Bijlage 7 CWB Contourenschets 2026-2030
Tekst van het document
Contourenschets CWB voor sociale economie 2026 – 2030
CONCEPT
Naar een sociale economie van, voor en door Amsterdammers De Community Wealth Building-methode stadsbreed toegepast
Contourenschets CWB voor sociale economie 2026 – 2030
Inhoud Inleiding
4
Samenvatting: met de CWB-methode naar een sociale economie
6
1. Verder bouwen aan een sociale economie in Amsterdam
10
2. Wat hieraan voorafging
28
3. H et grotere verhaal
32
4. Tot slot
40
2
Contourenschets CWB voor sociale economie 2026 – 2030
Inleiding Dit plan schetst de contouren voor een sociale economie
gedragen door zowel grote organisaties als ondernemers
Hoofdstuk 1 beschrijft wat er gaat gebeuren binnen
in Amsterdam, gebaseerd op de Community Wealth
en bewoners in de stadsdelen. De gemeente kan daarin
de drie pijlers die dit plan vormen:
Building-methode (CWB). De lessen van twee jaar CWB
het voortouw nemen en aanjager zijn, maar het streven
in Nieuw-West bieden de basis voor een meer eenduidige
naar meer bestaanszekerheid, gelijkheid en brede
1. Strategisch inkopen met brede welvaart als doel
stedelijke koers.
welvaart in de stad moet gesteund worden door dit
2. Coöperatieve bedrijvigheid helpen groeien
brede palet van maatschappelijke partners. Dat betekent
3. Ondersteunende infrastructuur voor het
In de tekst wordt gesproken over de transitie naar
onder meer dat een stedelijke koers gepaard moet
coöperatieve ecosysteem
een sociale economie in Amsterdam. Een van de
gaan met inbedding in de stad en stadsdelen, en dat de
aanpakken waarmee aan deze sociale economie kan
veelbelovende ingeslagen weg met Samen Nieuw-West
Hoofdstuk 2 blikt terug op twee jaar experiment in
worden gebouwd is de CWB-methode waarmee twee
met volle energie verder wordt bewandeld.
Nieuw-West en belangrijke lessen in het kort.
jaar geleden is begonnen in het kader van Nationaal Programma Samen Nieuw-West.
Hoofdstuk 3 beschrijft de bedoeling en het waarom, de stip aan de horizon en de rol van belangrijke partners
De transitie naar een sociale economie en de CWB-
en de gemeente.
methode gaan om veel meer dan alleen (gemeentelijk) beleid. Het gaat om een collectieve beweging in de samenleving richting een andere, meer democratische en rechtvaardige economie. Een beweging die zoveel mogelijk ingebed moet zijn in het maatschappelijk krachtenveld en alleen kan slagen als zij actief wordt
3
Contourenschets CWB voor sociale economie 2026 – 2030
Wat is sociale economie? Sociale economie is een parapluterm voor het brede streven naar een rechtvaardige economische dynamiek. Internationaal wordt vaak gesproken over ‘Social and Solidarity Economy’. Dat is ook de noemer voor het Global Social and Solidarity Forum (GSEF) in Bordeaux in oktober 2025, met 4.000 deelnemers uit de hele wereld. Sociale economie staat voor de zoektocht naar hoe lokale, nationale en internationale economische systemen opnieuw kunnen worden vormgegeven, om het hoofd te bieden aan grote systeemcrises rond klimaat, financiële stabiliteit, huisvesting, energie, personeelstekorten in essentiële sectoren als de zorg, groeiende ongelijkheid en de concentratie van geld
en macht bij een steeds kleinere groep. In dit verband wordt gesproken over coöperatieve economie, gemeenschapseconomie, maar ook een eerlijke (energie- en/of voedsel)transitie. Ondersteuning van sociale ondernemingen past daar in, en het streven naar ‘steward ownership’ van bedrijven - twee onderdelen waar door EZC aan gewerkt wordt. Hetzelfde geldt voor de inzet om een meer ‘democratische digitale infrastructuur’ voor de Amsterdamse economie te bouwen.Een van de meest praktische en meest omvattende aanpakken om de transitie naar zo’n sociale economie te bewerkstelligen is Community Wealth Building.
4
Contourenschets CWB voor sociale economie 2026 – 2030
Samenvatting: met de CWB-methode naar een sociale economie Stel je voor: elke euro die de gemeente en
Dat kan, als je die opgaven laat uitvoeren door demo-
Het kan
cratische, coöperatieve lokale bedrijven. De waarde die
De basis ligt er. In het kader van het Nationaal Programma
zij produceren blijft in de stad en wordt eerlijker verdeeld
Samen Nieuw-West is de afgelopen twee jaar gewerkt
tussen werknemers en bewoners in buurten. Denk aan
met de ‘Community Wealth Building’-methode. Samen
groenbeheer, gebouwenonderhoud, woningisolatie,
met de lessen die de afgelopen decennia geleerd zijn in
kinderopvang, openbaar vervoer, catering en voedsel
andere landen, heeft dat een schat aan praktijkervaring,
productie, energie, (thuis- en ouderen) zorg, huisvesting
kennis en netwerk opgeleverd. De bijna honderd allian-
en ga zo maar door – allemaal essentiële sectoren van
tiepartners van Samen Nieuw-West staan klaar om deze
de economie die ons in basisbehoeften voorzien.
aanpak te consolideren en naar een hoger plan te tillen,
andere grote organisaties uitgeven voor de prioriteiten in de stad, levert dubbel op: de opgave zelf wordt gediend én het vergroot
en de methode is zo uitgekristalliseerd dat zij uitgebreid De miljarden die de gemeente en andere in de stad
kan worden naar andere delen van de stad.
verankerde organisaties (de ‘ankerorganisaties’) – zoals (hoge) scholen, ziekenhuizen, woningcorporaties, politie
In Nieuw-West zijn de eerste werknemerscoöperaties aan
en zorg- en welzijnsorganisaties – jaarlijks sowieso
de slag met opdrachten vanuit de gemeente en alliantie
Zo draagt Community Wealth Building
spenderen aan het inkopen van allerlei zaken, kunnen
partners van Samen Nieuw-West. Meer coöperaties
bij aan een sociale economie van, voor
een rechtvaardiger en sociale economie in Amsterdam
zijn in verschillende stadia van ontwikkeling. Zij vormen
en door Amsterdammers.
een enorme boost geven. Als steeds meer euro’s lokaal
een netwerk dat met hulp van het CWB-programma
gaan circuleren, zijn steeds meer Amsterdammers
gezamenlijke ondersteuning organiseert: allerhande
lokaal aan de slag en economisch aan elkaar verbonden,
diensten die startende en groeiende bedrijven nodig
blijft de waarde die mensen in Amsterdam produceren
hebben om de kwaliteit, efficiëntie en goede prijs te
meer in de stad en komt die waarde ten goede aan
leveren die opdrachtgevers vragen. Zoals administratie,
diezelfde bewoners.
ICT, personeelsbeleid, marketing.
de brede welvaart van alle Amsterdammers.
5
Contourenschets CWB voor sociale economie 2026 – 2030
Maar belangrijker nog: zij vinden samen een nieuwe coöperatieve cultuur uit. Waarin niet competitie, status, de laagste prijs of winst voor een enkeling voorop staan, maar samenwerking, verdeling van de opbrengsten tussen werknemers, de gemeenschap en het coöperatieve netwerk. Waarin een zinvolle baan met een goed inkomen en grip op je leven, je werk en je buurt het streven is. Ook wel brede welvaart genoemd. Armoede los je niet alleen op met uitkeringen of toeslagen, of andere vormen van reparatie achteraf. Een meer preventieve benadering is het realiseren van een zinvol en voldoende betaald werkzaam leven voor iedereen. Community Wealth Building is een goede en praktische aanpak daarvoor. Een onderzoek in het gerenommeerde wetenschappelijke tijdschrift The Lancet liet zien dat de gezondheid in de Noord-Engelse stad Preston na een aantal jaren economisch CWB-beleid substantieel is verbeterd.
6
Contourenschets CWB voor sociale economie 2026 – 2030
Belangrijke lessen
6
Dit plan schetst hoe Community Wealth Building de
van de coöperatieve bedrijven zodat ze in staat
komende periode gestalte kan krijgen in de hele stad,
zijn grotere inkoopopdrachten aan te gaan met
als onderdeel van een nieuw beleid op sociale economie.
voldoende kwaliteit en volume. De meest logische
Daarbij wordt voortgebouwd op een aantal belangrijke
vorm om dit te organiseren is per sector (zoals
(inclusief de gemeentelijke directies), de coöpera
algemene lessen die in Nieuw-West naar voren kwamen:
bouw, groen, voedsel, zorg, duurzaamheid/energie).
tieven in opbouw, en de netwerken in de stad.
