Bijlage 6 Arenapoort SAP advies inc repliek.docx

SAP ADVIES, Arenapoort inclusief repliek Aan Van Datum:

Projectgroep Arenapoort, Dimitri Frenken, Nick Huis Stedelijk Adviesteam Plaberum 13 juli 2021

Inleiding en samenvatting Hartelijk dank voor het toezenden van de “Ontwikkelstrategie ArenAPoort 2030, Het stadshart van 1Zuidoost” (juni 2021). Het SAP heeft eerder advies gegeven voor Arenapoort geschreven, namelijk januari 2020. Het SAP- advies wordt gegeven per directie en per onderwerp, en bestaat altijd uit twee delen: 1. de bestuurlijk relevante adviezen, zoals evidente tegenstrijdigheden met beleid en/of ontbrekende thema’s; 2. overig advies. De betrokken directies geven op verschillende wijzen advies over het plan, waardoor alle mogelijke opmerkingen ter verbetering kunnen worden meegenomen. Het SAP heeft de procedures als gevolg van de corona-crisis aangepast. De categorie-1 adviezen worden online besproken tussen het SAP, het project en de betrokken directie(s). De categorie-2 adviezen worden schriftelijk afgehandeld. Het SAP toetst op basis van alle bekende informatie op het moment van de vergadering, tenzij verwacht wordt dat discussiepunten binnen 1,5 week kunnen worden opgelost (dat wil zeggen: tussen de vergadering en het definitieve advies). Het project Arenapoort is op dinsdag 6 juli in een video-vergadering besproken, waarbij 4 categorie-1 adviezen zijn behandeld, namelijk van OJZ (1x) en RenD ; (3x: detailhandel; ecologie; afval). U kon zich goed in de adviezen vinden. Verklaringen voor het grote aantal categorie-1 adviezen zijn deels procedureel van aard.

De Ontwikkelstrategie heeft niet de standaard Plaberum route doorlopen, en is het best te vergelijken met een vroegtijdig fase-2 product. De adviezen staan hieronder inhoudelijk uitgewerkt. Het SAP adviseert voorts om aan het begin van de Ontwikkelstrategie een financiële disclaimer op te nemen. Er is nog geen dekking of financiële duidelijkheid over een aantal zaken, zoals duurzaamheidsmaatregelen, ondergronds afvaltransport en dergelijke. Wij verzoeken u dit SAP advies als bijlage bij de BenW-stukken te voegen. Daarbij hoort een memo met een repliek op de gegeven adviezen, met daarbij in het bijzonder aandacht voor categorie – 1 adviezen. 1

Gemeente Amsterdam

Datum 16 December 2021 Pagina 2 van 19

ADVIES SAP

1) Grond en Ontwikkeling Financiële paragraaf Bij de stukken voor het SAP is geen financiële paragraaf aangeleverd, alleen een voordracht voor de gemeenteraad en de ontwikkelstrategie. In beide stukken zit geen financiële onderbouwing voor het project. Op dit moment is het niet mogelijk om nu op de stukken te adviseren. Goed dat het voor het FAT wordt geagendeerd maar de vraag is wel of het advies van het FAT nog een gevolg kan hebben voor de nu gepresenteerde ontwikkelstrategie. Gezien de wijziging van het financiële resultaat zou de volgorde eerder eerst G&O en dan SAP moeten zijn. Advies: Gevraagd wordt om de financiële consequenties van de ontwikkelstrategie te bespreken met de fondsbeheerder van Grond en Ontwikkeling en de uitkomst daarvan te verwerken in de stukken die naar het bestuur gaan. Reactie: Bespreking heeft plaatsgevonden. Fondsbeheerder is akkoord.

2) Economische Zaken Er zijn vraagtekens over wat nu het stuk precies beoogt. Enerzijds is het een ontwikkelstrategie, een wijze waarop gewerkt wordt aan de gebiedsontwikkeling en anderzijds wordt tegelijkertijd af en toe iets gesteld over een programma dat gerealiseerd moet worden. Als het gaat over werkwijze is het voorstelbaar onderbouwing beperkt is. Maar als het gaat over programma dan is dat natuurlijk wel van belang. Die onderbouwing ontbreekt nu namelijk en luistert nauw, zeker op het onderdeel detailhandel. Bijvoorbeeld:  het DPO ZO (Bureau Stedelijke Planning, 23 januari 2019), waar de marktruimte voor nieuw detailhandel in ZO en Ouderamstel is berekend) wordt niet genoemd. Dit biedt juist de onderbouwing voor het commerciële programma in het regionale scenario. Voor de berekening van de feitelijke uitbreidingsruimte is het van belang de leegstand af te trekken van de marktruimte, evenals de omzetting van 25.000 m2 PDV naar GDV in de Villa Arena.  Blz. 38 tabel: 13.000 m2 erbij. Vragen hierbij zijn: ten opzicht van wat/wanneer, specificatie (b.v.o. of w.v.o.?), in- of exclusief leegstand? En als het gaat om afstemming en werkwijze, wat past bij een ontwikkelstrategie, dan wordt niet duidelijk gemaakt hoe bijvoorbeeld de regionale afstemming is gezocht over detailhandel ontwikkeling in het gebied. De ontwikkelstrategie is een ambitie document.

Volgende stap is het opstellen van een ‘Programmastrategie Voorzieningen’. In dat kader zal afstemming plaatsvinden met de regio.

2

Gemeente Amsterdam

Datum 16 December 2021 Pagina 3 van 19

Voorts staat op blz 34 staat dat het tot de mogelijkheden behoort om de gdv units in de Villa Arena op te delen in kleinere units. Dat kan en past niet in het beleid. En mocht daar wel met de partners over gesproken zijn, dan is de vraag hoe dat is afgestemd. Wellicht met de eigenaar van de Poort (CBRE), Regio, i.h.b. Amstelveen en Diemen ? Tot slot: het detailhandelsbeleid benoemt Arenagebied en Villa Arena als PDV/GDV locatie. Reactie: Uitgangspunt voor de ontwikkelstrategie is beleid. Tekst in de ontwikkelstrategie is op dit punt aangepast. Ook wordt in de gemeenteraadsvoordracht noemt enkele malen Arenapoort als regionaal winkelcentrum, onder andere in beslispunt 1A VIII en enkele malen in de tekst. Dit is onjuist en kan regionaal gevoelig liggen. Wel correct is dat Arenapoort tot een regionaal centrum met groot aanbod en mix aan functies kan ontwikkelen. Het betrokken BenW besluit met juiste formulering uit dec 2019 is bijgevoegd. Graag aanpassing en consequent opnemen in de tekst. Reactie Aanpassingen in de tekst zijn gedaan. Advies:

EZ wil graag de projectgroep uitnodigen om in gesprek te treden met ondergetekende, Jalal Loutfi en Marije Pouw om zo met elkaar tot een gedragen stuk te komen. Ook omdat er weinig is gedaan met eerder afgegeven opmerkingen en adviezen.

