bijlage 7 Omgevingseffectrapportage Omgevingsvisie Amsterdam.pdf
Tekst van het document
4.7.2
• • •
• • •
Gewenste beweging Afname van het percentage overgewicht Toename percentage gezond voedselaanbod Toename percentage mensen (kinderen) dat voldoet aan beweegnorm Toename mensen die aan de beweegnorm voldoen Afname van het percentage rokers Toename van het oppervlak rookvrij gebied
Huidige situatie Amsterdammers zijn redelijk gezond. Driekwart van de Amsterdammers voelt zich gezond, overgewicht komt minder vaak voor dan elders in Nederland en veel Amsterdammers sporten en bewegen zo blijkt uit de Gezondheidsmonitor van de gemeente (2016). Er zijn echter veel verschillen tussen stadsdelen, waarbij de minder goed scorende stadsdelen juist slechter scoren dan het landelijk gemiddelde op de hier beschreven criteria. Ruim driekwart van de Amsterdammers ervaart de eigen gezondheid als (zeer) goed. Amsterdam steekt hiermee gunstig af ten opzichte van de andere grote steden, maar wijkt niet af van het landelijke cijfer. Mensen die ontevreden zijn over de eigen gezondheid hebben een groter risico op ziekten en vroegtijdige sterfte, en maken meer gebruik van zorg.
Blad 86 van 334
Omgevingsvisie Amsterdam Omgevingseffectrapportage projectnummer 0462872.100 12 mei 2021 Gemeente Amsterdam
Met het toenemen van de leeftijd daalt het aandeel inwoners met een (zeer) goede ervaren gezondheid: van 89% onder 19-34 jarigen tot 46% onder 75-plussers. Inwoners met een ongunstige sociaaleconomische positie of van niet-westerse herkomst voelen zich vaker ongezond net als gescheiden of verweduwde Amsterdammers In figuur 4.46 is de gezondheidsbeleving per wijk in 2016 te zien. Het centrum scoort duidelijk positief net als Waterland en de nieuwe gebieden Ijburg, Noordelijke IJ-Oevers (o.a. NDSM) en Amstel III/Bullewijk. Deze wijken scoren allen hoger dan 80%. De gebieden met een gezondheidsbeleving van minder dan 69% zijn gelegen in Noord (o.a. Volewijck en Vogelbuurt), West (o.a. Osdorp), Nieuw-West (Slotermeer,Geuzenveld) en gebieden rond de Bijlmer. Voor een groot deel komen deze scores overeen met kaarten van inkomen, type woning en andere sociaaleconomische indicatoren die in deze gebieden lager scoren dan de positief beoordeelde gebieden.
figuur 4.46 Gezondheidsbeleving per wijk in 2016 (website Gezondheid op de kaart, 2020)
Bewegen Voldoende bewegen verhoogt de fitheid, draagt bij aan een gezond gewicht en aan het voorkomen van chronische aandoeningen én heeft een positief effect op de psychische gezondheid. Twee derde van Amsterdammers voldoet aan de beweegnorm, zie tabel. Dat betekent dat een derde van de inwoners te weinig beweegt (35%). Gemiddeld scoort Amsterdam hiermee gunstiger dan het landelijke cijfer en de andere grote steden. Ruim de helft van de Amsterdammers sport minstens één keer per week, ook dat is meer dan landelijk. De beweegcijfers zijn sinds 2008 niet of nauwelijks veranderd.