1 2
CWB vergt een lange adem en geduldig bouwen, maar heeft een enorm potentieel.
4
veelbelovend voorbeeld over hoe deze aanpak kan
centraal worden aangestuurd, met een sterke
uitgroeien tot een sociaaleconomische beweging.
inbedding in de stadsdelen om de specifieke
verleggen, coöperatieven opbouwen, onder-
schappen, de maatschappelijke partners en de
steunende infrastructuur bouwen) gelijktijdig en
ondernemers te borgen.
de ankerorganisaties van andere middelen, zoals vastgoed, grond of bijvoorbeeld het wagenpark.
3
5
van actoren, in brede allianties van ankerorganisaties
Gemeentelijk CWB-beleid moet gedeeltelijk
context en betrokkenheid bij de lokale gemeen-
gekoppeld aan leefbaar loon en aan de inzet door
komt alleen tot wasdom in een complex samenspel
Nationaal Programma Samen Nieuw-West biedt een
CWB kan alleen slagen als de drie pijlers (inkoop
in nauwe samenhang plaatsvinden, en worden
Een nieuwe sociale economie op basis van CWB
7
Een nieuwe sociale economie vergt een verandering in doen en denken op allerlei niveaus. Dit is geen lineair proces dat volledig uitgestippeld kan worden, maar eerder een van vallen en opstaan, bezinnen
Een min of meer autonoom functionerende
en herijken. Het vergt verandering in regels, houding,
dynamiek met eigen ‘instituties’ en infrastructuur
praktijk, beleid, en vooral ook in mentaliteit en cultuur
is op termijn nodig om tot duurzame resultaten
van economisch samenwerken. In deze aanpak
te leiden. Het langetermijndoel is dan ook de rol
staat samenwerking voorop, in plaats van competitie.
Om de coöperatieve bedrijvigheid te helpen
van de gemeente terug te brengen tot faciliteren,
Want de kracht van deze nieuwe aanpak is niet de
groeien is actieve ‘regie’ nodig. In de aanloopfase
aanjagen, beleid opstellen en bewaken, ontwikkelen
concurrentie tussen/met lokale ondernemers, maar
kan de gemeente een aanjagende rol hebben in
en hier en daar financieren, maar niet zelf uitvoeren.
juist het gezamenlijk versterken van hun kansen
het versterken, vergroten en professionaliseren
en kracht.
7
Contourenschets CWB voor sociale economie 2026 – 2030
Wat gaan we doen In de aanpak voor de komende jaren blijven de drie
2. Coöperatieve bedrijvigheid helpen groeien
hoofdpijlers van de CWB-aanpak overeind, maar worden
• Nieuwe coöperaties worden opgezet in sectoren
aangepast op basis van bovenstaande lessen:
met maatschappelijk belang. • Bestaande bedrijven worden ondersteund in
1. Strategisch inkopen met brede welvaart als doel • Inkoopcoalities versterken de gezamenlijke vraag van gemeente en alliantiepartners bij lokale (coöperatieve) ondernemingen. • Monitoring brengt effecten van lokale inkoop op brede welvaart in kaart.
hun transitie naar democratisch eigenaarschap. • Netwerken van coöperaties worden gevormd om gezamenlijke kracht te vergroten.
3. Ondersteunende infrastructuur voor het coöperatie ecosysteem opbouwen • Gemeenschappelijke diensten (zoals HR en ICT) worden opgezet voor coöperaties. • E en coöperatief investeringsfonds faciliteert toegang tot kapitaal. • Vastgoed, grond en subsidies worden gericht ingezet voor democratische bedrijvigheid. • Een lokaal betaalnetwerk stimuleert de circulatie van euro’s in Nieuw-West.
• Beter benutten van de ruimte binnen de huidige wet- en regelgeving en aanpassen van beleid. • Lokale bedrijven worden geholpen om
Op basis van de geleerde lessen in de afgelopen jaren worden de pijlers verder ontwikkeld.
aanbestedingsklaar te worden.
8
Contourenschets CWB voor sociale economie 2026 – 2030
Vooruit kijken Geïnspireerd door de eerste resultaten en lessen in
Zulke brede allianties zullen ook helpen in andere
Nieuw-West en de grote vooruitgang die langdurige
stadsdelen en in de stad als geheel. Want het gaat niet
inzet op CWB in andere landen laat zien, is het voorstel
alleen om gemeentelijk beleid, maar om een brede
deze aanpak de komende jaren in heel Amsterdam te
beweging in Amsterdam, waarin de gemeente koploper
gaan toepassen. Met een centraal aangestuurd beleid
en aanjager is.
waar dat effectief is tegen versnippering en waar synergie en samenwerking tussen de directies en stadsdelen
Het is aan een nieuw college om te besluiten hoe het
iets toevoegt. Maar met een sterke inbedding in de
vervolg eruit ziet met de Community Wealth Building-
stadsdelen om nauw aan te kunnen sluiten bij lokale
methode voor sociale economie. Tot die tijd wordt in
ondernemers en maatschappelijke organisaties en
Nieuw-West verdergegaan op de ingeslagen weg.
dynamiek in de buurten en wijken. Dat betekent onder meer dat het opgebouwde draagvlak in Nieuw-West verder wordt uitgebouwd. Bijna honderd alliantiepartners hebben zich aan de Community Wealth Building-
“CWB weet bewoners, ondernemers en partners samen te brengen en zet samenwerking in beweging. Dat geeft ons energie om samen met de gemeenschap te bouwen aan een sterke lokale economie, waarin bewustzijn en maatschappelijke waarde centraal staan.” Mohamed Abrahoun, Creative Director Cubic Mill
methode gecommitteerd via de ondertekening van het convenant Wij zijn Samen Nieuw-West. Die belofte wordt het komende jaar verzilverd met de eerste opdrachten voor de coöperaties.
9
Contourenschets CWB voor sociale economie 2026 – 2030
1
Verder bouwen aan een sociale economie in Amsterdam Het CWB-programma van 2026 tot 2030
10
Contourenschets CWB voor sociale economie 2026 – 2030
Dit plan gaat over de periode 2026 – 2030 en schetst voorstellen waarover een nieuw college moet beslissen. In het volgende hoofdstuk worden de contouren daarvan uitgewerkt. Tot die tijd bouwt het CWB-programma in Nieuw-West voort op de actielijnen zoals geformuleerd in het Actieplan 2024 – 2025.
11
Contourenschets CWB voor sociale economie 2026 – 2030
De CWB-strategie in het kader van het Nationaal Programma Samen Nieuw-West gaat uit van drie pijlers: strategisch inkopen voor brede welvaart, coöperatieve bedrijvigheid helpen groeien, en een ondersteunende infrastructuur voor het coöperatieve ecosysteem opbouwen. In die aanpak is een hoop geleerd dat kan dienen als basis voor het verbreden van de CWB-aanpak in de hele stad. De volgende paragrafen behandelen de drie pijlers apart, waarbij steeds begonnen wordt met de bedoeling en het lange termijn doel dat wordt nagestreefd. Dan volgt een korte beschrijving van de resultaten en de lessen die zijn getrokken. Tot slot volgt voor elke pijler een reeks voorstellen en doelen voor de komende vijf jaar.
12
Contourenschets CWB voor sociale economie 2026 – 2030
PIJLER 1
Bedoeling
Resultaten
Strategisch inkopen voor brede welvaart
Ankerorganisaties als de gemeente, scholen,
De uitgangspunten van CWB zijn meegenomen in
ziekenhuizen, woningcorporaties kopen jaarlijks voor
de wijziging van het inkoopbeleid van de gemeente
vele miljarden aan goederen en diensten in om hun
Amsterdam en andere ankerorganisaties. Samen met
maatschappelijke taken uit te voeren. Daarbij winnen nu
de hieruit volgende handelingskaders en werkinstructies
vooral prijs- en kwaliteitsoverwegingen, en efficiëntie:
zijn dit randvoorwaarden om de beoogde verandering
als ze bij één grote partij inkopen, scheelt het veel werk.
van werkwijze bij inkoop tot stand te brengen.
