Bron: statuten Hart voor de K-buurt, oktober 2019

- 30 BMC, Eindrapport onderzoek Hart voor de K-buurt

●​ Democratisering: Hart voor de K-buurt draagt actief bij aan de coalities buurtplatformen in zowel Zuidoost als in de stad. Samen werken ze aan de proeftuin buurtplatformrecht, waarvan Hart voor de K-buurt groot pleitbezorger was. Hart voor de K-buurt werkt hierbij bottom-up en is sterk gericht op doen en al doende anticiperen, bijsturen en leren. Hart voor de K-buurt heeft een grote rol in de K-buurt als netwerkbouwer: ●​ De gemeenschapsopbouw is gegroeid van vertegenwoordiging door buurtverbinders van 6 buurtkernen en wooncomplexen in 2019 naar alle 26 in 2023. ●​ Hart voor de K-buurt heeft een transparant buurtinformatie- en -communicatiesysteem opgezet, waarbij veel bewoners worden bereikt via diverse kanalen zoals de website met informatie, jaarrapportages, beeldverslagen, inzage in de uitgaven en de buurtagenda, huis-aan-huisflyers en WhatsApp-groepen, wekelijks K-buurt-uurtje, openbaar logboek, buurtpaaltjes in de ‘lage’ wijkjes, en de Transitie Hub. Naast al deze middelen zijn Hart voor de K-buurt-betrokkenen zo vaak mogelijk in de buurten in gesprek met inwoners, juist ook zij die vaak niet gehoord worden. Via die gesprekken hoort Hart voor de K-buurt wat er leeft en welke ideeën en wensen mensen hebben. In die gesprekken kijkt Hart voor de K-buurt wat mensen zelf kunnen doen en waar ze ondersteuning vragen. Bewoners in de K-buurt zijn geen homogene groep.

Zo kan het door de ene bewoner zo gewenste buurtbankje als overbodig worden gezien door een ander. De uitdaging blijft die kritiek te horen, en degene die die kritiek uit, uit te nodigen om het andere perspectief te zien en/of om de wensen van die persoon ook in de praktijk te brengen. Via dit systeem en deze middelen worden veel bewoners bereikt, betrokken en geïnformeerd en relaties gebouwd en versterkt, wat een steeds grotere ‘buurtfamilie’ creëert. Directe participatie in plaats van representatie Dat betekent niet dat iedere inwoner in de K-buurt (16.000 inwoners) zich door Hart voor de K-buurt vertegenwoordigd voelt. Representatie, dat wil zeggen het vertegenwoordigen van een groep, kan alleen bij stabiele groepsidentiteiten in een buurt waar mensen dezelfde normen, waarden en ideeën delen, en waar belangen overeenkomen. Als die stabiele groepsidentiteiten ontbreken, is directe participatie het alternatief voor representatie. Dat wil zeggen: mensen met verschillende opvattingen, uit verschillende culturen en complexen of buurtjes, die iets vinden, willen of doen ondersteunen, om hiermee ruimte te geven aan hun meerstemmigheid, en te leren omgaan met onderlinge meningsverschillen en gedoe.

Inwoners die zich niet vertegenwoordigd voelen, ziet Hart voor de K-buurt dus niet als diskwalificatie, maar als uitnodiging om een manier te vinden om ook hen te betrekken bij de K-buurt. Zo nodigt Hart voor de K-buurt mensen steeds uit om mee te doen en bij te dragen. Uit de pioniersfase De coördinator wordt gezien als ‘de pionier’ en het ‘gezicht’ van de organisatie Hart voor de K-buurt. Nu er zoveel projecten lopen, zou Hart voor de K-buurt uit de pioniersfase moeten komen. Er is een risico van afhankelijkheid van één persoon, en de groeiende organisatie zou in de toekomst wellicht om een andere dynamiek vragen dan die van een pionier. Het bestuur van Hart voor de K-buurt staat voor de uitdaging deze nieuwe fase met alle betrokkenen vorm te geven. Hierbij is de uitdaging het karakter van een bewonersorganisatie met dienend leiderschap te borgen.

8.2 Conclusie De meest significante waarde van Hart voor de K-buurt is haar bewezen vermogen om grote strategische doelen te bereiken en een sterk, betrokken gemeenschapsnetwerk op te bouwen. Dit vertegenwoordigt een substantieel en doelmatig rendement op de investering, dat de scope van de individuele subsidies en opdrachten ver overstijgt.