Blad 87 van 334
Omgevingsvisie Amsterdam Omgevingseffectrapportage projectnummer 0462872.100 12 mei 2021 Gemeente Amsterdam
tabel 4.12 Percentages behalen van de beweegnorm
Percentage behalen van de Beweegnorm
2008
2012
2016
Nederland
G4
Amsterdam gemiddeld
62
64
65
63
61
Centrum West Nieuw-West Zuid Oost Noord Zuidoost
68 67 54 69 64 57 53
75 67 54 71 63 57 56
71 73 57 71 65 58 52
Hoewel het gemiddelde beeld positief is, zijn er ook diverse wijken en stadsdelen die slechter scoren dan gemiddeld. Laagopgeleiden, mensen zonder betaald werk en inwoners van nietwesterse herkomst (vooral vrouwen) bewegen minder dan gemiddeld. Op plekken waar deze mensen in hogere concentraties wonen is de score op bewegen dan ook significant slecht. Het gaat om de stadsdelen Nieuw-West, Noord en Zuidoost. Dit is ook terug te zien in figuur 4.47. Het verschil tussen bijvoorbeeld Zuidoost en Zuid is circa 20%. Dit is een zeer groot verschil op stadsniveau. Nieuw-West en Noord scoren ook onder de 60% van de bewoners die daar de beweegnorm haalt. Ook is hier geen positieve trend waarneembaar. De streefwaarde van 70% van de Amsterdammers die aan de Beweegnorm voldoet (dit percentage is overigens vrij arbitrair gekozen, het liefst is dit natuurlijk 100%) wordt in drie stadsdelen gehaald.
figuur 4.47 Gemiddeld aantal fiets- en wandelminuten per buurt (Beweegatlas, 2016)
Blad 88 van 334
Omgevingsvisie Amsterdam Omgevingseffectrapportage projectnummer 0462872.100 12 mei 2021 Gemeente Amsterdam
Overgewicht Overgewicht is een risicofactor voor het ontwikkelen van chronische aandoeningen. Zo lijdt 20% van de obese inwoners aan diabetes, terwijl dat geldt voor 6% van alle volwassen Amsterdammers. Risicogroepen voor overgewicht zijn: 45-plussers, laagopgeleiden, inwoners met een laag inkomen of zonder betaald werk en inwoners van niet-westerse herkomst. Ook gescheiden of verweduwde Amsterdammers zijn vaker te zwaar. Van de volwassenen in Amsterdam is 40% te zwaar, zo’n 255.000 inwoners. Bij 12% is sprake van obesitas. Deze cijfers zijn sinds 2008 niet of nauwelijks veranderd. Overgewicht en obesitas komen in Amsterdam gemiddeld minder vaak voor dan elders in Nederland zo blijkt uit de Gezondheidsmonitor (2016). Het cijfer is ook lager dan het gemiddelde van de vier grote steden (G4). Een belangrijke reden hiervoor is, doordat in Amsterdam veel jongvolwassenen en hoogopgeleiden wonen, groepen waarin overgewicht minder vaak voorkomt. Als ingezoomd wordt naar wijk- en stadsdeelniveau is sprake van grote verschillen en is het beeld in diverse wijken/stadsdelen juist slechter dan het landelijk gemiddelde. Ook is de trend in het percentage mensen met overgewicht negatief, zie ook figuur 4.48.
figuur 4.48 Trend in het percentage obesitas en diabetes
In figuur 4.49 is het percentage mensen met overgewicht (incl. obesitas) voor alle wijken in Amsterdam te zien. Zoals aangegeven zijn grote verschillen tussen de verschillende stadsdelen zichtbaar. De spreiding is vergelijkbaar met de gezondheidsbeleving en de mate van bewegen per dag. Dezelfde gebieden scoren goed en slecht. Dus wederom slechte scores voor Zuidoost, NieuwWest en Noord. De verschillen in percentages overgewicht tussen een goed scorende buurten en slecht scorende buurten zijn groot. Zo scoren buurten als de Grachtengordel, Overtoomse Sluis en Oude Pijp rond de 30% en scoren buurten als Geuzenveld, Tuindorp en Bijlmer Oost rond de 53%. Dit is een verschil van 23%. In de tabel is voor de afgelopen twaalf jaar weergegeven hoeveel procent van de Amsterdammers zwaar overgewicht (obesitas) heeft. Ook is een vergelijk met Nederland en de G4 gemaakt. Het percentage obesitas in Amsterdam ligt in 2016 op circa 12%. Dit betreft ongeveer 75.000 inwoners.
