Bijlage 7 - Verslag dwarskijksessie Sporthallen Zuid.pdf

Programma LetOp Verslag Dwarskijksessie Sporthallen-Zuid Programma LetOp: Leren En Tegenspraak Organiseren in Projecten Van Aan CC Onderwerp Datum

Judith van Iddekinge (analist) en Marlene Rienstra (voorzitter) Dickie Gunning-Willemse, Jonel Nugteren Jasmijn van der Beek, Sjaak Huijsman Verslag Dwarskijksessie Havenstraatterrein 7 juli 2021

Deelnemers Dwarskijkteam  Architectuur en stedenbouw: Stefan de Koning, MVRDV  Opdrachtgeverschap en governance: Pieter Dijckmeester, opdrachtgever gemeente Rotterdam  Sportwereld: Ron Zwerver, voormalig topsporter  Wetenschap: André Doree, hoogleraar civiele techniek en management TU Twente Aanwezigen project  Dickie Gunning-Willemse, ambtelijk opdrachtgever  Jonel Nugteren, senior projectmanager Context en doel Project Sporthallen-Zuid komt voort uit de gebiedsontwikkeling Verdi (project Zuidas, opdrachtgever Van Traa). Verdi kan alleen worden gebouwd als de huidige sporthallen worden afgebroken. De Sporthallen-Zuid worden verplaatst, gestapeld en uitgebreid langs de A10 waardoor er plek vrijkomt voor woningen. Met de stapeling wordt een geluidswal gecreëerd die de nieuwe woonwijk afschermt tegen het geluid van de A10, de trein en metro. De initiatieffase van Sporthallen-Zuid is vrijwel afgerond (programma en investering). Nu gaat het project de definitiefase in en zijn de projectmanagers bezig de organisatie hiervoor in te richten. Ook is er een (gemeentelijke) stuurgroep opgezet met vertegenwoordigers van Verdi, Parkeren, Vastgoed en Sport & Bos/Maatschappelijke Voorzieningen. Binnenkort wordt het investeringsbudget aangevraagd en wordt het project aangemeld bij de Regeling Risicovolle Projecten (RRP).

Het eerstvolgende product dat naar het bestuur gaat is het principebesluit met een procesbeschrijving, conceptprogramma/oppervlaktes, volumestudie, financiële raming, inkoopstrategie en businesscase. Constructief is het project een uitdaging. Ook zijn er veel afhankelijkheden met het project Zuidas. Het projectteam Zuidas maakt het gebied bouwrijp, gaat slopen en zorgt voor de tijdelijke huisvesting. Het projectteam Sporthallen-Zuid is aan zet op de beoogde bouwkavel zelf. Daar zijn onder andere Gemeentelijk Vastgoed, Parkeren, V&OR, Parkeren en Sport en Bos voor nodig, maar ieders rollen en verantwoordelijkheden daarin zijn nog niet allemaal duidelijk en belegd. Ook financieel is het project een pittige opgave. Voor onder andere de horeca, kantoorruimten en parkeergarage is nog geen dekking geregeld.

Gemeente Amsterdam

Datum 7 juli 2021 Pagina 2 van 5

Opdrachtgever en projectmanager hebben in februari 2021 te kennen gegeven graag gebruik te maken van een van de tegenspraakinstrumenten die het Programma LetOp biedt. Dit om tunnelvisie te voorkomen en eventuele blinde vlekken op te sporen. Opzet van de bijeenkomst In de Dwarskijksessie geven externe experts/vakgenoten kritische reflectie op Sporthallen-Zuid. De Dwarskijksessie begint met een ronde informatieve vragen, waarin de Dwarskijkers het programmateam ondervragen over onduidelijkheden. De informatieve ronde wordt gevolgd door het Dwarskijken zelf, aan de hand van stellingen die de Dwarskijkers vooraf hebben geformuleerd. Het doel van Dwarskijken is advies te ontvangen op verbeterpunten en zwakke plekken bloot te leggen, zodat het programmateam en het gemeentebestuur zich daarvan bewust zijn en de juiste besluiten en acties hierop kunnen nemen. Aan de Dwarskijkers wordt de vraag gesteld: ‘waar zou de project- of programmaeigenaar wakker van moeten liggen?’.