Reactie Gesprek heeft plaatsgevonden en aanpassingen zijn gedeeld en akkoord). 3) Veiligheidsregio Amsterdam Amstelland Checklist Het regionaal risicoprofiel en het uitvoeringsbeleid externe veiligheid Amsterdam zijn beide ook van toepassing op het plangebied Arenapoort. Flap gemeenteraad Wij verzoeken om de flap bij onderdeel C: “Goed bereikbaar” uit te breiden met punt VI: Alle bouwwerken zijn bereikbaar voor de overheidshulpdiensten (Ambulance, Politie en brandweer). Reactie Verwerkt Ontwikkelstrategie Arenapoort Algemeen 3

Gemeente Amsterdam

Datum 16 December 2021 Pagina 4 van 19

In de ontwikkelstrategie is geen aandacht voor externe veiligheid. Over het spoor vindt vervoer van gevaarlijke stoffen plaats. Een aantal woningen zijn op ca. 40 meter van dit spoor gepland. Dit is binnen het invloed- of aandachtsgebied van deze route voor gevaarlijke stoffen en zorgt mogelijk voor een toename van het groepsrisico. Voor een toename van het groepsrisico moet een verantwoordingparagraaf worden opgeschreven. De bevoorradingsroutes van de winkels dienen nu ook als aanrijroutes voor de overheidshulpdiensten (OHD), dit moet tijdens en na de ontwikkeling in stand blijven. Ook wordt het plangebied autoluw, wij adviseren om de fietspaden en de busbanen voor de OHD toegankelijk te maken. Pagina 50 Voor het plangebied worden de mogelijkheden voor een ondergronds afvaltransport (OAT) onderzocht. Wij willen graag betrokken worden bij dit onderzoek, niet alleen voor de brandveiligheid, maar ook om de toegankelijkheid te bespreken als er honden of kinderen in het OAT zijn beland. Het komt nu ook voor dat de brandweer kinderen of honden uit een ondergrondse afvalcontainer moeten bevrijden. Pagina 51 Voor de bouwkundige gevelmaterialen van gebouwen gelden brandveiligheidsvoorschriften. De groene gevels mogen deze eigenschappen van het gevelmateriaal niet nadelig beïnvloeden. Pagina 51 / 52 Water moet zichtbaar worden in het plangebied.

Wij adviseren om de grotere waterbuffers te voorzien van een opstelplaats voor een tankautospuit, zodat we dit als secundaire bluswatervoorzieningen kunnen gebruiken. Reactie Opmerkingen en aandachtspunten zullen meegenomen worden in vervolgproducten aangezien het om onderwerpen gaat die spelen bij de uitwerking(en) van de Ontwikkelstrategie. 4) GGD

In de ontwikkelstrategie Arena Poort is aandacht voor aspecten die voor de gezondheid belangrijk zijn. Zo zijn goede bereikbaarheid voor fietsers, voetgangers en openbaar vervoer en autoluw belangrijke uitgangspunten. Er is aandacht voor sporten en spelen en het aantrekkelijker maken van de openbare ruimte voor verblijf. Niet alles kan binnen het gebied worden opgelost, maar daarvoor worden oplossingen buiten het gebied gezocht. Dit roept vervolgens de vraag op of daar wel voldoende ruimte kan worden gevonden en of deze plekken goed en veilig bereikbaar zijn voor de toekomstige bewoners. Komen er bijvoorbeeld voldoende speelplekken dichtbij de woningen? Deze punten moeten een belangrijk aandachtspunt zijn bij de uitwerking van het Masterplan Openbare Ruimte. Verder is er aandacht voor rust van de (toekomstige) bewoners in de openbare ruimte. Geluid staat duidelijk als aandachtspunt benoemd waarbij het vooral belangrijk zal zijn dat 4

Gemeente Amsterdam

Datum 16 December 2021 Pagina 5 van 19

de ontwikkelaars/ marktpartijen bij het bouwen van woningen hier voldoende aandacht aan besteden. Geluid Geluid is op veel plekken in het gebied een potentieel gezondheidsprobleem vanwege drukke wegen, het spoor en het uitgaansgebied bij de Arena. De gemeente neemt verantwoordelijkheid door toekomstige bewoners van tevoren uitgebreid over de plussen en minnen van het wonen in dit evenementengebied te informeren. Tevens staat benoemd dat ook ontwikkelaars een verantwoordelijkheid hebben op dit vlak Het is belangrijk om de aan de ontwikkelaars/marktpartijen de volgende uitgangspunten mee te geven voor het thema geluid en wonen: • Creëer zoveel mogelijke stille, aangename zijdes. Een stille zijde waarborgt dat mensen rustig kunnen slapen met open raam. Uit onze ervaringen blijkt dat het hebben van een zogenaamde ‘aangename’ zijde een grote bijdrage levert aan het woongenot en de gezondheid van mensen. Een aangename zijde is een zijde aan de woning die stil is, schone lucht heeft en uitzicht op groen of water. Deze is het beste te realiseren aan een kant van de woning die niet grenst aan de kant waar de geluidsbelasting het noodzakelijk maakt een hogere waarde aan te vragen. In Arenapoort moet hierbij ook aandacht zijn voor geluid van evenementen.

