Bijlage 6 - Advies Kwaliteitsteam Projectnota Buiteneiland dd 22 juni 2021.pdf

Aan: De heer Dries Drogendijk Manager gebiedsontwikkeling Oost Grond en Ontwikkeling Gemeente Amsterdam Betreft: definitief advies Kwaliteitsteam IJburg Projectnota Buiteneiland Amsterdam, 22 juni 2021 Geachte heer Drogendijk, Graag bieden wij u als Kwaliteitsteam IJburg ons advies aan over de definitieve Projectnota Buiteneiland van juni 2021. Het Buiteneiland vormt de kroon op de ontwikkeling van IJburg. Het vormt de groene afronding van het eilandenrijk: een parkeiland op de grens van land en water, dat de IJburgbaai beschutting geeft maar ook een nieuw “venster op het IJmeer” opent en de skyline vanuit de omgeving bepaalt. Het is een openbaar eiland, bestemd voor natuur, recreatie, sport en cultuur, voor iedereen toegankelijk, en biedt een welkom tegenwicht voor de volte van de stad. Het zal geleidelijk groeien en op ‘circulaire’ wijze tot stand komen. Om dit groeiproces in goede banen te leiden is in de Projectnota een Ruimtelijk Frame ontwikkeld, dat houvast biedt in een lang proces met veel onzekerheden maar vast ook allerlei onverwachte kansen. Ten opzichte van de Concept Projectnota, die in het najaar van 2020 voor inspraak was vrijgegeven, zijn er grote stappen vooruitgezet. Zowel de ruimtelijke aantrekkelijkheid is sterk verbeterd, als de afstemming met de techniek van het landmaken.

De Projectnota biedt daarmee nu een goede en evidente basis voor het investeringsbesluit omtrent de 1 e fase van de feitelijke aanleg. Ruimtelijke kwaliteit van het framewerk (‘hardware’) Om de ruimtelijke kwaliteit van het voorgestelde Ruimtelijk Frame bij de toekomstige uitwerking zo goed mogelijk te borgen, bepleit het Kwaliteitsteam a. om de huidige binnengemeentelijke samenwerking nu meteen te bestendigen in een interdisciplinair projectteam, waarin ruimtelijke ontwerpers, civieltechnici en ecologen op reguliere basis gezamenlijk zorgdragen voor een zorgvuldige vormgeving van alle eerstvolgende stappen; b. om de kwaliteit van alle volgende uitwerkingen te borgen via een vorm van supervisie, die de continuïteit van het kwaliteitsniveau en het gedachtengoed helpt bewaken en stimuleren. Hierbij kan worden gedacht aan het aanstellen van een afzonderlijke supervisor, of aan continuering van de rol van het Kwaliteitsteam. Het Kwaliteitsteam biedt graag haar diensten daarvoor aan. Dit zal eraan bijdragen dat het eiland straks meteen bij de eerste begaanbaarheid zo aantrekkelijk mogelijk is voor IJburgers en anderen.

Het Kwaliteitsteam pleit er om die reden tevens voor om in een zo vroeg mogelijk stadium voor met name fietsers en voetgangers de geplande dam te vervangen door een brug, die het ‘eilandgevoel’ versterkt. Tevens pleiten wij ervoor om de westelijke punt van het eiland liefst eerder dan in 2032 al toegankelijk te maken voor bezoekers en tijdelijk programma. Het ligt het meest in het zicht van de hele IJburgbaai, en biedt een prachtige terugblik op IJburg en de rest van de stad. Ruimtelijk kwaliteit van de invulling (‘software’) Het Kwaliteitsteam ondersteunt nadrukkelijk het uitgangspunt dat het eiland openbaar en voor iedereen toegankelijk en aantrekkelijk hoort te zijn. Het eiland is een spectaculair landschap van land en water, waarin natuur, recreatie, beweging en cultuur de toon zetten. Het eiland is uitnodigend voor onverwachte en spontane invulling en initiatieven. Maar alle nieuwe bestemmingen (sport, horeca, kunstuitingen etc.) dienen zich daarin wel “als gast te gedragen”; ze mogen het gebruik en beeld van het eiland niet domineren of monopoliseren. De gemeente dient hier vanaf het begin een duidelijke regie op te voeren. Met het oog hierop adviseert het Kwaliteitsteam: a. om voor de sportterreinen, die qua oppervlak een grote claim op het eiland leggen, een openbaar gebruik te garanderen, waarbij de verenigingen ‘te gast zijn’; b.