Dat zijn baten bekeken door een efficiency bril van de
De gemeente en andere ankerorganisaties werken
overheid. Maar diezelfde ankerorganisaties streven ook
actief aan het verschuiven van een deel van hun inkoop
naar maatschappelijke waarden en naar het creëren
richting de coöperaties die nu gestart zijn (en andere
van brede welvaart.
lokale ondernemingen). Vanuit de gemeente wordt bijvoorbeeld een perceel voorbereid voor de aanleg van
Wat als in Amsterdam een steeds groter deel van de
groen in samenwerking met bewoners, ‘participatiegroen’,
inkoop van ankerorganisaties verlegd wordt naar lokale
voor Groen Nieuw-West Coöperatie.
(al dan niet coöperatieve) ondernemingen? Dat zou direct veel maatschappelijke waarde toevoegen, de
Lessen
brede welvaart stimuleren, de ongelijkheid verminderen
Binnen het CWB-programma is sterke inbreng vanuit
en de samenhang in de stad sterk bevorderen. Zo komt
Directie IFB. Om te komen tot brede verandering op
een constante en groeiende vraag bij de coöperatieve
inkoop in het kader van CWB is een specifiek Plan van
economie terecht. Het versterkt het coöperatieve
Aanpak Inkoop opgesteld. De implementatie van dat plan
ecosysteem en de korte ketens, en verlegt de financiële
moet bijdragen aan breder gedeelde kennis, draagvlak
stromen naar de lokale ondernemingen, hun werknemers
en tools om hier uitvoering aan te geven, niet alleen voor
en de bewoners in de gemeenschappen.
Nieuw-West, maar voor de hele stad.
13
Contourenschets CWB voor sociale economie 2026 – 2030
Rondom inkoop heeft de gemeente een aantal lessen geleerd: • Met voldoende commitment en positieve wil is veel
• CWB brengt in potentie bestaande beleidsdoelen
• C oncrete inkoopopdrachten voor lokale coöperatieve
‘duurzaam’, ‘inclusie en diversiteit’, ‘regionaal’ en
ondernemingen kunnen het best per sector worden
‘sociaal’ op maatschappelijk verantwoord opdracht-
georganiseerd.
geven en inkopen (MVOI) samen en voegt daar de
mogelijk. Die is de afgelopen tijd binnen de gemeen-
circulariteit van geld ten bate van de coöperatieve
• V erschuiving van inkoopvraag en ontwikkeling van coöpe-
telijke organisatie duidelijk toegenomen. Van ‘het kan/
economie aan toe. Door vast te leggen in welke
ratief aanbod gaan hand in hand. Dit vraagt een lange
mag niet’ (van Brussel/Den Haag), naar zoeken naar
inkooppakketten (‘categorieën’) CWB steviger moet
termijn aanpak en gezamenlijke verantwoordelijkheid van
mogelijkheden hoe het wél kan.
worden meegenomen, kan beter richting gegeven
ankerorganisaties, inkopers en coöperaties. Zo wordt de
worden aan de uitvoering.
kip-ei discussie doorbroken: zonder voldoende profes-
• Het merendeel van de beperkingen ligt niet in de Europese/nationale regelgeving, maar in de wijze
sioneel aanbod kunnen ankerorganisaties de vraag niet • Om te kunnen sturen op de verschillende doelen in
verleggen, maar zonder structurele opdrachten kunnen
waarop de Gemeente Amsterdam de bestaande ruimte
de aanbestedingscriteria is een scherpere indeling
coöperaties moeilijk groeien. Het gelijktijdig uitbouwen
binnen de aanbestedingsregels benut.
in bedrijfsvormen noodzakelijk: grotere bedrijven die
van de drie pijlers — inkoop verleggen, coöperaties
Door het tijdig betrekken van inkoop kunnen aanbeste-
landelijk werken, kleinbedrijf, ZZP’ers, coöperatieve en
versterken en infrastructuur bouwen — is essentieel.
dingen anders in de markt worden gezet.
sociale ondernemingen. • I nbedding in de alliantie van het NP SNW van de
• Juridische advisering en toetsingskaders van de
• Om breed in te kunnen zetten op CWB vanuit
methode Community Wealth Building heeft geleid
controleorganisatie moeten in samenhang ontwikkeld
inkoopprocessen, is het van belang dat de CWB-
tot commitment van veel ankerorganisaties, door het
worden, waarbij ruimte wordt geboden voor een
doelstellingen onderdeel worden van de visiedocu-
tekenen van het Samen Nieuw-West-convenant en
bredere interpretatie van de wettelijke kaders om zo
menten en plannen van afzonderlijke directies die
uitvoeringsprogramma. Die meerwaarde is groot en
maatschappelijke opgaven beter te faciliteren.
in betreffende sectoren actief zijn.
mag niet verloren gaan. In de stad kan dit navolging krijgen met convenanten of samenwerkingsverbanden in andere stadsdelen of stadsbreed.
14
Contourenschets CWB voor sociale economie 2026 – 2030
Inkoopkracht ankerorganisaties Hoewel de gemeente (met ruim 3 miljard €/jaar) de allergrootste ‘inkoper’ in de stad is, richt het CWB-programma zich ook op de inkoop van andere lokaal verankerde institutionele partijen, de ankerorganisaties. Veel van de alliantiepartners van Samen Nieuw-West zijn zulke ankerorganisaties. Zij hebben enthousiast gereageerd op CWB, de principes en doelstellingen. Het was zoeken om dit enthousiasme concreet te vertalen in actie. Naarmate de ontwikkeling van de coöperaties vorderde, gaf dat in 2025 aanleiding de gesprekken concreter te maken en toe te spitsen op de inkoopvraag in specifieke sectoren. Dit groeiende draagvlak, toename van potentiële opdrachten en beter inzicht in de inkoopvraag biedt grote kansen voor opschaling op korte termijn in de opbouw van coöperaties. Dat vergt wel extra inspanningen aan de kant van de coöperaties. Aan de kant van de ankerorganisaties vergt het actieve commitment (door bij te dragen in menskracht en via andere middelen) en mandaat vanuit de alliantiepartners.
15
Contourenschets CWB voor sociale economie 2026 – 2030
Wat we gaan doen Deze lessen leiden tot de volgende activiteiten.
2. Inkoop door maatschappelijke partners afstemmen
3. De gemeentelijke inzet wordt verbreed naar een
Met als doel: in 2030 wordt in de geprioriteerde
Vanaf medio 2026 jaagt een stedelijk ankernetwerk als
breed scala aan gemeentelijke directies
sectoren 10 tot 20% van de middelen besteed bij lokale
ambassadeurs de CWB-ontwikkelingen aan. Gemeente
Omdat de beslissingen over het lokaal inzetten van
coöperatieve ondernemingen.
en andere ankerorganisaties in de stad werken aan het
middelen worden genomen door de opdrachtgevers van
verstrekken van concrete opdrachten aan lokale (coöpe-
verantwoordelijke directies, is per sector betrokkenheid
1. Het koppelen van de inkoop (de vraag) aan de c oöperaties
ratieve) bedrijven. De grootste ankerorganisaties (bijv. de
van een aantal gemeentelijke afdelingen (en de daarvoor
(het aanbod) organiseren via clusters van sectoren
woningcorporaties, universiteiten/hogescholen/ROCs,
verantwoordelijke wethouders) noodzakelijk. Dat geldt
Een aantal sectoren staat nu centraal: Voedsel, Groen,
de politie, etc.) organiseren dit stadsbreed of in elk geval
ook voor ondersteunende directies (zoals DJZ, DMC,
Beheer en Onderhoud. Dat kan uitgebreid worden naar
in meerdere stadsdelen. Dit stedelijke ankernetwerk
Vastgoed, Facilitair Bureau) of meer generieke directies
bijvoorbeeld Zorg en Welzijn, Energie, Vervoer. Per sector
is erop gericht ambitie te tonen, lessen uit te wisselen
(WPI/arbeidsmarkt, sociaal domein, duurzaamheid, etc).
wordt de specifieke inkoopvraag voor de kortere en langere
en partners te verleiden mee te doen op lokale inkoop,
termijn van gemeente en andere ankerorganisaties scherp
inzet van vastgoed, expertise en middelen. Door dit op
in beeld gebracht, zodat hier gericht op ingespeeld kan
bestuursniveau te organiseren, ontstaat commitment
worden. Binnen het ankernetwerk wordt ook de langere
vanuit de top van grote ankerorganisaties voor lokaal
termijn vraag geïnventariseerd, verwerkt in een gezamenlijke
inkopen. In Nieuw-West bouwen de alliantiepartners
inkoopkalender en bredere inkoopallianties. Bij kansrijke
voort op de al vergaande commitment in het kader van
sectoren wordt actief ingezet op de ontwikkeling van
NP SNW. Elk jaar vindt een brede ankerbijeenkomst
coöperaties.
plaats om resultaten en voortgang te delen en ambities uit te spreken voor het jaar erop.