Eenzijdig georiënteerde woningen met een kunstmatige stille zijde aan de geluidbelaste kant zijn vanuit het oogpunt van geluid en gezondheid onwenselijk.  Pas zoveel mogelijk akoestische ontwerpprincipes toe in de plannen (oriëntatie, type bouwblok, afstand tot bron, etc.). Gezondheidslogica Op p.61 staat ‘ArenAPoort moet bijdragen aan het welzijn, de gezondheid en de vitaliteit van de gebruikers, en zorgen voor een hoge kwaliteit van buitenruimtes en gebouwen.’ De GGD en Ruimte & Duurzaamheid hebben ‘de Amsterdamse Gezondheidslogica – 12 logische principes voor een gezonde stad’ gemaakt. Dit is een uitbreiding van de beweeglogica van de Bewegende stad. Advies: Maak bij een verdere uitwerking (ook bij Masterplan Openbare Ruimte) en uitvoering van de plannen in Arenapoort gebruik van deze principes en bouwstenen voor een gezonde stad. Zie:www.amsterdam.nl/gezondestad Voedselaanbod p.35 ‘In vergelijking met andere middelgrote Europese stadscentra zijn er weinig horecazaken in Amsterdamse Poort, vooral weinig goede cafés of restaurants. Het aanbod aan de Johan Cruijff Boulevard is met name gericht op een snelle hap: op het bedienen van zo veel mogelijk mensen in zo weinig mogelijk tijd. Het aanbod aan de oostelijke kant leunt ook sterk op fastfood, maar hier gaat het om kleinere zaken die zich onderscheiden met gerechten uit de internationale keuken en verschillende culturen.

Over de hele linie is goede horeca onmisbaar voor de toekomst van ArenAPoort.’

5

Gemeente Amsterdam

Advies:

Datum 16 December 2021 Pagina 6 van 19

Kijk ook specifiek naar de bouwsteen in de gezondheidslogica over het voedselaanbod. Voor bewoners is het van belang dat er een divers voedselaanbod is, waar zij ook gemakkelijk kunnen kiezen voor gezonde voeding. Dit is ook van belang in verband met de vestiging van een school in het zandkasteel.

Reactie Opmerkingen en aandachtspunten zullen meegenomen worden in vervolgproducten aangezien het om onderwerpen gaat die spelen bij de uitwerking(en) van de Ontwikkelstrategie. 5) OJZ, Onderwijs Jeugd en Zorg (categorie-1) Afdeling MW wil het stuk volgende week graag met het projectteam bespreken. MV + Sport en Bos is niet akkoord met het huidige stuk. Het projectteam is daarover inmiddels geïnformeerd en heeft toegezegd om aanpassingen te verrichten. Tijdens de SAP vergadering zal MV (nogmaals) opsommen hetgeen aangepast moet worden. Advies: Afdeling MV gaat pas akkoord mits het projectteam de volgende dingen aanpast en/of toevoegt voordat het stuk naar het College gaat: Financiële Paragraaf MV ontbreekt De financiële paragraaf is nu niet opgenomen in het stuk en het programma MV behorende bij 6.000 woningen wordt ook niet genoemd. Er worden slechts enkele maatschappelijke voorzieningen genoemd als voorbeeld. Afgesproken is dat de financiële paragraaf MV wordt toegevoegd, voordat de ontwikkelstrategie en investeringsnota de bestuurlijke besluitvorming ingaan. Afgesproken is dat in de College- en raadsvoordracht het indicatieve investeringsbedrag voor het programma voor maatschappelijke voorzieningen opgenomen wordt. Afgesproken is dat in de ontwikkelstrategie Arenapoort het MV programma genoemd wordt behorende bij 6.000 woningen o.b.v. de Amsterdamse Referentienorm.

Tekst Ontwikkelstrategie onvolledig “Het zal niet altijd mogelijk zijn om binnen de grenzen van een transformatiegebied als ArenAPoort alle benodigde maatschappelijke voorzieningen onder te brengen. Er moet immers slim en strategisch worden omgegaan met de beschikbare ruimte. Daarom komen sommige voorzieningen - soms op een grotere schaal - op een locatie elders in Zuidoost.” Hierbij moet het projectteam expliciet aangeven welke Referentienormen niet kunnen worden gehaald binnen het gebied van de Grex, dit betreft de norm voor alles-in-een-scholen, de norm voor georganiseerde buitensport en de groennorm. Er moet ook expliciet genoemd worden waar ze wel terecht komen en welke risico’s erbij behoren. Daarnaast moet het in de College- en raadsvoordracht het indicatieve compensatie bedrag genoemd worden vanuit dit Grex gebied. Alles-in-een-scholen

6

Gemeente Amsterdam

Datum 16 December 2021 Pagina 7 van 19

“Aan de locatie voor een school worden scherpe eisen gesteld waardoor veel potentiële locaties afvallen vanwege geluids- en fijnstofhinder of door de nabijheid van gevaarlijk transport per spoor. Binnen ArenAPoort is er één locatie die vooralsnog aan de eisen voldoet: Kavel 12 in het Dreefkwartier. Een tweede locatie is gevonden in de H-buurt. Andere mogelijkheden onderzoeken we in samenspraak met Team Maatschappelijke Voorzieningen. Mogelijk ligt de oplossing voor het vinden van voorzieningenlocaties in aangrenzende gebieden, zoals Bijlmer Centrum of de woonwijken aan de oostzijde van het spoor.” Hierbij moet het projectteam vermelden dat de grenzen van de GREX zijn opgerekt zodat H-buurt Noord binnen de grenzen van de GREX Arenapoort Oost is komen te liggen. NB: De locatie voor de derde alles-in-een-school is nog niet gevonden en dat wordt ook erg moeilijk in naastgelegen gebied Bijlmer Centrum. Het projectteam moet aangeven dat dit een risico vormt. Al eerder is besloten ism G&O, R&D en MV dat De Nieuwe Kern geen oplossing biedt voor een alles-in-een-school tbv Arenapoort. Sport “Het Team Maatschappelijke Voorzieningen heeft een studie gemaakt naar kansrijke locaties voor sport in Zuidoost. Vooral De Nieuwe Kern is in beeld als locatie voor een topsporthal welke een wijkoverstijgend karakter (regionaal) heeft.

Dat geldt minder voor de voetbalvelden die een meer lokaal bereik hebben. Ook het Nelson Mandelapark, de D-Buurt en de flanken van de A9-tunnel liggen allemaal binnen fietsafstand van ArenAPoort. Het Bijlmer Sportcentrum aan het Anton de Komplein voorziet in de behoefte aan zaal- en zwemsport. Daarnaast stimuleert de gemeente ontwikkelaars om mogelijkheden voor indoorsport op te nemen in hun plannen. Project Laanderpoort in Cumuluspark is één van de projecten waar sport verplicht onderdeel uitmaakt van de plannen.” R&D heeft ism Sport een studie gemaakt naar kansrijke locaties voor sport in Zuidoost en niet het team MV. Het is allemaal nog wat summier opgeschreven qua sporten en spelen, georganiseerde buitensport lijkt –zeer onwenselijk- in zijn geheel buiten het gebied te vallen, maar ook concrete vervolgstappen om een beweegvriendelijke inrichting te realiseren ontbreekt een beetje. Definitie sport en spel  Blz. 38 en 40 sport en spelen in de openbare ruimte en (anders) georganiseerde buitensport zijn wezenlijk andere voorzieningen. Goed om deze als aparte voorzieningen te benoemen in definitie en vormen, biedt daarbij houvast voor verdere uitwerking in het Masterplan Openbare Ruimte.