De volgende vragen zijn door de opdrachtgever geformuleerd voor een Dwarskijksessie over de Sporthallen-Zuid: Hoofdvraag Is de investering en de gekozen oplossing voor de Sporthallen Zuid maatschappelijk houdbaar en politiekbestuurlijk haalbaar binnen de context van de groeiende en verdichtende stad? En wat is daarvoor nodig? Deelvragen Doel en ambitie  Zijn het doel en de ambitie passend bij Amsterdam?  Hoe verhoudt de ontwikkeling van Sporthallen Zuid zich tot andere topsportlocaties in Nederland?  Wat voor beheerorganisatie vraagt zo’n topsportcomplex? Opdrachtgeverschap en governance  Welke condities zijn randvoorwaardelijk om het opdrachtgeverschap en de governance vorm te geven?  Hoe creëren we duurzaam en breed draagvlak voor deze opgave: ambtelijk, politiek-bestuurlijk en stakeholders?  Hoe kunnen we ervoor zorgen dat het afbreukrisico beperkt wordt? Financiën en bouwproces  Wat moet vooraf goed geregeld worden om ervoor te zorgen dat de gemeente ook op lange termijn financieel grip houdt op het beheer en de exploitatie.

 Welke basiscondities en randvoorwaarden zijn essentieel om dit project uit te voeren gezien de omvang, de stapeling van eisen en technische complexiteit?  Welke innovatieve bouwproces methodes en aanbestedingsvormen zijn passend voor deze opgave? Het verslag van de dwarskijksessie en de aanbevelingen worden aangeboden aan de ambtelijk opdrachtgever van het project. De bijeenkomst en het verslag zijn vertrouwelijk.

Gemeente Amsterdam

Datum 7 juli 2021 Pagina 3 van 5

Informatieve ronde Doel en ambitie Het doel voor de nieuwe Sporthallen Zuid is het faciliteren van bewegingsonderwijs, breedtesport en topsport. De huidige sporthallen voldoen kwalitatief niet meer aan de eisen van deze tijd. De ambitie is om meer nationale (topsport)trainingsprogramma’s in de nieuwe sporthallen te krijgen. Het gaat vooral om trainen, niet zozeer om de wedstrijden. Bestuurlijk is vastgeklikt dat tenminste het huidige sportprogramma een plek krijgt en wat extra nodig is vanuit de groei van de stad. Het plan is gebaseerd op de wensen van de huidige gebruikers, waaronder bewegingsonderwijs, ROC en Topsport Amsterdam. Toegevoegd zijn de ambities van Topsport Amsterdam. Afstemming en samenwerking De verplaatsing en stedenbouwkundige inpassing van de nieuwe Sporthallen Zuid is opgestart vanuit de Gebiedsontwikkeling Verdi. Sport & Bos (S&B) is later aangehaakt. Gebiedsontwikkeling en S&B hebben elk een andere focus. Verdi kijkt vooral naar de grond- en vastgoedexploitatie, S&B redeneert voornamelijk vanuit de functionaliteiten. De participatie met de omgeving is tot nu toe vooral via het projectteam Verdi verlopen. Er wordt samengewerkt met Topsport Amsterdam en dit is de link met NOC*NSF/Team NL. Topsport Amsterdam gebruikt de huidige sporthallen voornamelijk als trainingslocatie, maar ook voor wedstrijden.

Sporthallen Zuid en het Frans Otten Stadion werken in de dagelijkse praktijk prima samen. Vanuit de Gebiedsontwikkeling is geen onderzoek gedaan naar toekomstige samenwerking met het Frans Otten Stadion en ook niet met het Olympisch Stadion. Succesvolle of mislukte voorbeelden in het buitenland zijn niet onderzocht en er is in deze fase nog geen samenwerking met eventuele stakeholders/partijen buiten de gemeente. Programma Vanwege de (financiële) haalbaarheid is er geschrapt in het oorspronkelijke programma: minder urban sports, minder horeca en minder kantoren voor de gemeente. Voor de toekomstige exploitatie zijn nog geen extra middelen beschikbaar, deze moeten nog worden aangevraagd in de begroting. Een massa studie is uitgevoerd om in beeld te krijgen welke mogelijkheden er zijn om het plan te optimaliseren. Geredeneerd is vanuit functionaliteiten en kosten voor de Sporthallen Zuid. Dwarskijk ronde Dwarskijken is zonder inbreng van het programmateam. Het is mogelijk dat uitspraken van Dwarskijkers afwijken van de projectfeiten. Dit doet verder geen afbreuk aan de uitkomsten van het Dwarskijken. Doel en ambitie Voor wie zijn de Sporthallen-Zuid bedoelt en wie is de eigenaar? Er zijn veel partijen betrokken, maar er lijkt geen duidelijke eigenaar te zijn. Als niemand zich eigenaar voelt, dan is het verstandig om niet verder te gaan.