16
Contourenschets CWB voor sociale economie 2026 – 2030
4. CWB wordt nog meer ingebed in het gemeentelijk
5. De lobby op nationaal/EU niveau voor aanpassing
inkoopbeleid
van de aanbestedingsregels wordt voortgezet
CWB wordt geborgd in het stedelijk inkoopbeleid en
Waar tegen grenzen wordt aangelopen van
uitvoering, zodat over de hele stad volgens de
landelijke regelgeving of EU-richtlijnen, wendt de
CWB-principes gewerkt kan worden. Er wordt zoveel
gemeente haar invloed aan als stad – waar mogelijk
mogelijk ruimte opgezocht binnen wet- en regelgeving
in gezamenlijkheid met andere steden / regio’s /
om de inkoop te richten langs de CWB-doelstellingen.
landen – o m wet- en regelgeving te beïnvloeden en
Hiervoor wordt het Plan van aanpak Borging van
uitzonderingen mogelijk te maken. Ook wordt bekeken
Community Wealth Building in het beleid en uitvoering
hoe binnen het Nationaal Programma Leefbaarheid
inkoop en contractmanagement van de gemeente
& Veiligheid de mogelijkheid voor experimenteel
Amsterdam in uitvoering gebracht: alle (tot nu toe
beleid kan worden gebruikt in het kader van het NP
geïdentificeerde) activiteiten die vanuit het inkoop stelsel
SNW (en evt. het Masterplan Zuidoost). Het rijk is
benodigd zijn om het stedelijk inkoopproces van de
alliantiepartner in NP SNW.
gemeente Amsterdam toegankelijker te maken voor coöperaties.
17
Contourenschets CWB voor sociale economie 2026 – 2030
PIJLER 2
Bedoeling
van ankerorganisaties in het vooruitzicht. Nog eens drie
Coöperatieve bedrijvigheid helpen groeien
Een steeds verder groeiend netwerk van coöperatieve
initiatieven werken hard om uiterlijk het eerste kwartaal
ondernemingen die als leverancier voor lokale
2026 opgericht en operationeel te zijn als coöperatieve
ankerorganisaties goed betaald werk bieden aan
onderneming. Verder is een grote reeks initiatieven in
honderden mensen. Deze medewerkers delen in de
beeld, in uiteenlopende sectoren. Prioriteit gaat naar
winst en beslissen mee over de toekomst van hun
concrete initiatieven met een stevige trekker. Daarnaast
bedrijf. Zo worden opbrengsten eerlijker en meer
wordt de economische potentie beoordeeld op een
lokaal gedeeld en krijgen mensen meer grip op hun
expliciete link met de inkoopvraag van ankerorganisaties.
leven. Dat leidt op langere termijn tot meer gelijkheid en bestaanszekerheid. Deze democratische bedrijven
Lessen
werken onderling samen in een zichzelf versterkend
Het CWB-programma heeft de afgelopen periode
en groeiend economisch systeem waarin het geld
initiatiefnemers ondersteund die een coöperatieve
lokaal circuleert.
onderneming willen opzetten. Het programma leverde financiële, juridische en zakelijke ondersteuning op maat.
Resultaten
Ook koppelde het deze initiatieven aan de gemeente
Nu de eerste concrete voorbeelden zichtbaar worden,
(WPI) en (informele) wijkorganisaties, zodat mensen
groeit het enthousiasme voor coöperatief ondernemen
met een uitkering hier aan het werk konden. Daarbij
in Nieuw-West. Op dit moment (oktober 2025) zijn vier
is ingezet op specifieke kansrijke sectoren: voedsel
coöperatieve ondernemingen die met steun van het
(catering, stadslandbouw), groenbeheer, onderhoud van
CWB-programma zijn opgericht operationeel: in het
gebouwen en logistiek. De coöperaties werden begeleid
groenbeheer, de catering, beheer/afval en voedselpro-
in het verwerven van opdrachten vanuit de gemeente
ductie. Zij werken aan verdere professionalisering en
en ankerorganisaties. Daarin is meer gerealiseerd dan
groei, met voor een aantal van hen grotere opdrachten
gehoopt, en tegelijkertijd een reeks lessen geleerd:
18
Contourenschets CWB voor sociale economie 2026 – 2030
• Grotere coöperaties en samenwerkingsverbanden
Investeren in deze groep draagt bij aan een andere
• O nvoldoende zekerheid over langdurige inkoop-
zijn nodig om in de grote potentiële vraag vanuit
cultuur en opvattingen over ondernemerschap,
contracten en de voorwaarden daarvan beperkt
gemeente en ankerorganisaties te voorzien. Hiervoor
werkgelegenheid, gemeenschap en welvaart.
de coöperaties in hun ontwikkeling. Zij kunnen
is het nodig om als gemeente maar ook als brede alliantie met maatschappelijke partners zelf regie te
zonder die zekerheid niet investeren in personeel • Coöperaties in ontwikkeling ervaren een aantal
en bedrijfsmiddelen, waardoor zij ook weer moeilijker
voeren en proactief en gericht te investeren in het
obstakels en uitdagingen gerelateerd aan de arbeids
grotere opdrachten aan kunnen nemen. Om deze
helpen ontstaan van grote(re) coöperatieve bedrijven
markt (juiste vaardigheden), uitkeringen (onzekerheid
vicieuze cirkel te doorbreken, is het gelijktijdig
en coalities met het Amsterdamse mkb en sociale
over verlies van uitkeringen en toeslagen zonder
ontwikkelen van de drie CWB-pijlers cruciaal.
ondernemingen.
structurele uitzichten op een duurzaam leefbaar loon), specifieke doelgroepen (zoals statushouders
• Bottom-up werkt, maar daarnaast zijn andere
en arbeidsmigranten die wel over skills beschikken
strategieën nodig. De aanpak die tot nu toe gevolgd
maar niet altijd over de juiste certificaten), en gebrek
is sloot aan bij beweging van onderop. Deze aanpak
aan kennis en ervaring met een coöperatieve
blijkt erg afhankelijk van één geïnspireerd individu
werkcultuur.
als trekker van de coöperatie. Dit is kwetsbaar: met het wegvallen van dit individu, komt de onderneming onder druk te staan. Het helpen groeien van dit type coöperatie is een langdurig proces dat bovendien zeer arbeidsintensief is. Wel hebben deze coöperaties van onderop een belangrijke rol in de wijk en bieden zij een laagdrempelige instap tot coöperatief ondernemen.
19
Contourenschets CWB voor sociale economie 2026 – 2030
CWB succes in Cleveland Een goed voorbeeld biedt de bakermat van CWB, het Amerikaanse Cleveland, waar dat ‘engineeren’ van grotere coöperatieve bedrijven vanaf dag één is toegepast, met succes. Daar is bijvoorbeeld een grootschalige industriële wasserij opgezet om te voldoen aan de vraag van lokale ankerorganisaties, waaronder een regionaal ziekenhuis.
20
Contourenschets CWB voor sociale economie 2026 – 2030
Wat we gaan doen In 2030 zijn in minimaal vier sectoren coöperaties
Door dit gezamenlijk te doen, kan het aanbod sneller
operationeel die op schaal kunnen leveren aan grote
worden ontwikkeld en worden afgestemd op wat nodig is.
ankerorganisaties.
Dit ontwikkelen van aanbod op schaal kan verschillende vormen aannemen. Het betreft bijvoorbeeld werkne-
• V ouchers voor de inkoop van specialistische expertise (notaris, boekhouder, ICT etc.) tijdens de startfase te financieren • G edeeltelijke financiering van de eerste
1. De gemeente en andere ankers nemen regie op
merscoöperaties, producentencoöperaties of consortia
de ontwikkeling van grote coöperatieve bedrijven
met meerdere bedrijven (ook mkb), multistakeholderco-
• B etere toegang tot ‘vriendelijk’ investeringskapitaal
Vanuit de CWB-aanpak wordt de inzet verbreed door regie
öperaties waarin consumenten, werknemers en andere
door anderen (Social Impact Fonds Amsterdam,
te nemen op het realiseren van grotere democratisch
ondernemingen samenwerken, publieke bedrijven of
Kansen voor West, filantropische fondsen etc)
georganiseerde bedrijven die leverancier kunnen zijn
publiek-civiele partnerschappen. Belangrijk is dat deze
van gemeente en woningcorporaties, scholenkoepels en
entiteiten voldoen aan de CWB-principes van winstdeling
Deze relatief beperkte ondersteuning voor kleinschalige
andere ankerorganisaties. Dit doen we per sector, zoals
en democratisch eigenaarschap, geborgd via een
initiatieven vindt vooral op stadsdeelniveau plaats, omdat
Voedsel/stadslandbouw, T ransport/Logistiek, Energie,
stewardorganisatie of borgingsstichting.
nabijheid en inbedding in de specifieke context belangrijk
Bouwen/Wonen/Openbare Ruimte (incl. Groen), en Zorg/
investeringen en een basis werkkapitaal
is. Mede op verzoek van de gemeenteraad worden twee
Welzijn/Kinderopvang. Met de betreffende directies
2. Ondersteuning eigen initiatief: de bottom-up lijn
specifieke doelgroepen explicieter betrokken bij de
binnen de gemeente en de ondersteunende diensten en
wordt voortgezet
coöperatieve economie. Ten eerste worden jongeren
integrale beleidsaanpakken zoals rond de arbeidsmarkt.