Denk aan het onderscheid aan speelvelden (alle leeftijden) en speelplekken (allerjongsten), spreiding in Arenapoort met buurt en wijkplekken, stedelijke vormen van georganiseerde sport en bijbehorende sportvoorzieningen en hoe je dit kan inpassen natuurinclusief, clustering voorzieningen, vermengen groen en bewegen,

7

Gemeente Amsterdam

Datum 16 December 2021 Pagina 8 van 19

Geen ruimte voor georganiseerde buitensport  Blz. 40, paragraaf sport en spelen: de opgave voor georganiseerde buitensport (12.000m2 sportterrein) wordt in het stuk benoemd als niet haalbaar binnen ArenApoort, met de verwijzing naar dat we op de schaal van Zuidoost locatiestudies uitvoeren.  Zonde en oneens! T.b.v. van een goede spreiding aan sportvoorzieningen in Zuidoost, mét sportvoorzieningen als buurtfunctie, moeten en zijn er zeker kansen te pakken met compacte sportparken voor georganiseerde buitensport in ArenApoort, aanvullend op de grotere sportlocaties. In brainstormessies met Lia de Lange en projectcollega’s Arenapoort zijn veel mogelijke plekken zelfs al benoemd (Lifeline, Arenapark, Laanderpoort).  Goed om in de ontwikkelstrategie deze kansen te omschrijven en concrete stappen te benoemen om te komen voor invullingen binnen en buiten het gebied. Om vervolgens mee te nemen in de uitwerking van het Masterplan Openbare Ruimte. Bijdrage buiten Grex  Buiten het plangebied realiseren van voorzieningen die nodig zijn voor Arenapoort, betekend een verantwoordelijkheid vanuit ArenApoort om te zorgen dat deze ruimte daadwerkelijk vrijkomt, zoals dat ook normaliter binnen de plangrenzen gebeurd. Zijn bijbehorende procesen grondkosten gereserveerd vanuit de Grex? In collegeflap moet het bedrag dat daarvoor gereserveerd worden benoemd worden.

Afgesproken is dat het projectteam de tekst van de ontwikkelstrategie Arenapoort afstemt met Sport (Nelleke Penninx) mbt hoe en waar de sportnormen opgelost kunnen worden. Het is niet mogelijk om voor de sportnorm voor georganiseerde buitensport te verwijzen naar De Nieuwe Kern. De tekst moet daarop aangepast worden. Winteropvang Er wordt een winteropvang genoemd in de tekst maar die komt in de plint van de SMH in De Nieuwe Kern. Afgesproken is dat de winteropvang uit de tekst van de ontwikkelstrategie Arenapoort wordt gehaald. Reactie Opmerkingen zijn verwerkt in de ontwikkelstrategie dan wel de voordracht. Afstemming heeft plaatsgevonden en verwerking is akkoord. 6) Verkeer en Openbare Ruimte Algemeen  Mooi en ambitieus plan. Flap

8

Gemeente Amsterdam



Datum 16 December 2021 Pagina 9 van 19

Eén tekstuele opmerking. C3: Op de Haaksbergerweg is straks het autoverkeer te gast, hierdoor ontstaat de mogelijkheid om de fietsroute van het AMC door Amstel drie logsich door te trekken naar >>>>>

Ontwikkelstrategie  één inhoudelijke opmerking/vraag tot verduidelijking. Het is niet duidelijk of er gefietst mag blijven worden op de ArenAboulevard; deze staat overal benoemd als voetgangersgebied. Toegankelijkheid voor fietsers is noodzakelijk voor de bereikbaarheid van het station vanuit het noordwesten. Reactie Opmerking verwerkt in de flap. Vraag fietsen wordt in plan openbare ruimte opgepakt. 7) Ruimte en Duurzaamheid Duurzaamheid (1) Boeiende en zeer omvangrijke ontwikkeling, met aantal prachtige uitgangspunten en principes op gebied van werkgelegenheid, talentontwikkeling, circulariteit, donut economie, etc: • Ambitie is dat alle ontwikkelen in ArenAPoort beantwoorden aan de doelstellingen van de circulaire economie. Daarom is het gebied aangewezen als Living Lab voor de Amsterdamse Donut Economie; • Aandacht voor extra banen in relatie tot de energietransitie - hierbij zou ik circulair ook zeker niet uit het oog verliezen, juist een circulaire economie kan een boost geven aan werkgelegenheid, op alle niveaus van praktisch tot theoretisch geschoold. • Streven om 25% vd nieuwe woningen voor lokale / bestaande bewoners beschikbaar te stellen • Smart mobility Hub en deelconcepten. • en bouwhub en control tower voor bouwlogistiek.

• Leuk om te lezen dat ondernemers en bewoners het idee van circulaire economie omarmen en het belangrijk vinden dat grondstoffen worden hergebruikt. Aantal vragen toch nog: • Is de benodigde aanbouw van kantoren nog reëel - komen deze cijfers uit het pre-corona tijdperk en zo ja, is herijking van deze prognose nodig? Reactie: de ontwikkelstrategie beschrijft de ambitie voor de komende 10 jaar. Deels ligt het aantal m2 vast in afspraken met ontwikkelaars dus dat lijkt reëel. Deels is het een prognose voor de lange termijn. Het investeringsbesluit is geknipt in 2 fases. Indien blijkt dat vraag naar kantoren minder is de komende jaren kan bij de herijking in 2029 de prognose worden aangepast.