- 31 BMC, Eindrapport onderzoek Hart voor de K-buurt

DEEL III CONCLUSIES EN AANBEVELINGEN

- 32 BMC, Eindrapport onderzoek Hart voor de K-buurt

Hoofdstuk 9 | Conclusies en aanbevelingen Dit hoofdstuk start met een samenvatting van de conclusies uit hoofdstuk 2 tot en met 4. Hieruit volgt een aantal aanbevelingen.

9.1 Conclusies De subsidies en inkopen zijn door Hart voor de K-buurt doelmatig ingezet om de beoogde maatschappelijke doelen te bereiken. Hart voor de K-buurt heeft de ontvangen gelden besteed aan de afgesproken activiteiten en concrete resultaten geboekt. De stichting vertaalde de veelal brede doelen van de negen onderzochte subsidieregelingen consequent naar concrete activiteiten en uitkomsten, waarmee ze haar doelmatigheid in het bereiken van de gestelde doelen aantoonde. De gemeente heeft ruimte voor verbetering in de manier waarop ze met de inzet van bewonerscapaciteit is omgegaan. De doelmatigheid van de subsidies werd bereikt ondanks de moeizame samenwerking en inefficiënte procedures. De oorzaak ligt in procedurele inefficiëntie en een ernstig verstoorde samenwerking met onderdelen van stadsdeelorganisatie Zuidoost. De noodzaak voor Hart voor de K-buurt om middelen te werven via een lappendeken van verschillende, inhoudelijke projectsubsidies leidde tot verspilling van tijd en energie die anders in de buurt geïnvesteerd had kunnen worden. De samenwerking tussen onderdelen van de gemeente en Hart voor de K-buurt wordt gekenmerkt door diepgeworteld wantrouwen en polarisatie, wat constructieve samenwerking vrijwel onmogelijk maakte.

Dit escaleerde soms tot discussies op de persoon en zorgde voor gevoelens van onveiligheid bij ambtenaren, wat leidde tot maatregelen zoals het terugtrekken van onderdelen van stadsdeelorganisatie Zuidoost uit het Hart voor de K-buurt-dossier en een contactprotocol. Tegelijkertijd zijn er onderdelen bij de gemeente die een goede samenwerkingsrelatie met Hart voor de K-buurt onderhouden. Dit leidt tot interne polarisatie bij de gemeente op het Hart voor de K-buurt-dossier. Daarnaast zijn er functionele knelpunten door de spanning tussen de stedelijke visie op democratisering en de praktische uitvoering op stadsdeel- en projectniveau, resulterend in een verticale en horizontale disconnectie binnen de gemeente. Hart voor de K-buurt had, ondanks frustratie over inefficiënte procedures, kunnen proberen de gesprekken te richten op functionele oplossingen in plaats van persoonlijke confrontaties, om zo de relatie met onderdelen van stadsdeelorganisatie Zuidoost te behouden. Ook had Hart voor de K-buurt haar gedrag kunnen beheersen en de-escalatie kunnen nastreven. De werkelijke waarde van Hart voor de K-buurt ligt echter in haar strategische impact en rol als autonoom gemeenschapsnetwerk, die de scope van de individuele subsidies ver overstijgt.

Hart voor de K-buurt heeft significante resultaten op eigen initiatief bereikt op vlakken zoals stedelijke ontwikkeling (co-creatie van het stedenbouwkundig plan voor K-midden), infrastructuur (lobby voor metrolijnbehoud), sociale hubs (OBA Next), en duurzaamheid (Transitie Hub).

9.2 Aanbevelingen De conclusies van dit onderzoek tonen een paradoxale situatie: Hart voor de K-buurt is aantoonbaar doelmatig in het bereiken van maatschappelijke doelen en het realiseren van strategische impact, maar de gemeente heeft niet efficiënt gehandeld, door inefficiënte procedures en een disfunctionele samenwerkingsrelaties. Bij een slechte samenwerking zijn, zoals altijd, beide samenwerkingspartners betrokken. Toch leggen we de belangrijkste initiërende rol voor verbetering bij de gemeente, als institutionele partij die wil democratiseren.

- 33 BMC, Eindrapport onderzoek Hart voor de K-buurt

De aanbevelingen zijn dan ook gericht op drie kritieke gebieden: het creëren van een doelmatig financierings- en proceduresysteem (voornamelijk voor de gemeente), het herstellen van de fundamenteel verstoorde relatie (voor beide partijen) en werken aan een toekomstbestendige en rechtmatige samenwerking.