Er blijft een lijn die kleinschalige initiatieven en het mkb
ondersteund in het vormen van coöperaties. Ten tweede
We brengen relevante ankerorganisaties, inkopers, sector-
dat zich wil ontwikkelen richting werknemerscoöperatie,
wordt mkb bij het terugtreden van de eigenaar of
specialisten en potentiële coöperatieve ondernemers
faciliteert. Het CWB programma werkt toe naar het
op eigen initiatief ondersteund in de transitie naar
samen, om het coöperatieve aanbod direct passend bij de
uitbesteden en autonoom positioneren van deze
werknemerscoöperatie.
bestaande vraag (omvang en kwaliteit) te ontwikkelen.
relatief kleinschalige ondersteuning. Daarvoor komen verschillende vormen van financiële steun beschikbaar:
21
Contourenschets CWB voor sociale economie 2026 – 2030
Bedrijf behouden door coöperatie te vormen Wanneer de eigenaar van een bedrijf met pensioen gaat, of om een andere reden een stap terug wil doen, en er geen opvolger klaar staat, betekent dit vaak het einde van de onderneming en verlies aan werkgelegenheid. Het omzetten van ‘regulier’ mkb naar werknemerscoöperatie kan een mooie aanvulling vormen om het coöperatieve netwerk te versterken. Voorwaarden zijn dat de werknemers samen een coöperatie willen vormen en dat er een gezond businessmodel is dat kansen biedt voor een bloeiende toekomst. In andere landen is dit een succesvolle strategie gebleken, die echter wel het nodige kapitaal vergt.
22
Contourenschets CWB voor sociale economie 2026 – 2030
PIJLER 3
Bedoeling
intensiever en sneller opgepakt. In de eerste helft van
Ondersteunende infrastructuur voor opbouwen van het coöperatieve ecosysteem
In Nieuw-West en later ook in de rest van de stad groeit
2026 zijn een dienstencoöperatie en een fonds naar
een coöperatief netwerk dat zichzelf versterkt en steeds
verwachting operationeel.
meer zelfvoorzienend en autonoom functioneert door robuuste, samenhangende ondersteunende diensten
Het Koop Lokaal Platform wordt samen met betrokken
voor en door het coöperatief netwerk, en een lokaal
ondernemers doorontwikkeld om proef te draaien met
betaalnetwerk. Hoe groter dit netwerk, hoe sterker de
een lokaal betaalnetwerk – een netwerk om te stimuleren
multiplier, want dan is veel meer onderlinge handel,
dat geld vaker terechtkomt en langer rondgaat bij lokale
samenwerking en uitwisseling mogelijk.
ondernemers, zodat het meer lokale verbondenheid, ondernemingskansen en werkgelegenheid oplevert.
Vanuit het CWB-programma wordt gebouwd aan een eenduidige ondersteunende infrastructuur voor de
Lessen
coöperatieve ondernemingen, zodat de benodigde
De coöperaties die met ondersteuning van het
expertise eenduidig en effectief kan worden aangeboden
CWB-programma zijn gestart bevinden zich nog in
en deze bedrijven zich kunnen richten op hun kerntaak:
een prille ontwikkelingsfase. Welke behoeften voor
het verkopen en leveren van de producten of diensten
gezamenlijke ondersteuning er precies zijn wordt steeds
diein het bedrijf centraal staan.
duidelijker. Zodat de coöperatieve bedrijven zich op de ontwikkeling van hun kerntaak kunnen richten: het met
Omdat de ontwikkeling van de ondersteunende diensten
lokale werknemers leveren van kwalitatief goede diensten
volgt uit de behoeften van de coöperaties, is dit later
in hun sector voor een eerlijke prijs. Enkele recente
op gang gekomen dan initieel gedacht. Nu de eerste
geleerde lessen:
groep coöperaties is opgericht en de komende periode flink wordt uitgebreid, wordt de opbouw van de diensten
23
Contourenschets CWB voor sociale economie 2026 – 2030
• De startende coöperaties hebben behoefte aan
• Een sterkere verbinding is gewenst met bestaande
het gezamenlijk inkopen van zakelijke diensten
lokale ondernemingen (bijv. via gezamenlijke
als receptie, financiële administratie en facturatie,
‘inkoopcoalities’).
notariële ondersteuning bij de oprichting, basale marketing en training en faciliteiten in democratische bedrijfsvoering.
• Om de effectiviteit van geldstromen die lokaal ‘landen’ te vergroten, zijn mechanismen nodig die ervoor zorgen dat de geldstromen ook langer lokaal blijven
• Behoefte aan een gezamenlijke oplossing om risico’s
en vaker circuleren. Introductie van een lokaal
te beperken als gevolg van fluctuerende opdrachten
betaalnetwerk lijkt een kansrijke toevoeging om hier
en krapte op de arbeidsmarkt.
stappen in te zetten.
• Behoefte aan meer duidelijkheid en uniformiteit
• Sommige coöperaties hebben behoefte aan inzet
en gezamenlijke uitgangspunten over wat een
van ‘assets’ (zoals vastgoed en grond/pacht),
coöperatieve onderneming behelst.
bijvoorbeeld om gereedschap op te slaan, een keuken te vestigen, etc.
24
Contourenschets CWB voor sociale economie 2026 – 2030
Wat we gaan doen Het coöperatieve netwerk wordt versterkt en de
Dit betreft zaken als bedrijfsadministratie, facturatie,
benodigde ondersteuning wordt doorontwikkeld en
democratische beslistools, een eenvoudige website en
• O ndersteuning (inhuur van experts en backoffice diensten om de ondernemers te ontlasten, zodat deze
waar mogelijk verzelfstandigd.
basis marketing. Voor de ontwikkeling van deze diensten
zich kunnen focussen op het primaire proces).
wordt samengewerkt met lokale partners. De gemeente is aanjager van de ontwikkeling van deze
Het betreft zowel financiering van initiatieven van onderop
infrastructuur, die op termijn grotendeels autonoom moet
2. Fonds
(korte termijn, relatief kleine bedragen voor noodzakelijke
functioneren, ingebed in een brede maatschappelijke
Er komt een investeringsfonds dat op lange termijn
expertise/begeleiding/ondersteuning, waar veel interesse
alliantie van coöperaties en ankerorganisaties. In 2026
de groei van de coöperatieve economie in Amsterdam
in is) als gerichte (grotere) investeringen om te komen
worden de volgende concrete onderdelen van de
bevordert. De financieringsbehoefte bestaat uit vier
tot coöperaties op schaal.
coöperatieve infrastructuur in Nieuw-West gerealiseerd,
onderdelen:
die de basis vormen of als voorbeeld dienen voor bredere inzetbaarheid in de stad:
De financieringsbehoeften in verdere fases van de • Startkapitaal (alle voorbereidende kosten zoals notaris, inschrijving KvK etc).
1. Dienstencoöperatie/backoffice in oprichting De belangrijkste dienstverlening die de coöperatieve bedrijven nodig hebben, wordt gezamenlijk georga-
service center) wordt daartoe opgericht in 2026.
gemonitord en het instrumentarium waar nodig u itgebreid. Het fonds wordt zoveel mogelijk aangesloten op het
• Werkkapitaal (voorschieten van kosten voordat de klant heeft betaald + kleine buffer).
niseerd waardoor coöperaties deze relatief voordelig kunnen afnemen. Een dienstencoöperatie (shared
bedrijfsontwikkeling van de coöperaties worden
Social Impact Fund Amsterdam (SIFA). De middelen worden bijeengebracht door externe fondsen, de gemeente en bijdragen van alliantiepartners in NP SNW.
• Investeringen (inrichting van productiemiddelen die het bedrijf nodig heeft om te kunnen leveren).