9

Gemeente Amsterdam

Datum 16 December 2021 Pagina 10 van 19

• Wordt hierbij ook gekeken naar renovatie in plaats van sloop-nieuwbouw? En wordt adaptiviteit in functie (woon vs kantoor) en gebruik meegenomen worden in dimensionering en ontwerp van de nieuwe kantoren? Reactie De transformatie vindt plaats door renovatie, sloop-nieuwbouw en nieuwbouw. Er wordt gekeken naar renovatie als de architectonische kwaliteit van het bouwwerk/ensemble hier aanleiding toe geeft. Het SOLAR-complex is een voorbeeld waar het bestaande kantoorgebouw in de nabije toekomst wordt gerenoveerd, en niet wordt gesloopt. Atlas ArenA is een ander voorbeeld. Dit complex is de afgelopen periode reeds gerenoveerd. • Winkeliers en ondernemers uit Venserpolder worden richting Arenapoort gemanoeuvreerd mogelijk ook ondernemers uit andere buurten - wat in wezen een vorm van waardeonttrekking is uit die gebieden. Is dit goed onderzocht? Reactie Waardeonttrekking uit andere gebieden moet worden voorkomen. In de nader te verschijnen Programmastrategie wordt nader ingegaan op de rol van ArenAPoort binnen het stadsdeel en het toekomstperspectief van verschillende commerciële voorzieningen. De impact op ondernemers uit omliggende buurten zal hierin worden meegenomen.

• En ook: hoe wordt hierbij verwacht de binnenstad te ontlasten? Reactie De beoogede ontwikkeling van ArenAPoort is die naar een gebied met een regionale aantrekkingskracht voor zowel werkgelegenheid en voorzieningen. Dit past ook binnen de strategische keuzes zoals benoemd in de Omgevingsvisie 2050 en dan met name de ontwikkeling naar een meerkernige stad. •

Er wordt ingezet op 'grootschalig en regionaal aantrekkelijk winkelgebied', welke mogelijkheden zijn er om hierin duurzame ambities te verweven? Kunnen de economische activiteiten bijdragen aan de duurzame doelstellingen van de stad? Hoe voorkomen we een winkelgebied die niet duurzaam te exploiteren, oftewel niet toekomstbestendig is? Nog meer Primarks en Zara? Kan je hier nu al richting aan geven met de lokale stakeholders? Er lopen als het goed is gesprekken tussen gemeente en CBRE over hoe nieuwe type horeca, nieuwe ondernemers aantrekken. Kan hierover al wat in het plan opgenomen worden? En kan Cumuluspark en talentontwikkeling hierin niet ook een mooie rol vervullen door bijvoorbeeld te programmeren op circulair/duurzaam/gezond in het startup programma met doorstroom naar het winkelgebied? Reactie

10

Gemeente Amsterdam

Datum 16 December 2021 Pagina 11 van 19

Economische activiteiten kunnen zeker een bijdrage leveren aan de duurzame doelstellingen van de stad. Hoe dit in ArenAPoort vorm krijgt moet de komende tijd meer duidelijk worden onder andere in het living lab donut economie. • Bij maatschappelijke voorzieningen en winkels, in hoeverre speelt het concept van een circulaire lokale economie hierin een rol? Deelconcepten (een spullenbibliotheek), reparatieshops, en dergelijke verbeteren betaalbaarheid, is duurzaam, en levert werkgelegenheid op. Als principe kan dit misschien meegenomen worden met de lokale stakeholders. Reactie Als gemeente zijn dit voorzieningen waar we geen huisvestingsplicht voor hebben, maar die we wel graag terugzien in het gebied. In de gesprekken met de ontwikkelaars in het gebied proberen we hier wel op te sturen als er afspraken gemaakt worden over het beoogde programma. • Naast de lokale variant op circulaire economie (slim omspringen met reststromen), is er vanuit de donut ook aandacht voor de mondiale kant van het verhaal (emissies/sociale impact in de keten)? Of wordt dit opgepakt in het living lab donut economie? Reactie Wordt inderdaad opgepakt in living lab donut economie. Warmte / Aardgasvrij 1. Voor nieuwbouw is LT warmte gewenst [motie 1404.17]. Maak duidelijk of hieraan wordt voldaan. Reactie Hier wordt bij nieuwbouw aan voldaan.

Concreet betekent dit voor 2022 een aanbesteding wordt voorbereid voor een LT warmtenet in ArenAPoort West. 2. Maak duidelijk of renovatie / transformatie aardgasvrij wordt. Reactie In geval van transformatie bepaald de grootte van de ontwikkeling of het een aardgasloze herontwikkeling is (BENG). Gezien de grootte van de meeste transformaties in ArenAPoort is dat doorgaans het geval. Tekst in de ontwikkelstrategie is hierop aangepast.

Duurzaam (2) De ontwikkelstrategie voor Arenapoort blijft erg op hoofdlijnen. Onvoldoende duidelijk is wat de exacte status is van dit planproduct.

11

Gemeente Amsterdam

Datum 16 December 2021 Pagina 12 van 19

Diverse duurzaamheidsthema’s worden aangestipt maar nergens echt concreet. Er wordt vooral gesproken in de termen van ambities (wensen, ambities, mogelijkheden, gewenste inzet, aansluiten bij etc…). Wanneer dit document tevens dient als toetsingskader voor diverse ontwikkelingen dan is het onvoldoende concreet. Op onderdelen worden nadere uitwerkingen gemaakt zoals het masterplan openbare ruimte (boven en ondergrond) etc maar onduidelijk is wat in deze planproducten aan de orde komt en wat de status van dit planproduct is tov deze ontwikkelstrategie.  maak duidelijk wat de status van dit planproduct is  maak duidelijk hoe de verschillende duurzaamheidsdoelen (zoals benoemd in deze ontwikkelstrategie en aangevuld met de routekaart amsterdam klimaatneutraal, Transitievisie warmte en programma schone lucht) worden gerealiseerd.  maak duidelijk wat de status is van de ‘concrete sturingsdocumenten’ (zoals het masterplan openbare ruimte etc) en wat hierin aan de orde komt, hoe evt ruimtelijke en financiele consequenties worden vertaald, etc  maak duidelijk of en nee waarom niet en zo ja hoe dmv deze ‘concrete sturingsdocumenten’ de duurzaamheidsdoelen nader worden uitgewerkt? ‘ Reactie Teksten Ontwikkelstrategie in samenspraak met de adviseur duurzame gebiedsontwikkeling Zuidoost (R&D) verduidelijkt en aangepast.