9.2.1 Naar een doelmatig financierings- en proceduresysteem De huidige versnippering van projectsubsidies is de primaire oorzaak van de inefficiëntie en verspilling van bewonerscapaciteit. De gemeente doet er goed aan, met de komst van het buurtplatformrecht en de erkenning van Hart voor de K-buurt als buurtplatform, de organisatorische en financiële continuïteit en daarmee de strategische, autonome waarde van het buurtplatform te borgen. Stel een structurele basisfinanciering in met een meerjarenplan (gemeente i.s.m. Hart voor de K-buurt) Noodzaak: stop de inefficiëntie en discontinuïteit die de 'lappendeken van projectsubsidies' veroorzaakt. Erken Hart voor de K-buurt als het formele buurtplatform van de K-buurt en borg daarmee de continuïteit van de organisatie. Actie: het is goed om na te gaan hoe hoog de behoefte aan structurele basisfinanciering is. Die behoefte overstijgt de huidige subsidie van € 10.000 die aan het buurtplatformrecht is gekoppeld. De doorontwikkeling van model C naar buurtplatform-budget geeft ruimte om hier maatwerk toe te passen, bijvoorbeeld met een staffel afhankelijk van de omvang van de zelforganisatie en de doe-democratie.

Deze financiering moet de omvang van de buurt en de breedte van Hart voor de K-buurt's interne organisatie in relatie tot haar bijdragen aan verbindende activiteiten in de K-buurt ondersteunen, evenals haar bijdragen aan projecten in alle relevante gemeentelijke domeinen (democratisering, wonen, duurzaamheid, sociaal, etc.). Concreet kan de gemeente Hart voor de K-buurt vragen om alle projecten voor de komende vijf jaar in beeld te brengen. Werk samen met Hart voor de K-buurt aan een meerjarig financieringsplan met het buurtplatformrecht als basis, aangevuld met fondsen en projectsubsidies. Verbeter procedurele duidelijkheid en ondersteuning (gemeente) Noodzaak: verminder de administratieve last en ondersteun bij aanvragen en verantwoording. Dit is extra van belang als Hart voor de K-buurt van meerdere subsidies rond één opgave gebruikmaakt. Actie: zorg voor duidelijke en laagdrempelige procedures voor subsidies en inkoop voor buurtplatformen. Bied proactieve en integrale ondersteuning aan Hart voor de K-buurt bij het vinden van passende regelingen en het opstellen van financiële onderbouwingen, wat nu door de verstoorde relatie ontbreekt. Onderhoud goed contact en een goede relatie met de praktijk, zodat er beknopte en samenhangende verantwoordingen moeten worden geschreven, waarbij met name de verantwoording aan de buurt ingezet kan worden.

Als Hart voor de K-buurt van meerdere subsidies voor één opgave gebruikmaakt, zoals we zagen bij energiearmoede en -transitie, werk dan als gemeente zoveel mogelijk mee aan één integrale verantwoording of ondersteun bij het separaat verantwoorden als dat niet anders kan. Herzie de rol van Hart voor de K-buurt bij buurtbudgetten (gemeente i.s.m. Hart voor de K-buurt) Noodzaak: de rol van Hart voor de K-buurt als 'geldverdeler' in de model-C-buurtbudgetten is problematisch in de huidige gepolariseerde context, aangezien dit in de buurt concurrentie en onenigheid aanwakkert in plaats van verbinding. Bij de verdeling van geld zijn er altijd winnaars en verliezers. Uit de stedelijke evaluatie in 2024 is gebleken dat model C ook geen goed middel is voor het op gang brengen van een doe-democratie met zelforganisatie. Model C kan beter worden doorontwikkeld naar een buurtplatformbudget. Daarnaast is geld nodig voor activiteiten van inwonersinitiatieven. Hiervoor bestaat al de subsidieregeling Bewonersinitiatieven.

- 34 BMC, Eindrapport onderzoek Hart voor de K-buurt

Actie: zolang buurtbudget model C nog in werking is, in ieder geval in 2026, is het voor Hart voor de K-buurt en de gemeente raadzaam duidelijk en gezamenlijk te communiceren naar de buurt over waarvoor de buurtbudgetten en de subsidies voor buurtinitiatieven wel en niet bedoeld zijn.