25
Contourenschets CWB voor sociale economie 2026 – 2030
3. Mogelijk een democratisch detacheringsbureau/
4. ‘Steward’-organisatie (of borgingsstichting)
6. Trainingsprogramma
collectieve werkgever ‘De Werker’
om CWB-doelstelling in de coöperaties te borgen
CWB ontwikkelt een trainingsprogramma dat werknemers
Er wordt onderzocht of een gezamenlijke werkgever
Een reeks basiscriteria wordt in 2025 vastgelegd,
opleidt tot mede-eigenaren van hun coöperatie. Door
cq. detacheringsbureau ontwikkeld kan worden voor de
inclusief een manier om die juridisch te borgen, om
eenduidige werkwijzen te ontwikkelen voor het netwerk
coöperaties om de risico’s in de opstartfase op te vangen.
investeringen en andere ondersteuning aan af te meten.
wordt uitwisseling binnen het netwerk vereenvoudigd.
En werknemers zekerheid te bieden vanaf het moment
Deze criteria worden in statuten vastgelegd en geborgd
Dit zijn onder andere:
dat zij aan de slag gaan in het coöperatieve netwerk.
door een externe organisatie/stichting.
Daarnaast wordt de mogelijkheid verkend om meer
• T rainingen voor de werknemers en trekkers
specifieke/sectorale (democratische) uitzendbureaus
5. Het gezamenlijk ontwikkelen van een merk’
op te zetten die op termijn kunnen concurreren met de
en/of ‘label’
uitzendbureaus en onderaannemers die op dit moment in
Een aantal beginnende coöperatieve bedrijven
• T rainingen en masterclasses voor betrokken
veel sectoren opereren, zoals in de bouw en distributie-
in Nieuw-West heeft initiatief genomen tot het
ankerorganisaties en andere stakeholders.
centra waar veel arbeidsmigranten werken.
ontwikkelen van een gezamenlijk merk. Dat streven
Als grotere aanbestedingen (of bijvoorbeeld ook
wordt ondersteund door het CWB-programma.
van de coöperaties.
• O pzetten curriculum rondom sociale / democratische
vestigingsvergunningen voor distributiecentra van grote
economie en coöperatief ondernemerschap met
retailers) als criterium hebben dat onderaannemers/
onderwijsinstellingen mbo / hbo / wo in samenhang
uitzendbureaus aan CWB-criteria moeten voldoen snijdt
met lopende programma’s rondom impact onder-
het mes aan twee kanten.
nemen. Dit sluit aan op de motie om actiever jongeren en specifiek mbo-studenten te betrekken.
26
Contourenschets CWB voor sociale economie 2026 – 2030
7. Onderzoek naar coöperatief lokaal betaalnetwerk
Met deze inspanning wordt uitvoering gegeven aan
De kracht van lokaal inkopen kan versterkt worden door
een onderdeel van het raadsinitiatief Amsterdams Geld
de introductie van lokaal betaalnetwerk; geld blijft zo
voor Amsterdam: Inkopen met Waarde(n) om een pilot
langer en vaker lokaal circuleren, waardoor de positieve
uit te werken om een lokaal betaalsysteem te testen in
impact van nieuwe geldstromen aanzienlijk kan worden
Amsterdam en hierbij te kijken naar hoe dit de gewenste
vergroot.
resultaten rondom waarden gestuurd inkopen kan versterken.
Momenteel profiteert lokaal kleinbedrijf te weinig van lokale inkoopstromen. Door ondernemers met elkaar
8. Lokaal vastgoedbedrijf
te verbinden in een lokaal betaalnetwerk, kan geld dat
Inzet van een vastgoeddeelneming (naar voorbeeld
het gebied instroomt vaker rondgaan en de economische
van NV Zeedijk, Stadsgoed en Stadsherstel) kan
impact en werkgelegenheid structureel verbeteren.
toegevoegde waarde hebben voor het coöperatieve
Met een subsidie van het Rijk wordt (samen met de
ecosysteem. De mogelijkheid wordt geëxploreerd om
gemeente Heerlen) een infrastructuur ontwikkeld die
samen met andere investeerders vastgoed te verwerven,
eenvoudig kan worden ingezet. In eerste instantie in
bijvoorbeeld via een NV Osdorp.
Nieuw-West, repliceerbaar in andere stadsdelen en gemeenten Indien de pilot in 2026 succesvol verloopt, wordt hier een vervolg aan gegeven.
27
Contourenschets CWB voor sociale economie 2026 – 2030
2
Wat hieraan voorafging Twee jaar geslaagd experiment in Nieuw-West
28
Contourenschets CWB voor sociale economie 2026 – 2030
In het Amsterdams coalitieakkoord
Dat is meer dan gelukt. Het CWB-programma heeft de
Niet alleen de gemeentelijke onderdelen, maar ook
2022–2026 is de ambitie uitgesproken
afgelopen twee jaar in Nieuw-West gebouwd aan een
de partners in de stad. Want bouwen aan een andere
Community Wealth Building een
coöperatieve economie op basis van de ervaringen met
economie is een complex samenspel. De lokale overheid,
Community Wealth Building in andere steden in met name
de gemeente, kan dit niet alleen. Een economie valt of staat
de VS en Groot-Brittannië. Van het begin 2024 opgestelde
bij de dynamiek van honderdduizenden spelers: bedrijven,
Actieplan is een groot deel van de voornemens gereali-
maatschappelijke organisaties, hun medewerkers en
de lokale economische infrastructuur
seerd; in 2026 wordt hierop voortgebouwd en resterende
de bewoners in hun buurten. De gemeente speelt daarin
meer ten gunste van de buurten
onderdelen opgeleverd.
een grote rol: als opsteller en bewaker van beleid, als
nadrukkelijke plaats te geven in alle masterplannen en te onderzoeken hoe
kan komen.
aanjager, als ontwikkelaar, als financier. Het CWB-programma opereert in het kader van het Nationaal Programma Samen Nieuw-West. Een grote
Hier is onder meer het CWB-programma
coalitie van inmiddels 90 alliantiepartners die de
in het kader van Nationaal Programma
principes van CWB omarmd heeft. Onder deze partners
Samen Nieuw-West uit voortgekomen.
zijn ook grote ankerorganisaties zoals de HvA, UvA, VU,
In 2024 en 2025 moest het CWB- programma in Nieuw-West de contouren
ROC’s, zes woningcorporaties, grote scholenkoepels, de politie en het OM, en natuurlijk de gemeente zelf. Dit CWB-programma ondersteunt kortom een breed gedragen
zichtbaar maken van de mogelijkheden
beweging naar een meer sociale, rechtvaardige en
die Community Wealth Building biedt.
democratische economie. Er ligt nu een solide basis waar de alliantiepartners in Samen Nieuw-West op kunnen voortbouwen. En waar de andere stadsdelen van kunnen leren.
29
Contourenschets CWB voor sociale economie 2026 – 2030
Resultaten twee jaar Community Wealth Building Lokale inkoop • Ankerorganisaties uit verschillende sectoren werken aan het verschuiven van een deel van hun inkoop richting die coöperaties in Nieuw-West. Zo heeft Scholenkoepel STWT een coördinator aangesteld om bij de 16 aangesloten
Coöperatieve ondernemingen • Vier coöperatieve ondernemingen zijn met steun van het CWB-programma opgericht en operationeel: Groen Nieuw-West Coöperatie (groenbeheer), Roots & Recipes (voedsel), Circulair Bedrijf Wildeman (beheer), Osdorperweg 937 (voedsel).
Infrastructuur & ecosysteem • Een dienstencoöperatie die als backoffice kan dienen voor het netwerk aan coöperatieve bedrijven is in ontwikkeling en wordt op korte termijn gelanceerd.
scholen concrete kansen te creëren.
Nog eens drie coöperatieve ondernemingen zijn op korte termijn opgericht en operationeel: Kantinemoeders (voedsel), ReNieuw-West ((ver)bouw) en Buurtbus Coöperatie (vervoer).
ratieve ondernemingen in Nieuw-West zijn verkend.
• De gemeente heeft de principes achter CWB meegenomen bij de herziening van het inkoopbeleid.
Communicatie & community • V ia bijeenkomsten en workshops, georganiseerd met partners in de wijken, zijn ervaringen met CWB gedeeld en is gewerkt aan nieuwe initiatieven voor coöperatieve ondernemingen.
• De contouren van een fonds voor coöpe• W orkshops en presentaties voor alliantie partners en andere doelgroepen hebben het enthousiasme voor lokale inkoop aangewakkerd.