Blad 89 van 334
Omgevingsvisie Amsterdam Omgevingseffectrapportage projectnummer 0462872.100 12 mei 2021 Gemeente Amsterdam
Tabel 4.13 Percentages mensen met obesitas
Percentage mensen met overgewicht (incl. obesitas)
2008
2016
Nederland
G4
Amsterdam gemiddeld
10
12
14
13
Centrum West Nieuw-West Zuid Oost Noord Zuidoost
5,6 8,5 14,7 5,8 8,6 15,2 18,4
7,3 8,4 15,3 7,6 9,9 16,9 21,1
figuur 4.49 Percentage mensen met overgewicht per wijk in 2016 (Gezondheid in beeld, 2020)
Uit de cijfers blijkt een negatieve trend. De gemiddelden zijn wel iets beter dan die van de rest van Nederland of de andere grote steden. Maar in Zuidoost, Noord en Nieuw-West zijn significant slechtere percentages aanwezig dan in de rest van Amsterdam. Maar ook in het Centrum en Zuid zijn de toenamen bijna 2%. Voeding Gezonde voeding is een essentieel onderdeel van een gezonde leefstijl. Voeding en ruimtelijke ordening lijkt wellicht een ietwat vreemde combinatie, maar toch bepaald de ruimtelijke ordening waar wel of geen bepaalde voorzieningen als snackbars, fast-food, etc. mogen komen. Meestal worden bestemmingsplannen niet op een dergelijk concreet niveau, maar bijvoorbeeld in HavenStad is in de plannen opgenomen een ‘snackbar-vrije zone’ rondom scholen te realiseren. Amsterdam heeft in het kader van een gezonde voedingsomgeving een heatmap voedseldruk (2020) ontwikkeld. Dit is onderdeel van de Amsterdamse Aanpak Gezond Gewicht (AAGG). De Amsterdamse Aanpak Gezond Gewicht heeft als missie dat alle Amsterdamse Kinderen in 2033 op gezond gewicht zijn én dat geen kind meer opgroeit in een ongezonde leefomgeving. Om deze
Blad 90 van 334
Omgevingsvisie Amsterdam Omgevingseffectrapportage projectnummer 0462872.100 12 mei 2021 Gemeente Amsterdam
missie te behalen zijn in het meerjarenprogramma verschillende speerpunten opgenomen. Eén van de speerpunten is om kinderen een gezonde leefomgeving te bieden en ongezondheid actief uit de omgeving weg te halen. Onderdeel van de leefomgeving van kinderen is het geheel aan aanbod en marketing van voedsel, oftewel de voedselomgeving. Met de heatmap kan tot op straatniveau inzichtelijk gemaakt worden in hoeverre er sprake is van gezond of ongezond voedselaanbod. Het streven is vervolgens om de informatie uit de heatmap te gebruiken bij beleidsmaatregelen die gericht zijn op het gezonder maken van de Amsterdamse voedselomgeving, van met name kinderen. Hieruit blijkt dat als het type aanbieding van voedsel verdeeld wordt naar (heel erg) gezond en (heel erg) ongezond aanbod blijkt dat ruim een kwart, ruim 1.400 aanbieders, in de categorie heel erg ongezond voedselaanbod valt, zie ook tabel. Hieruit blijkt dat slechts 15% van alle aanbieders van voedsel in Amsterdam gezond tot erg gezond voedsel aanbiedt. Onder de categorie heel erg ongezond vallen aanbieders zoals snackbars, grillrooms, afhaalrestaurants en tabakszaken. Onder de noemer heel erg gezond zijn de groentezaken en viswinkels opgenomen tabel 4.14 Percentages en aantal eetgelegenheden naar de gezondheidscategorie
Score
Aantal
Percentage
Heel erg ongezond Ongezond Gezond Heel erg gezond Totaal Amsterdam
1.456 3.137 702 182 5.477
26,6% 57,3% 12,8% 3,3% 100%
Als gekeken wordt naar de verdeling van het type voedselaanbod dan wordt in de stadsdelen Noord, Zuidoost en Nieuw-West in verhouding tot het totale aanbod meer ‘heel erg ongezond’ voedsel (tussen 32,7% en 36,6%) aangeboden dan in andere stadsdelen. In beide stadsdelen kan relatief veel fastfood verkregen worden. Tot slot een analyse van het aanbod van voedsel rondom scholen. IN alle stadsdelen is het ongezonde aanbod vele malen groter dan het gezonde aanbod. In Noord is 4x en in Nieuw-West en Zuidoost 6x zoveel ongezond als gezond aanbod rond scholen aanwezig, in Centrum is dit 14x en tot slot in West 9x. Kinderen Kinderen zijn een belangrijke groep voor gezondheidsbevordering. Dit is de groep waar nog veel (gedrags)verandering mogelijk is en deze is ook vatbaarder voor ingrepen. De bereidheid en vermogen om te veranderen neemt af naarmate we ouder worden. Voor bewegen en overgewicht is daarom ook specifiek beleid voor deze groep ontwikkeld. Een belangrijk onderdeel van het beleid voor kinderen betreft naast voeding en gedrag het kunnen spelen op straat. Spelen is belangrijk voor de ontwikkeling van kinderen en een essentieel onderdeel van gezond op – groeien. Buitenspelen is vaak actief spelen, denk aan rennen, fietsen, klimmen en klauteren, en daarmee een belangrijke bron van beweging voor kinderen. In figuur 4.50 is de lichamelijke activiteit van 10-jarigen te zien.