Groennormen (categorie-1) Er wordt aangegeven dat de groennormen niet volledig gehaald worden. Er wordt niet inzichtelijk gemaakt hoeveel er wordt gerealiseerd en hoeveel men tekort komt. Er worden een aantal vormen van vergroenen genoemd maar niet alles telt mee bij het berekenen. Ook wordt er verwezen naar groen in de omgeving, maar het is de vraag of deze binnen de afstandsnormen vallen en hoe het project bijdraagt aan de verdere ontwikkeling van de bestaande parken als bv Nelson Mandelapark. Misschien ook goed om te vermelden dat er voor Zuidoost een Werkwijze Groennormen is opgesteld. Advies: Voor wat betreft de groennormen niet akkoord. Reactie De tekst over de normen is aangepast en verduidelijkt middels een tabel in de ontwikkelstrategie. Geluid OD-NZKG Het gebied heeft nu voornamelijk het karakter heeft van een uitgangsgebied en dat vanuit dit perspectief er in vergunningen veel (geluid-) ruimte is geboden aan ondernemers en dat dit tot veel piekgeluiden in de avond en nachtperiode kan leiden. Dit geldt bijvoorbeeld voor de vergunning van de Arena. Bij de uitwerking van plannen in het gebied is het belangrijk hier aan de voorkant goed over na te denken.

12

Gemeente Amsterdam

Datum 16 December 2021 Pagina 13 van 19

Bij de uitwerking geef ik ook mee aandacht te besteden aan de gevolgen van stikstofdepositie in de gebruiksfase. Bij het plan UID ligt hier mogelijk een knelpunt.

Welstand De nu geldende welstandscriteria voor het gebied Arenapoort  Ruimtelijke systeem: Woongebieden na 1985, gebiedstype Winkels en voorzieningen (8f)); Een strook valt in gebied Amstel III (1044) waarvoor recent het ruimtelijk systeem Woongebieden na 1985, gebiedstype Samengestelde Woonblokken (8e) geldt en een aanvullende BKP (NB dit is nog niet verwerkt op de kaarten);  Welstandsniveau: Centrumgebied Amsterdam Zuidoost (0860) heeft niveau bijzonder en Arena Boulevard (0861) heeft niveau gewoon.  Amstel III (1044) niveau gewoon (NB dit is nog niet verwerkt op de kaarten)  Transformatielocatie: het gebied 0861 Arena Boulevard (Arenapoort West) en Amstel III (1044) is met een contour aangewezen als transformatielocatie. Dat wil zeggen dat voor de opgaven die onderdeel uit maken van de transformatie het welstandsniveau bijzonder geldt en het aanvullende welstandskader zoals opgenomen in bijlage 4 van de welstandsnota van toepassing is.  Voor gebied Arena Boulevard (0861) betreft dit het in 1996 vastgestelde stedenbouwkundig plan en het Ruimtelijk Programmatisch kader waarop het beeldkwaliteitsplan is gebaseerd. Advies:

CRK vraagt om na te gaan of de ontwikkelstrategie nog aansluit op deze kaders. Met name of de aanvullende criteria van het in 1996 opgestelde beeldkwaliteitsplan nog aansluiten op de huidige ambitie. Wanneer dit niet het geval is, wordt geadviseerd in overleg met de CRK het kader aan te passen

Reactie Er wordt een ruimtelijk kwaliteitskader opgesteld dat mee loopt in de (bestuurlijke) besluitvorming van de Ontwikkelstrategie. Ecologie (categorie 1) Op dit moment is er te weinig aandacht voor ecologie, natuurinclusief bouwen en groen in het algemeen in de ontwikkelstrategie ArenAPoort. Dit plan voldoet niet aan het vastgesteld gemeentelijk beleid zoals de Groenvisie en Natuurinclusief Bouwen. De voornaamste reden voor het niet halen van de groendoelen in dit plan is het gebrek aan ruimte. Het is echter een misconceptie dat natuurinclusieve maatregelen veel ruimte kosten; veel maatregelen kunnen worden geïntegreerd in gebouwen zoals nestkasten, groene daken en gevels. De doelen en kernprincipes uit de Groenvisie moeten beter verwerkt worden. Doelsoorten in dit gebied zijn de huismus, gierzwaluw, slechtvalk en diverse soorten wilde bijen. Voor deze soorten kunnen diverse typen nestkasten worden ingebouwd in de gebouwen, maar ook dient de openbare ruimte bijvoorbeeld huismusvriendelijke ingericht te worden. Ook biedt de ArenAPoort kansen op gebied

13

Gemeente Amsterdam

Datum 16 December 2021 Pagina 14 van 19

van natuurvriendelijke oevers wat de biodiversiteit lokaal flink kan verhogen. Het is van belang dat een (stads-)ecoloog op dit project wordt aangehaakt zodat er gericht advies kan worden gegeven. Reactie Binnen ArenAPoort wordt ook ingezet op ecologie en natuurinclusief bouwen dit stond alleen niet vermeld in de tekst en is nu toegevoegd als aparte paragraaf. Afval en grondstoffen (A&G) (categorie 1) Afval en Grondstoffen adviseert negatief op de voordracht met bijlagen, omdat het niet voldoet aan het Uitvoeringsplan Afval en Grondstoffen 2020-2025 dat op 17 december 2020 in de gemeenteraad is vastgesteld. Het gaat om de volgende zaken: 1. Er is onvoldoende zekerheid/ dekking om het ondergrondse afvaltransport systeem (hierna: OAT) als inzamelsysteem aan te wijzen Voor zover A&G weet is er na het investeringsbesluit geen mogelijkheid meer om een bijdrage uit de ruimtelijke ontwikkeling/ GREX te kunnen regelen. Daarmee vervalt de enige andere dekkingsbron die A&G kent naast de afvalstoffenheffing om de OAT te financieren. De opdracht van het gemeentebestuur van 29 september 2020 is om verdere kostenstijgingen in de afvalstoffenheffing binnen de bestaande begroting op te vangen. Er is dus daarmee geen perspectief voor dekking en dus kan de OAT niet als inzamelsysteem worden gepresenteerd; 2.