• Een reeks initiatieven in diverse sectoren voert met steun van het CWB-programma serieuze verkenningen uit om tot een coöperatieve onderneming te komen.
Voor meer informatie over de resultaten zie rapportage najaar 2025
30
Contourenschets CWB voor sociale economie 2026 – 2030
Tijdlijn CWB-programma 2022-2025
Mei 2022 coalitieakkoord: CWB belangrijke rol in masterplannen
December 2023 start CWB-programma Mei 2023 college stemt in met hoofdlijnen programma CWB
Februari 2024 Uitvoeringsprogramma NP SNW; Publieksp rogramma CWB; Hoofdlijnen Actieplan CWB
September 2024 Oprichting Groen Nieuw-West Coöperatie; start Kantinemoeders
November 2023 werkbezoek organisaties Nieuw-West naar Preston Maart 2023 convenant Wij Zijn Samen NIeuw-West
Juni 2024 Aanstelling programmamanager; nulmeting inkoopbeleid
Maart 2025 Technische sessie, raadscommissie + SD commissie; lanceringen: • Roots & Recipes • Groen Nieuw-West Coöperatie
November 2024 Oprichting Circulair Bedrijf Wildeman; raadsinformatiebrief met Actieplan 24/25 en 1e rapportage
Juli 2025 Toekenning innovatiebudget BZK ontwikkeling lokaal betaalnetwerk
Oktober 2025 Oprichting reNieuw-West; start Osdorppleinlijn (Buurtbus)
Mei 2025 moties gemeenteraad, waaronder Actieplan 25–30
September 2025 Oprichting Buurtbus Nieuw-West Coöperatief
31
Contourenschets CWB voor sociale economie 2026 – 2030
3
Het grotere verhaal Bouwen aan een eigen sociale economie in Amsterdam is nieuw en hard nodig
32
Contourenschets CWB voor sociale economie 2026 – 2030
Hoe mooi zou het zijn. Een lokale
Want in Amsterdam is nog steeds sprake van groeiende
Hogere-inkomensgroepen en mensen met specifieke
economie met florerende ondernemingen
ongelijkheid. Een stapeling van allerlei aspecten van
vaardigheden, zoals in de technologie- of financiële
armoede en bestaansonzekerheid onder grote groepen
sector, profiteren meer van de groei. Tegelijkertijd hebben
bewoners, vooral in bepaalde stadsdelen. De manier
lagere inkomensgroepen te maken met problemen zoals
die vanuit zichzelf en in onderlinge netwerken brede welvaart produceren.
waarop we ons economisch systeem organiseren
stijgende woonlasten, beperkte toegang tot betaalbare
Die goed loon, zinvol werk en bestaans-
en reguleren, is een belangrijke aanjager van die
woningen en een groeiende kloof in kansen om te stijgen
zekerheid voor medewerkers en hun
ongelijkheid. Dominant is het beeld van de Amsterdamse
binnen de arbeidsmarkt. Dit uit zich onder meer in een
gemeenschappen opleveren. Waardoor
economie van groei, met name in de dienstensectoren
schrikbarend verschil in levensjaren in goede gezondheid
zoals informatie en communicatie, en specialistische
tussen verschillende wijken in de stad.
mensen meer grip op hun leven krijgen. Waarin al onze verschillende culturen in de
zakelijke dienstverlening. De regio Groot-Amsterdam
stad zich herkennen en die voortbouwt op
Amsterdam trekt veel internationale bedrijven en talent
Sociaal-economische ongelijkheid in stadsdelen heeft impact op de hele stad
de collectieve tradities daarvan. Dat zo de
aan, mede dankzij haar goede infrastructuur en gunstig
De ongelijkheid uit zich ook geografisch. Amsterdamse
groeiende ongelijkheid wordt gekeerd.
vestigingsklimaat. Dat alles tezamen wordt omschreven
wijken en stadsdelen kennen uiteenlopende sociaal-eco-
als het ‘verdienmodel van de Amsterdamse regio’.
nomische omstandigheden, wat zich uit in verschillen in
is een van de snelst groeiende gebieden in Nederland.
inkomen, werkgelegenheid, opleidingsniveau en toegang Die cijfers laten echter een eenzijdig beeld zien. De groei
tot voorzieningen.
van het BNP zegt niets over waar en bij wie die groei – de geproduceerde waarde en de opbrengsten daarvan
Bewoners in Nieuw-West, Noord en Zuidoost hebben
– terechtkomt. Ondanks deze economische kracht,
vaker te maken met werkloosheid en minder kansen
kampen grote groepen in grote delen van Amsterdam
op de arbeidsmarkt. De onderwijsprestaties zijn vaak
al jaren met structurele uitdagingen op het gebied van
lager en de gezondheid van bewoners is gemiddeld
bestaanszekerheid, werk en inkomen en uitsluiting.
slechter, mede door minder toegang tot gezonde
33
Contourenschets CWB voor sociale economie 2026 – 2030
voeding en sportfaciliteiten. Deze sociaal-economische
De ‘zakelijke’ dienstverlening mag grote omzetten maken,
uitkomsten vormen niet alleen een belemmering voor
maar die komt in beperkte mate ten goede aan de stad.
de bewoners van deze gebieden en hun kinderen,
Tegelijkertijd drijft het verdienmodel in aanzienlijke
maar ook voor het gebied en de stad in bredere zin.
mate op grote groepen laagbetaalde werknemers - vaak
Zij hebben een zelfversterkend effect. De woningnood
arbeidsmigranten uit andere delen van Europa - die
en stijgende kosten van levensonderhoud maken het
op de bedrijventerreinen en distributiecentra rond
moeilijk voor werknemers om in de stad te wonen, met
Amsterdam, op Schiphol, in de glastuinbouw, in de taxi’s
tekorten in sectoren die cruciaal zijn voor het welzijn van
van Uber en Bolt, als schoonmaker in de huizen binnen
de inwoners tot gevolg, zoals zorg, onderwijs en horeca.
de Ring, als onderaannemers in de bouw, via honderden
De verdringing van lagere en middeninkomensgroepen
uitzendbureaus of als ZZP’ers aan het werk zijn.
uit de stad vermindert de sociale en economische diversiteit van Amsterdam.
En die andere kant van de medaille wordt steeds
“Binnen het CWB team wordt er oprecht geluisterd en is er ruimte om het gesprek aan te gaan, niet te snel te gaan zodat zoveel mogelijk organisaties en mensen mee kunnen doen. In gezamenlijkheid werken we aan CWB in Nieuw-West” Gonca Yalçiner, directeur Samen Wonen Samen Leven
groter. Onzekere banen, een onzekere woonsituatie en
Economie is geen abstracte macht
bestaansonzekerheid zijn voor veel mensen in met name
Dat heeft alles te maken met de eigendomsstructuur
Nieuw-West, Noord en Zuidoost, maar ook in de rest
van de grote economische spelers: bedrijven met
van Amsterdam, de dagelijkse realiteit. Investeringen
aandeelhouders die hoge rendementen in plaats van
en middelen gaan nauwelijks in de gebieden rond en
maatschappelijke waarde eisen, en enorme kapitaal
verdwijnen uit de lokale economie. Kleine ondernemingen
investeringen kunnen doen om lokale (vaak kleinere)
worden uit de markt geprijsd. Er wordt veel besloten over
ondernemingen uit de markt te werken. Zo is het huidige
hen, maar weinig met hen. De economie is een abstracte
Amsterdamse verdienmodel in de praktijk vooral een
macht buiten hun invloedssfeer.
verdienmodel voor een selecte groep.
34
Contourenschets CWB voor sociale economie 2026 – 2030
Motor van ongelijkheid Ongelijkheid is ongelijk over de stad verdeeld. Het aandeel minimahuishoudens is in Nieuw-West relatief hoog (18,8% vs. 15,9% in Amsterdam, 2022). Het gemiddeld besteedbaar inkomen per huishouden ligt flink lager (€ 47.493 vs € 55.311 in Amsterdam, 2023). En dat terwijl de huishoudens gemiddeld een stuk groter zijn (2,01 vs. 1,80 in Amsterdam, 2025). De levensverwachting in goede gezondheid is in Nieuw-West drie jaar onder het Amsterdamse gemiddelde en zeven jaar korter dan in het naastgelegen stadsdeel Zuid (61 jaar, 64 jaar en 68 jaar, 2019–2021). In een aantal wijken met een groot aandeel mensen met een lage sociaaleconomische score is het aantal gezonde levensjaren nog lager: 57,1 jaar.