Om te kunnen buitenspelen is ruimte nodig. De figuur geeft het aantal speeltuinen, schoolpleinen, parken, groene plekken, pleinen en openbare zwemplekken weer. Dit geeft een beeld van het aantal plekken waar in theorie gespeeld kan worden. De figuur geeft dus de mogelijkheden geïndexeerd weer in
Blad 91 van 334
Omgevingsvisie Amsterdam Omgevingseffectrapportage projectnummer 0462872.100 12 mei 2021 Gemeente Amsterdam
combinatie met het percentage 10-jarige kinderen dat gemiddeld meer dan een uur per dag beweegt. Speelruimte voor kinderen is het meest ruim voorhanden in de ruimer opgezette delen van de stad: Noord, Nieuw-West en Zuidoost. Kinderen in het Centrum hebben de minste speelruimte. Deze spreiding van speelplekken in de stad betekent echter niet dat er in Noord, Nieuw-West en Zuidoost per definitie meer en in het centrum minder wordt buiten gespeeld. Negatief vallen de stadsdelen Nieuw-West en Zuidoost op. Hier zijn veel speelmogelijkheden voor kinderen, terwijl de 10-jarigen in deze stadsdelen relatief weinig bewegen. De wat mindere score voor het stadsdeel Centrum komt door heeft het relatief geringe aanbod aan speeltuinen en is ook het minst groen. In dit deel van de stad zou een gebrek aan mogelijke speelplekken verantwoordelijk kunnen zijn voor het relatief lage percentage 10-jarigen dat 1 uur per dag of meer beweegt. De spreiding van pleinen en schoolpleinen over de stad is vrij gelijkmatig. Opvallend is dat in Noord de meeste schoolpleinen na schooltijd openbaar toegankelijk zijn, terwijl in Zuidoost vrijwel alle schoolpleinen besloten zijn, wat de mogelijkheden voor spelen ook beperkt.
figuur 4.50 Lichamelijke activiteit van kinderen 10 jaar oud afgezet tegen de speelvoorzieningen in de buurt (Beweegatlas Amsterdam, 2016)
Voor 10-jarigen is ook gekeken naar de mate van overgewicht. In Tabel 4.15 staan hiervan de resultaten van de afgelopen jaren. Op stadsniveau was het aantal 10-jarigen met obesitas 7%. Dit is nu gedaald naar 5% in 2018.