9.2.2 Herstellen van de samenwerkingsrelatie (focus: gemeente en Hart voor de K-buurt) De efficiënte omgang met bewonersinzet staat onder druk door een verticale kloof tussen stedelijk beleid en de uitvoering, gecombineerd met een ernstig verstoorde relatie. Zet in op een cultuurverandering en koppel beleid-uitvoering (gemeente) Noodzaak: de strategische ambitie voor democratisering botst met de kaders, weerstand, knelpunten en dilemma’s in de uitvoering, versterkt door een verticale disconnectie. Dit vraagt om medewerkers die de visie op netwerkparticipatie daadwerkelijk onderschrijven, de dilemma's begrijpen en hiermee willen experimenteren en gezamenlijk willen leren. Actie: investeer in training on the job en intervisie voor medewerkers en integratie in het HR-beleid voor medewerkers op tactisch en uitvoerend niveau. Stel bijvoorbeeld een profiel op voor functies waarvan verwacht wordt dat zij met netwerkparticipatie kunnen werken. Toets hier goed op bij de werving en selectie van medewerkers. Betrek waar mogelijk inwoners in een adviserende rol bij de selectie. Koppel beleidsmakers aan projectleiders in de uitvoering als standaard werkwijze, zodat zij gezamenlijk leren van dilemma’s, en de praktijk het beleid kan voeden.

Monitor autonome impact en strategische waarde Hart voor de K-buurt (gemeente en Hart voor de K-buurt) Noodzaak: de gemeente mist zicht op de volledige, strategische waarde van Hart voor de K-buurt, die aantoonbaar ver uitstijgt boven de gesubsidieerde activiteiten. Dit is ondoelmatig voor de stadsontwikkeling. Actie: ontwikkel gezamenlijk een digitaal dashboard dat de grote doelen in beeld brengt die zowel Hart voor de K-buurt als de gemeente wil bereiken', zoals meer leefbaarheid, sociale verbinding, zeggenschap en dergelijke, en laat zien welke initiatieven hieraan bijdragen. Dit dashboard moet niet alleen subsidieresultaten, maar ook de autonome, strategische impact inzichtelijk maken (bijvoorbeeld co-creatie stedenbouw K-midden, OBA Next, Transitie Hub). Herstel het wederzijdse vertrouwen en de samenwerking (gemeente en Hart voor de K-buurt) Noodzaak: de samenwerking is 'ernstig verstoord' door diepgeworteld wantrouwen en polarisatie, wat constructieve samenwerking vrijwel onmogelijk maakt en leidde tot persoonlijke discussies en onveiligheidsgevoelens. De aanvankelijke aanpak om Hart voor de K-buurt en de betrokkenen van de gemeente bij elkaar te brengen om bevindingen in fase 2 van het onderzoek bij elkaar te brengen, om hiervan samen te leren en hierop te reflecteren, bleek nog niet haalbaar.

De gemeentelijke twijfel over het handelen van Hart voor de K-buurt staat wat betreft het Hart voor de K-buurt-bestuur hierbij in de weg. Hiervoor dient in ieder geval het hele rapport afgerond te worden en bestuurlijk voorgelegd. In het onderzoek bleek, zoals beschreven, hoe verhard de standpunten zijn. Om die reden adviseren wij ruim de tijd te nemen voor een hersteltraject, onder externe begeleiding van een persoon met gezag voor alle betrokkenen. Actie (beide): organiseer gezamenlijk een hersteltraject. Dit is de meest cruciale eerste stap om de relatie te normaliseren, gericht op het uitspreken van wederzijdse grieven en het vinden van een gezamenlijke weg

- 35 BMC, Eindrapport onderzoek Hart voor de K-buurt

vooruit. Denk aan de inzet van een ervaren mediator met enig gewicht en die vertrouwen van de gemeente en Hart voor de K-buurt geniet om dit traject te begeleiden. Denk ook aan het ondersteunen van de Hart voor de K-buurt-organisatie eb achterstanden helpen wegwerken die gedurende de onderzoeksperiode zijn ontstaan. Actie (Hart voor de K-buurt): reguleer de communicatie en vermijd publiekelijke kritiek op personen om onveiligheidsgevoelens bij ambtenaren te voorkomen en de relatie te de-escaleren. Actie (Hart voor de K-buurt): blijf je strategie voor campaigning en alliantievorming verder ontwikkelen, bijvoorbeeld door intervisie, zo mogelijk met andere initiatieven. Actie (Hart voor de K-buurt): het bestuur van Hart voor de K-buurt staat voor de uitdaging een nieuwe organisatie fase (na de pioniersfase) met alle betrokkenen vorm te geven. Hierbij is de uitdaging het karakter van een bewonersorganisatie met dienend leiderschap te borgen Actie (gemeente): richt je op verbinding van inwonersinitiatieven. Eén sterk buurtplatform waaraan alle initiatieven zich kunnen verbinden past bij het Buurtplatformrecht uit de participatieverordening en borgt een sterke positie van inwoners. Hanteer een onderzoekende houding in plaats van een oordelende, om alle bewoners inclusief kritische stemmen te betrekken. Verenig hier de krachten met Hart voor de K-buurt.