35
Contourenschets CWB voor sociale economie 2026 – 2030
De economie is van ons allemaal
Zulke democratische, inclusieve bedrijven – coöperatieve
Het kan ook gewoon anders. Het is geen natuur-
ondernemingen – kunnen samen een ‘ecosysteem’
Eerlijke, democratische sociale economie: de CWB-methode
verschijnsel dat het zo moet gaan, wij hebben deze
vormen met de ankerorganisaties. Een aanzienlijk deel
Het Community Wealth Building model is een bewezen
economie zo georganiseerd – en dat kunnen we dus
van de economische activiteit kan zo verschuiven naar
ontwikkelingsstrategie om deze sociale economie in
ook veranderen! De economie is van ons allemaal.
de gemeenschap.
Amsterdam dichterbij te brengen. CWB is de afgelopen
We gaan met zijn allen over de regels en kaders van
decennia internationaal in veel steden toegepast, en de
die economie, omdat wij zelf kunnen bepalen hoe wij
Aanpak met perspectief
worden voorzien in wat we nodig hebben. Met actief
Tot zover het vergezicht: het langetermijndoel waar dit
beleid van gemeente en maatschappelijke organisaties
plan voor een nieuwe sociale economie zich op richt.
CWB richt zich op het verleggen van geldstromen en
kunnen we daadwerkelijk verschil maken. De gemeente,
De ambities van een ongedeelde stad, ongelijk investeren
het bouwen van een in de wijken verankerd demo-
universiteiten en scholen, ziekenhuizen, woningcorpo-
in gelijke kansen en inkopen met invloed kunnen
cratisch economisch ecosysteem. Met ondersteunende
raties, politie, en tal van andere in de stad verankerde
concreet worden gemaakt via deze sociale economie.
infrastructuur wordt de ontwikkeling van breed gedeeld
organisaties (zogenaamde ankerorganisaties) geven jaarlijks tientallen miljarden uit.
afgelopen twee jaar in Nieuw-West.
eigenaarschap van ondernemingen, faciliteiten en Deze aanpak biedt een raamwerk, een werkwijze,
vermogen aangejaagd. Zo ontstaat economische bedrij-
die eigenaarschap en zeggenschap in de economie
vigheid waarbij een groter deel van de geproduceerde
Stel je voor dat over vijf jaar 20% daarvan terechtkomt bij
terugbrengt naar de werknemers en gemeenschappen.
waarde en opbrengsten terechtkomt bij werknemers
bedrijven die de mensen en hun buurten daadwerkelijk
En de inzet en economische kracht van gemeente en
en bewoners in de stadsdelen. Werkgelegenheid in
verder helpen. Bij 25 ondernemingen die de waarde
maatschappelijke partners richting geeft om te komen tot
democratische ondernemingen met mede-eigenaar-
die hun werknemers produceren laten terugvloeien naar
tastbare resultaten voor Amsterdammers. De lessen uit
schap en winstdeling maken dat het geld dat verdiend
diezelfde medewerkers en hun buurten, in plaats van
Nieuw-West bieden inspiratie en geven richting voor een
wordt in de stadsdelen daar langer rond kan gaan en
naar aandeelhouders of de top van het bedrijf.
bredere inzet in de stad.
beter verdeeld kan worden onder de medewerkers.
36
Contourenschets CWB voor sociale economie 2026 – 2030
Het loon dat deze bedrijven bieden moet hoog genoeg
De CWB-methode bouwt op een paar basisprincipes:
zijn om van rond te komen: een leefbaar loon. Door dit te betalen, dragen werkgevers bij aan meer bestaansze-
• Werknemers, bewoners en maatschappelijke
kerheid en verlagen zij het risico op financiële stress
partners hebben eigenaarschap en zeggenschap
en schulden. Geen twee banen om rond te komen.
over economie en ondernemingen, over de
Geen los-vaste dienstverbanden in schijnconstructies
opbrengsten daarvan, en de ‘bronnen’, zoals grond,
waarbij al het ondernemersrisico op werknemers wordt
financiën, vastgoed, kennis en expertise. Zij delen
afgewenteld.
die in hun groeiende netwerken.
Een ander onderscheidend element van de CWB-aanpak
• De welvaart wordt op voorhand verdeeld: p redistributie.
is het aanjagen en stimuleren van lokale inkoop door
Dit voorkomt dat de ongelijkheid achteraf via uit-
ankerorganisaties. Deze hebben een maatschappelijke
keringen en toeslagen gerepareerd moet worden:
taak en zijn daardoor lokaal geworteld. Bijvoorbeeld de
redistributie of herverdeling. De opbrengsten van
gemeente, ziekenhuizen, scholen, woningcorporaties en
de economie komen dus meer terecht bij de minst
andere publieke en semi-publieke partijen. Ankerorgani-
welvarende groepen.
saties zijn substantiële economische spelers. Ze hebben een groot inkoopbudget, veel werknemers en vaak ook investeringsmogelijkheden en vastgoed in eigen beheer.
• De opbrengsten die in een gebied en door de mensen daar worden gegenereerd, vloeien terug naar gemeenschappen en netwerken in dat gebied. Geldstromen zijn niet ‘extractief’, maar worden ‘circulair’.
“Progresso gelooft in de kracht van gelijke kansen – niet alleen binnen de muren van het klaslokaal en de school, maar juist ook daarbuiten. Dankzij de samenwerking met CWB voor het project Kantinemoeders kunnen we niet alleen onze leerlingen meer kansen bieden, maar ook vrouwen en moeders uit Nieuw-West in hun kracht zetten. Samen bouwen we aan een wijk waarin welzijn, ontwikkeling en gelijke kansen centraal staan.” Theresa Leimpek, Progresso
37
Contourenschets CWB voor sociale economie 2026 – 2030
Onderzoek Preston in The Lancet In het Verenigd Koninkrijk bestaan grote gezondheidsverschillen tussen regio’s, vaak gerelateerd aan economische ongelijkheid. In Preston, een economisch achtergestelde stad in Engeland, werd het Community Wealth Building-programma geïntroduceerd. Dit programma richtte zich op het versterken van lokale economie door inkoopbeleid aan te passen, arbeidsomstandigheden te verbeteren en lokale bronnen productiever te benutten. Onderzoek gepubliceerd in The Lancet laat zien dat het CWB-programma in Preston positieve effecten had op mentale gezondheid en economische indicatoren, zoals een afname in depressie en een stijging in levenskwaliteit en lonen. Het onderzoek concludeert dat CWB een veelbelovende aanpak is voor economische en sociale verbetering.
38
Contourenschets CWB voor sociale economie 2026 – 2030
Zo ontstaat een ‘multiplier effect’: door het lokaal laten
De behoefte aan een transformatie naar een economie
kwaliteit leveren tegen een goede prijs. Maar zij zullen
circuleren van geld (waarbij ‘multiplier’ staat voor het
die duurzaamheid en gelijkheid centraal stelt, wordt
naast financiële waarde ook veel meer maatschappelijke
aantal keren dat het ‘rondgaat’), levert hetzelfde geld
steeds urgenter. Terwijl we als maatschappij zoeken naar
waarde produceren. En daarmee in zichzelf, én als
veel meer lokale waarde op. Lokale bedrijven betalen
structurele antwoorden, beginnen we in Amsterdam door
onderdeel van het groeiende coöperatieve ecosysteem,
loon aan lokale werknemers, die weer lokaal geld
in de praktijk te bouwen en te werken aan fundamentele
herverdelend zijn.
uitgeven. Enzovoort. Als je koopt bij een multinational,
oplossingen.
gaat een hoog percentage van het geld onmiddellijk de gemeenschap uit. Dat kan worden tegengegaan door
Daarbij wordt voortgebouwd op de successen die eerder
het uitbouwen van coöperatieve netwerken. Het streven
behaald zijn met de CWB-methode en voorlopers
is op grote schaal, niet in afzonderlijke, kleine projecten.
daarvan in het buitenland, onder meer in het Baskische
Deze beweging naar meer lokale ‘financiële circulariteit’
Mondragon, in Catalonië en in Cleveland in de Verenigde
kan een sterke boost krijgen door de invoering van een
Staten. De Noord-Engelse stad Preston heeft CWB
lokaal betaalnetwerk.
succesvol toegepast op haar eigen situatie. Schotland heeft CWB als basisaanpak voor regionale economische
Sociale economie in de hoofdstad van Nederland.
ontwikkelingsstrategieën over het hele land.
Zo’n democratische en eerlijke lokale economie bouwen gaat niet vanzelf. Zoals het huidige economische
Amsterdam bouwt op haar eigen manier. Met lokale
model ook niet vanzelf ontstaan is. Het is het resultaat