Blad 92 van 334
Omgevingsvisie Amsterdam Omgevingseffectrapportage projectnummer 0462872.100 12 mei 2021 Gemeente Amsterdam
Tabel 4.15 Percentage 10-jarigen met overgewicht
Percentage kinderen van 10 jaar met overgewicht (incl. obesitas)
2008
2012
2016
Amsterdam gemiddeld
27
26
22
Centrum West Nieuw-West Zuid Oost Noord Zuidoost
18 28 34 18 22 28 35
12 28 30 16 23 27 34
10 22 29 11 15 28 31
Uit de cijfers blijkt een duidelijk positieve trend in het percentage kinderen met overgewicht. Zuidoost en Nieuw-West zijn opnieuw de minst scorende stadsdelen. Ook in Noord kampt bijna 3 op 10 kinderen van 10 jaar oud met overgewicht. Positieve uitschieters zijn het Centrum en Zuid. Roken In Amsterdam rookt 27% van alle volwassenen, net als in 2008 en 2012. Dat zijn circa 177.000 inwoners. Het cijfer varieert van 23% in Zuidoost en Nieuw-West tot 33% in West. Elders in Nederland en in de andere grote steden wordt gemiddeld minder gerookt. Het aantal zware rokers (meer dan 20 sigaretten per dag) is wel gedaald van 7% in 2008 naar 3% in 2016. Beoordeling huidige situatie Amsterdam doet het in vergelijking met de G4 en de rest van Nederland redelijk tot goed. Echter, kijkend naar de verschillen in de stad dan zijn deze groot tussen Nieuw-West, Zuidoost, Noord en de andere vier stadsdelen. Op het gebied van overgewicht, bewegen, voeding en roken scoren deze drie stadsdelen significant slechter dan de rest van de stad. De mate van bewegen en het percentage overgewicht is in Amsterdam is de afgelopen jaren wel verbeterd. Waar deze in 2010 (en daarvoor) nog slecht was met diverse knelpunten en het niet behalen van streefwaarden en ambities, is deze in 2020 verbeterd tot een redelijke staat (verspreid zijn er knelpunten (streefwaarden/ambities worden vaak wel, soms niet gehaald).
Met name de stadsdelen NieuwWest, Zuidoost en blijven achter bij de andere stadsdelen. Op basis van de streefwaarden geldt dat dit nog niet op alle onderdelen positief scoort. Op sommige punten (zoals bewegen) is wel sprake van enkele stadsdelen die positief scoren. Ook is het beeld qua overgewicht (iets) beter dan het landelijk beeld. Daarom is een score redelijk toegekend en er is sprake van een (licht) positieve trend ten opzichte van 2000.
Blad 93 van 334
Omgevingsvisie Amsterdam Omgevingseffectrapportage projectnummer 0462872.100 12 mei 2021 Gemeente Amsterdam
4.7.3
Referentiesituatie Amsterdam heeft een uitgebreid gezondheidsbeleid en er wordt veel gemonitord. Dit zorgt voor veel inzicht. Hoewel bijsturen nog lastig is en het veelal aan elkaar gekoppelde problemen in wijken zijn. Van belang is ook de integrale omarming van gezondheidsbevordering in ruimtelijke beleidskaders. In figuur 4.51 is een uitsnede van de verankering van de Beweeglogica van de gemeente in andere beleidsstukken.
figuur 4.51 Uitsnede verankering deel van de Beweeglogica in ruimtelijk beleid
Voor het onderwerp ‘bewegen’ zijn de verschillende maatregelen om de streefwaarde te behalen uitgewerkt in vier thema’s: • Ruim baan voor fietsers en voetgangers • (Openbaar) sporen om de hoek • De stad is een speeltuin • In de stad wordt niet stilgezeten In het beleidsstuk ‘Amsterdamse Aanpak Gezond Gewicht Meerjarenprogramma 2018-2021’ is de nadruk nog verder gelegd op het behalen van de doelen voor kinderen: in 2033 zijn er geen kinderen meer met overgewicht in Amsterdam. Hiervoor zijn vier speerpunten benoemd: 1. Géén ongezonde opgroei omgeving meer in Amsterdam 2. Normerend blijven en daar nog steviger op acteren 3. AAGG als (inter)nationale standaard 4. Aanscherpen van de (uitvoering van de) Aanpak zelf Deze speerpunten zijn in het beleid verder geconcretiseerd in maatregelen. Daarbij is ook specifiek aandacht voor de wijken waar nu nog achterstanden zijn ten opzichte van het Amsterdams gemiddelde, zie figuur 4.52.
Blad 94 van 334