Tot nu toe is het vooral een gemeentelijk project. Er wordt te veel naar binnen gekeken en de coalitie lijkt een gedwongen huwelijk zonder gezamenlijk commitment. Het huidige plan is vlees noch vis doordat er geen duidelijke keuzes worden gemaakt . Er wordt teveel vanuit de huidige gebruikers geredeneerd, terwijl de vraag is welke behoeftes er zijn in de toekomst (welke sporten hebben toekomstperspectief). Voor topsport voldoet het huidige ambitieniveau en het programma van eisen niet. Topsport en breedtesport integreren niet zomaar door een ruimte te delen. Daarvoor is in ieder geval een facilitair sportmanager nodig om kruisbestuiving en zorgvuldig beheer te realiseren. Zorg ook voor een (buiten)ruimte waar sporters informeel kunnen samenkomen. Daarvoor zijn financiële middelen nodig.

Gemeente Amsterdam

Datum 7 juli 2021 Pagina 4 van 5

Wellicht is de ambitie in theorie onderzocht, maar er is niet duidelijk of er commitment is. Allerlei opties zijn verkend, deze zijn allemaal ongemakkelijk omdat het budget niet past. Zolang er gepuzzeld wordt, wordt het echte gesprek niet gevoerd. Haal de ‘crisis’ naar voren, anders blijft het projectteam eindeloos sleutelen aan een onhaalbaar plan. Doel, ambitie en vooral commitment moeten helder worden. Wat wil je bereiken en wie wil je binden? Zorg voor een coalition of the willing. Welke organisatie in Amsterdam gaat het voor elkaar boksen. Dit kan een pact zijn of een individuele organisatie zijn, zoals een private investeerder, HVA, Vrije Universiteit of middels crowdfunding. Bekijk eerst voor welke onderdelen commitment is en kijk vervolgens waarvoor gezamenlijk commitment mogelijk is. Steek meer energie in het betrekken van de buitenwereld (buiten de gemeente). Organiseer een workshop samen met bijvoorbeeld sportpartijen, bewoners, projectteam Verdi, belanghebbenden en potentiële investeerders om de kansen te verkennen. Redeneer vanuit de potentie en smeed daar een coalitie voor. De tunnelvisie is al begonnen bij het vaststellen van de uitgangspunten. Het huidige programma moet terugkomen en de exploitatie en mag niet meer kosten dan dat het nu kost. Er is niet verder gekeken dan 2025.

Kijk meer naar de mogelijkheden, de toekomstige behoeftes en de erfenis die we willen nalaten (wat zijn de mogelijkheden voor het gebouw als de functie ooit verandert) en bepaal dan de uitgangspunten. Gestapeld sporten is prima, het heeft veel potentie als ‘billboard’ langs de snelweg. Wat ontbreekt is de verbinding met de omgeving. Wonen, sporten en groen zijn in de huidige studie strikt gescheiden, terwijl het één gebied is met functies die elkaar kunnen aanvullen en versterken. Stop het niet weg, leg de link met de omgeving. Zoek de synergie. Dit is een unieke plek voor (top)sport. De historie, de plek, wat hier kan en de combinatie met wonen. Creëer een plan waar Amsterdammers trots op kunnen zijn, waar ze aan bij willen dragen. Dat kan alleen als het ook voor de Amsterdammers is. Het gaat daarbij niet alleen om het ontwerp van het gebouw, maar zeker ook om het gebruik. Zorg dat er een plan komt voor een duurzame exploitatie voor tenminste 25 jaar. Opdrachtgeverschap en governance Dit is geen project, maar een programma dat van crisis naar crisis zal gaan. Dan is het belangrijk om te weten wie in de crisis je vriend is. De vragen van het projectteam zijn terechte vragen, maar die zullen steeds weer terug komen. Dit project is zo niet stabiel te krijgen. Het is een gelegenheidscoalitie.