9.2.3 Naar een toekomstbestendige en rechtmatige samenwerking Uit het onderzoek naar de rechtmatigheid komen een aantal concrete aandachtspunten en risico’s naar voren. Deze liggen op het vlak van onduidelijke afspraken en spelregels, de bestuurlijke en financiële verwevenheid met andere stichtingen en de administratieve organisatie en interne beheersing van Hart voor de K-buurt. De hier volgende aanbevelingen liggen in lijn met de belangrijkste 'best practices' voor subsidies. Zo benadrukt de NBA Handleiding Subsidiecontrole10 het belang van ‘heldere spelregels' vooraf om de 'verwachtingskloof' tussen partijen te dichten’. Onderstaande adviezen bieden concrete handvatten voor zowel Hart voor de K-buurt als de gemeente om de samenwerking toekomstbestendig te maken.​ ​ Investeer aan de voorkant in duidelijke en werkbare afspraken​ Veel onduidelijkheden en risico’s kunnen worden voorkomen door aan de start van elk subsidietraject de ‘spelregels’ expliciet en gezamenlijk vast te leggen. Dit zorgt voor duidelijke wederzijdse verwachtingen en een passend en toetsbaar kader.

Concreet betekent dit: maak als gemeente en Hart voor de K-buurt gezamenlijk heldere afspraken over: ●​ de precieze wijze van verantwoorden (formats, deadlines, detailniveau); ●​ een duidelijke definitie van toegestane kosten, inclusief de kaders en concrete toepassing van de subsidievoorwaarden voor onderwerpen zoals overhead en handelingskosten; ●​ protocollen voor de omgang met gelieerde partijen, waarin de eisen aan transparantie en rapportage zijn vastgelegd. Tevens is het van belang om ook gedurende het project elkaar te informeren en bij belangrijke wijzigingen en/of gebeurtenissen voor beide partijen haalbare en passende afspraken te maken. Vergroot de transparantie en onafhankelijkheid De huidige, nauwe verwevenheid met andere stichtingen vormt een governancerisico en beperkt de transparantie, wat toekomstige subsidies in gevaar kan brengen. Het is van belang daarbij de onafhankelijkheid te vergroten.

10

Zie: https://www.nba.nl/tools-en-ondersteuning/publicaties/2024/handleiding-subsidiecontroles/.

- 36 BMC, Eindrapport onderzoek Hart voor de K-buurt

●​ Advies voor Hart voor de K-buurt: formaliseer de inrichting en inzet van diensten (zoals organisatiekosten en inzet van vrijwilligers) via overeenkomsten op eigen naam en beperk daarbij de omvang van betalingen aan deze stichtingen. ●​ Advies voor de gemeente: ontwikkel duidelijke en passende richtlijnen voor subsidieontvangers die samenwerken met gelieerde partijen, waarin heldere eisen worden gesteld aan het inzicht in de geldstromen en de transparantie van de constructie. Professionaliseer de administratieve organisatie en interne beheersing Een solide en eenduidige administratieve organisatie en interne beheersing is de basis om administratieve fouten te voorkomen en de rechtmatigheid van alle uitgaven te kunnen garanderen. Daarbij is het van belang om het proces goed in te richten en periodiek te monitoren. ●​ Stel heldere interne richtlijnen op voor het gehele financiële proces: van het aangaan van verplichtingen met externe partijen tot het declareren, administreren en correct toewijzen van onkosten aan de juiste subsidie. ●​ Voer periodiek objectieve interne controles uit op de naleving van deze richtlijnen. Maak van deze controles een verslag, zodat het bestuur hierop kan sturen en de organisatie continu kan leren en verbeteren.

- 37 BMC, Eindrapport onderzoek Hart voor de K-buurt

Bijlage 1 | Interviews

- 38 BMC, Eindrapport onderzoek Hart voor de K-buurt

- 39 BMC, Eindrapport onderzoek Hart voor de K-buurt