Er wordt onvoldoende in de tekst duidelijk gemaakt dat conventionele ondergrondse containers de standaard inzamelmethode in Amsterdam zijn. Hoewel A&G erkent dat er aanleiding is om in het gebied ArenApoort alternatieve inzamelsystemen te overwegen, wordt in het stuk onvoldoende tot uitdrukking gebracht dat de OAT als alternatief wordt onderzocht en wordt teveel gesuggereerd dat de gemeente een voorkeur uitspreekt voor de OAT. Van die voorkeur kan geen sprake zijn, zolang de dekking nog niet is geregeld. Daarom adviseert A&G om de passages voor de afvalinzameling aan te passen en ondergrondse containers als standaard oplossing te presenteren, met eventueel een passage dat onderzocht wordt of er binnen de kaders van de afvalstoffenheffing alternatieve inzamelmethoden mogelijk zijn. Alleen als er in deze voordracht dekking kan worden aangewezen is het opportuun om de OAT met naam te noemen. A&G noemt het spijtig dat de teksten in de ontwikkelstrategie niet eerder aan A&G zijn voorgelegd. Reactie Ondertussen heeft overleg en afstemming plaatsgevonden met de dienst Afval en Grondstoffen. Teksten in de ontwikkelstrategie en de B&W flap zijn aangepast en akkoord. Detailhandel (categorie 1) De projectgroep heeft grotendeels niet gereageerd op de reactie van team Detailhandel versie december 2019, c.q. het nu voorliggende stuk hierop niet of nauwelijks heeft gewijzigd.

Onderstaand de punten voor de Ontwikkelstrategie, juni 2021 14

Gemeente Amsterdam

  



  

Datum 16 December 2021 Pagina 15 van 19

Algemeen: de tekst is vrij oppervlakkig, vaak onhelder wie welke taken en verantwoordelijkheden heeft (‘we’ gaan iets doen…); regionale afstemming ontbreekt; het DPO ZO (Bureau Stedelijke Planning, 23 januari 2019), waar de marktruimte voor nieuw detailhandel in ZO en Ouderamstel is berekend) wordt niet genoemd. Dit biedt juist de onderbouwing voor het commerciële programma in het regionale scenario. Voor de berekening van de feitelijke uitbreidingsruimte is het van belang de leegstand af te trekken van de marktruimte, evenals de omzetting van 25.000 m2 PDV naar GDV in de Villa Arena. Blz. 35: Arenapoort West/blv: toestaan kleine winkels. Waarom zou dat de menselijke maat terugbrengen? De omvang van de gebouwen is hiervoor bepalender en daarvoor ontbreken voorstellen. Een ander gevolg is dat de GDV-locatie de facto wordt opgeheven. Hoe is dat afgestemd? met eigenaar van de Poort (CBRE)? Regio, i.h.b. Amstelveen en Diemen ? n.b. Het detailhandelsbeleid benoemt Arenagebied en Villa Arena als PDV/GDV locatie. Blz. 38 tabel: 13.000 m2 erbij: ten opzicht van wat/wanneer, specificatie (b.v.o. of w.v.o.?) Inof exclusief leegstand? Blz 73, cluster 8: toevoeging van vijf extra bouwlagen? Onduidelijk of dat winkel- of woonlagen zijn. Verheldering is wenselijk.

De gemeenteraadsvoordracht noemt enkele malen Arenapoort als regionaal winkelcentrum, onder andere in beslispunt 1A VIII en enkele malen in de tekst. Dit is onjuist en kan regionaal gevoelig liggen. Wel correct is dat Arenapoort tot een regionaal centrum met groot aanbod en mix aan functies kan ontwikkelen. Het betrokken BenW besluit met juiste formulering uit dec 2019 is bijgevoegd. Graag aanpassing en consequent opnemen in de tekst.

Reactie Gesprek met EZ heeft plaatsgevonden en aanpassingen Ontwikkelstrategie zijn akkoord. Klimaatadaptatie (categorie 2) Het thema klimaatadaptatie is opgenomen als één van de beleidskaders van de Investeringsnota. Dit thema dient verder te worden uitgewerkt in het stedenbouwkundig plan. Met het oog het op het veranderende klimaat wordt een waterneutrale ontwikkeling van het gebied geadviseerd. Met de stresstesten klimaatadaptatie dient inzichtelijk te worden gemaakt hoe het veranderende klimaat effect heeft op het gebied. Het advies is dit verder uit te werken in een klimaatadaptatieparagraaf in het stedenbouwkundig plan. Concreet wordt het volgende geadviseerd: 



In de Strategie Klimaatadaptatie (februari 2020) wordt de ambitie gesteld de stad bestand te maken tegen het veranderende klimaat en worden opgaves per klimaatthema (wateroverlast/Rainproof, hitte, droogte en overstromingen) gesteld. Op dit moment wordt gewerkt aan de Uitvoeringsagenda Klimaatadaptatie. Hierin staat o.a. een verkenning naar nieuwe richtlijnen per klimaatthema opgenomen. Deze richtlijnen zijn nog niet vastgesteld, maar de verkenning biedt wel een richting in het opstellen van het ontwerp voor het gebied. Nieuwbouw in het plangebied dient te voldoen aan de BENG-eisen. Eén van deze eisen is het voldoen aan een gezond binnenklimaat van de nieuwbouw met de TO-juli eis uit de BENG. 15

Gemeente Amsterdam



Datum 16 December 2021 Pagina 16 van 19

Daarnaast dient er in afspraken met de betrokken woningcorporaties rekening worden gehouden met de eisen die worden gesteld in de hemelwaterverordening. Hierin wordt voor nieuwe gebouwen en bestaande gebouwen die ingrijpend worden gerenoveerd een waterberging verplicht. Advies is deze eisen op te nemen en te onderzoeken of er een combinatie kan worden gemaakt met voorgestelde groene daken. Blauw-groene daken leveren een bijdrage aan het waterverwerkend vermogen van het gebied en leveren een bijdrage aan het verlagen van de binnentemperatuur van de nieuwbouw. Hiermee wordt een bijdrage geleverd aan het voldoen aan de TO-juli eis uit de BENG. Onder de paragraaf ‘Meer groen en zichtbaar water’ wordt benoemd dat er zal worden onderzocht of wadi’s een goede manier zijn om het regenwater op te vangen. Daarnaast wordt gezien de beperkte beschikbare ruimte in het gebied de referentienorm groen niet gehaald. Geadviseerd wordt dit onderzoek breder te trekken en te onderzoeken welke klimaatadaptieve maatregelen het beste passen in de inrichting van de openbare ruimte.

Advies:

Haak een klimaatadaptatie-adviseur vanuit het IB (team Water, Groen en Milieu) aan bij verdere uitwerking van de klimaatadaptatieparagraaf en neem de eisen uit de hemelwaterverordening daarin mee.