Zorg voor een eigenaar op bestuurlijk niveau en zoek degene die hier de ondernemer is, die met de vuist op tafel kan slaan en dingen in beweging kan krijgen als het moeilijk wordt. Het is een gegeven dat verschillende functies gecombineerd moeten worden: de geluidswal, de sportlocatie, het wonen en groen. Maak duidelijk op welke wijze deze functies te scheiden zijn en wat de afhankelijkheden zijn. Probeer de afhankelijkheden te beperken. Zo ontstaat ruimte voor het oplossen van deelproblemen, zonder dat telkens het hele plan op losse schroeven komt te staan. Als alles aan elkaar gekoppeld is, ontstaat een ingewikkeld besluitvormingsproces. Overigens kan het ook een bewuste strategie zijn om afhankelijkheden te accepteren zodat het altijd een gezamenlijke inspanning vergt om problemen op te lossen. Daar dient dan wel duidelijk commitment voor te zijn. Bouwproces en financiën In de dwarskijksessie lag de nadruk op het formuleren van een heldere ambitie en beleggen van eigenaarschap voor de Sporthallen Zuid. De adviezen ten aanzien van het bouwproces liggen in het verlengde:

Gemeente Amsterdam

Datum 7 juli 2021 Pagina 5 van 5

  

Een heldere ambitie levert een gebouw op met een langere levensduur en een duurzame exploitatie. De investering (financieel en energie) die nu wordt gedaan, betaalt zich op termijn driedubbel terug. Inventariseer mislukte sportfaciliteiten en leer van de (financiële) gevolgen. Goedkoop is vaak duurkoop. Kies voor een contractvorm die flexibiliteit, fasering en bijsturing mogelijk maakt. DBFMO is daarom niet verstandig.

Conclusies en aanbevelingen Het programma LetOp komt voort uit de 10 lessen van de Noord/Zuidlijn. Tegen de achtergrond van deze lessen vindt de tegenspraak plaats rond projecten en programma’s in Amsterdam. Op basis van de Dwarskijksessie zijn voor de Sporthallen-Zuid de volgende conclusies en aanbevelingen geformuleerd:      

  



   

Randvoorwaarde om door te gaan met Sporthallen-Zuid is dat er een duidelijke projecteigenaar komt: een vriend, ook als het misgaat. Formuleer een heldere ambitie voor de nieuwe Sporthallen-Zuid. Richt de blik naar buiten om deze ambitie te formuleren, internationaal zijn er prima voorbeelden van coalities die zorgen voor meer mogelijkheden en financiële armslag. Formeer een basiscoalitie die zich achter de plannen schaart. Beschouw de buitenwereld (de buurt, Amsterdammers, topsporters) als partner om te bouwen aan gezamenlijk commitment en het vergroten van de basiscoalitie. Integreer de nieuwe Sporthallen-Zuid in de totale Gebiedsontwikkeling Verdi en sluit aan op de ontwikkeling van de Sport-as. Kijk breder, het zijn geen gescheiden trajecten. Sport, wonen en groen kunnen elkaar aanvullen en versterken. Creëer een iconisch gebied waar Amsterdammers trots op zijn. Redeneer vanuit de toekomstige behoefte en de potentie van de locatie. Kijk veel verder dan 2025. Topsport, bewegingsonderwijs en verenigingen integreren niet zomaar door een ruimte te delen. Nodig is een facilitair sportmanager om kruisbestuiving en zorgvuldig beheer te realiseren. Zorg ook voor een (buiten)ruimte waar sporters informeel kunnen samenkomen. Breng de afhankelijkheden in beeld en onderzoek de mogelijkheden om te compartimenteren of te faseren. Zo kunnen risico’s beheerst worden.

Overigens kan het een bewuste strategie zijn om afhankelijkheden te accepteren. Daar dient dan wel commitment voor te zijn. Creëer een toekomstbestendig gebouw inclusief duurzame exploitatie voor tenminste 25 jaar Een heldere ambitie levert een gebouw op met een langere levensduur en een duurzame exploitatie. De investering (financieel en energie) die nu wordt gedaan, betaalt zich op termijn driedubbel terug. Inventariseer mislukte voorbeelden van sportfaciliteiten en leer van de (financiële) gevolgen. Goedkoop is vaak duurkoop. Kies voor een contractvorm die flexibiliteit, fasering en bijsturing mogelijk maakt.