Reactie Adviseur van IB is aangehaakt in het proces. Hemelwaterverordening is tevens specifieker benoemd in de ontwikkelstrategie. 8) Wonen Op pagina 26 en 27 van de ontwikkelstrategie ArenaPoort staat de strategie met betrekking tot het woonprogramma beschreven. Met betrekking tot deze paragraaf heeft Wonen enkele adviezen: •

•

• •

Men zegt zich te willen inzetten om “ruime één kamerappartementen” te realiseren. Wonen adviseert om dit niet te doen. Zoals erboven ook staat beschreven zijn er in het gebied rondom Arena Poort al bovengemiddeld veel kleine woningen voor jongeren en studenten. Meer studio’s toevoegen (zelfs als deze ruim zijn) wordt afgeraden Men zegt zich te willen inzetten voor dure huur (o.a. bij Zandkasteel). Wonen adviseert om bij de dure woningen waar nog geen concrete plannen voor zijn in te zetten op ruime koopwoningen en niet dure huur. In de Bijlmer hebben bewoners momenteel te weinig mogelijkheden om door te stromen naar grotere woningen in de koopsector. De doelgroep ouderen ontbreekt nu in de ontwikkelstrategie. Ouderenwoningen in het sociale en middensegment zijn een goede optie op deze locatie. Wonen is het eens om ruime twee kamerwoningen toe te voegen en woningen met drie of meer kamers. Ook is Wonen het eens met de toezegging om meer middeldure koopwoningen toe te voegen.

16

Gemeente Amsterdam

Datum 16 December 2021 Pagina 17 van 19

Reactie Advies zal bij de toekomstige ontwikkelingen worden meegenomen. Wat betreft het advies over de éénkamerappartementen volgt hieronder een wat uitgebreider reactie. Eénkamerappartementen, ofwel studio’s, vormen voor een deel van de woningbouwprojecten in ArenAPoort. Het gaat hierbij om projecten die horen bij de eerste golf van pionierende woningbouwontwikkelingen en waar de allereerste contracten mee afgesloten zijn. Studenten, jongeren en expats worden in een vroeg stadium van gebiedstransformatie vaak als vliegwiel gebruikt. Bij deze doelgroepen past een woningvoorraad die voor een deel uit studio’s bestaat. In ArenAPoort hebben we het dan specifiek over de transformatie van het oude Belastingkantoor aan de Flierbosdreef 2-12 (397 woningen, waarvan 208 studio’s), de transformatie van het M&NGebouw/Framebuilding (215 woningen, waarvan 69 studio’s) en de nieuwbouw van UID/Square Eleven (954 woningen, waarvan 334 studio’s). In de andere vroegere projecten, zoals de transformatie van het Zandkasteel en de nieuwbouw van de Dreeftoren (beiden bestaande uit circa 300 woningen) worden geen studio’s ontwikkeld. Inmiddels is een nieuwe fase van ontwikkelen aangebroken. In de toekomstige projecten zijn studio’s niet toegestaan.

Voor een aantal projecten zijn al contracten gesloten waar afspraken ten aanzien van de gemiddelde woninggrootte en aantal kamers zijn vastgelegd, waardoor studio’s hier geen mogelijkheid zijn. Dit geldt bijvoorbeeld voor alle op stapel staande woningbouwprojecten in Amsterdamse Poort (Cluster 7, Cluster 8, Cluster 2 en Cluster 5). Voor de herontwikkeling van het VANZZ-kavel in ArenAPoort West wordt nu aan de Afsprakenbrief gewerkt. Ook in dit project zijn studio’s uitgesloten. In de verdere toekomst worden projecten in het Stationskwartier (Europlaza, Centerpoint) en in het Dreefkwartier (Kavel 12) opgestart. Ook hier wordt gestuurd op minimale woninggrootte en een minimaal aantal kamers per appartement. Studio’s zullen geen, of slechts in heel beperkte mate, onderdeel vormen van het toekomstig woningbouwprogramma op deze locaties. 9) Monumenten en Archeologie MenA heeft op verzoek een waarderingskaart voor de periode 1970-1985 gemaakt. In dit gebied bevindt zich een aantal gebieden en gebouwen die hoog gewaardeerd zijn. Advies: Het advies is om met elkaar in gesprek te gaan over hoe de cultuurhistorische waarden van dit gebied een plek kunnen krijgen in de toekomstige ontwikkelingen.

10) Waternet Advies:

akkoord, vanuit Waternet is er geen categorie 1 of 2 advies op de ingebrachte Ontwikkelstrategie ArenaPoort. 17

Gemeente Amsterdam

Datum 16 December 2021 Pagina 18 van 19

Tot slot Als er onduidelijkheden over dit SAP advies bestaan, dan kunt u altijd contact opnemen met het SAP (StedelijkAdviesteamPlaberum@amsterdam.nl) en/of de betreffende directie. Hiervoor zijn gemakshalve de namen en bereikbaarheidsgegevens van de commissieleden in de bijlage opgenomen. Wij wensen jullie veel succes met de verdere ontwikkeling van het project, Met vriendelijke groet,

Stedelijk Adviesteam Plaberum, Martin van der Maas, voorzitter Rob Kemmeren, secretaris

18

Gemeente Amsterdam

Datum 16 December 2021 Pagina 19 van 19

BIJLAGE 1: SAP Commissieleden

Martin van der Maas, vz, martin.van.der.maas@amsterdam.nl; 06 - 127.81.838 Rob Kemmeren, secr, r.kemmeren@amsterdam.nl; 06 - 525.74.181 -Frank Bakkum, RenD, F.Bakkum@amsterdam.nl; 06 - 534.40.096 Jos Ostmann, GenO, J.Ostmann@amsterdam.nl; 06 - 208.77.300 Govert With, VenOR, G.With@amsterdam.nl, 06 – 294.11.253 Michiel Mulder, Wonen, Michiel.Mulder@amsterdam.nl; 06 - 828.24.669 Jalal Loutfi, EZ, j.loutfi@amsterdam.nl; 06 - 192.65.518 Moonika Abner, OJZ, m.abner@amsterdam.nl; 06 - 557.88.461 Anette van Dijk, MenA, anette.van.dijk@amsterdam.nl; 020 - 251.4923 Ron Galesloot, VAA, r.galesloot@brandweeraa.nl; Kasper Spaan, Waternet, kasper.spaan@waternet.nl; 06 - 525.34.535 Imke van Moorselaar, ivmoorselaar@ggd.amsterdam.nl; 06 -537.91.666

19