om infrastructurele claims (parkeren, busoplaadpunten, draaicirkels etc.) scherp te toetsen op ruimtelijke inpasbaarheid en kwaliteit; c. om ook technische voorzieningen voor duurzaamheid (zonnepanelen, windmolens) aan een dergelijke toets te onderwerpen. Tijdlijn, proces en organisatie: de positie van het Landschapsplan Zoals in de andere eilanden van IJburg de Projectnota wordt opgevolgd door een Stedenbouwkundig Plan, zal de Projectnota voor het Buiteneiland worden opgevolgd door een Landschapsplan. Deze wordt nu aangekondigd voor 2027. Het Kwaliteitsteam is van mening dat dit te laat is. Immers, vanaf 2025 zullen de werkdijken worden geprofileerd tot een definitieve vorm. Ze zullen vanaf dat moment ruimte bieden aan routes voor bezoekers, aan uitzichtpunten en aan tijdelijk programma, waarvoor in 2024 al de participatie start. Om dit alles in goede banen te leiden is het nodig om tegelijkertijd - in ieder geval voor de dan relevante onderdelen – al aan het Landschapsplan te werken. Het Landschapsplan is essentieel om bij de verdere uitwerking de ruimtelijke kwaliteit te kunnen sturen en de samenwerking tussen gebruikers, participanten, uitvoerders en ontwerpers soepel te laten verlopen. Het Kwaliteitsteam adviseert daarom om in de planning het werk aan het Landschapsplan naar voren te halen – van 2027 naar 2024.

In verband met de toekomstige invulling van het eiland vragen nog twee zaken om expliciete aandacht. Inpassing woningbouw In 2019 is besloten het Buiteneiland zoveel mogelijk ‘vrij te spelen’ van woningbouw, en het voorziene woningaantal te realiseren op het Strandeiland. Met het oog op beheer en sociale veiligheid is de mogelijkheid opengehouden om toch nog 0 tot 500 woningen op Buiteneiland te kunnen bouwen. In de Projectnota is uit nader onderzoek gebleken dat dit voor de sociale veiligheid eigenlijk niet hoeft en zelfs contraproductief kan werken. Het

gevaar van ‘monopolisering’ of ‘privatisering’ van het eiland door een woonbuurt voor een ‘happy few’ (met ‘not in my backyard’ effect) ligt op de loer. Het Kwaliteitsteam pleit voor een benadering die de gewenste openbaarheid en toegankelijkheid vooropzet, en adviseert om ook deze laatste 500 woningen over te hevelen naar het Strandeiland – en wel zo spoedig mogelijk. Het SP Strandeiland biedt daar ontwerptechnisch voldoende ruimte voor. Het zal de beoogde stedelijkheid en het voorzieningenniveau van Strandeiland ondersteunen. De extra 500 woningen kunnen daar in de woningbouwplanning van meet af aan meegenomen worden, en hoeven qua realisatie niet tot 2045 te wachten totdat op het Buiteneiland een bouwlocatie beschikbaar komt. De opbrengsten van deze 500 woningen kunnen dan ook eerder worden verdisconteerd. Zij dienen exploitatie-technisch echter wel voor de aanleg van het Buiteneiland te worden gereserveerd, om een (al te) negatieve businesscase voor het Buiteneiland te voorkomen. Zo kan de gemeente op kortere termijn inspelen op de urgente behoefte aan nieuwe woningen, en tegelijkertijd het Buiteneiland daadwerkelijk borgen als een open en toegankelijk “groen anker in het IJ”. In de Projectnota wordt een gemeentelijke beslissing hierover “binnen tien jaar” in het vooruitzicht gesteld.

Het Kwaliteitsteam acht dit veel te laat, en raadt aan zo snel mogelijk tot deze overheveling te beslissen. Dan kan er op Strandeiland optimaal rekening mee worden gehouden, kunnen de woningen eerder worden gebouwd en de extra opbrengsten eerder worden verzilverd, en is er eerder koersvastheid voor het Buiteneiland zelf. Inpassing maatregelen duurzaamheid Het Kwaliteitsteam is positief over de duurzaamheidsambities die uit de Projectnota spreken. Tegelijkertijd is het team kritisch over de onderbouwing van de gesuggereerde maatregelen. Het wekt nog teveel de indruk van – goedbedoelde – incidenten- of symboolpolitiek. Er is behoefte aan meer context – hoe passen de maatregelen in een bredere duurzaamheidsstrategie van de gemeente als geheel – en aan meer doorrekening – wat dragen de maatregelen werkelijk bij aan zo’n strategie. Kortom, de effectiviteit van de maatregelen is nog moeilijk te beoordelen. Daarnaast zijn een aantal maatregelen mogelijk meer bedoeld vanwege hun psychologische, sociale en educatieve effect. Dat valt zeer te billijken, maar een helder onderscheid tussen de beoogde effecten acht het Kwaliteitsteam van groot belang bij de verdere uitwerking. Het Kwaliteitsteam brengt daarbij overigens graag zijn expertise in ter ondersteuning. Samenvatting Al met al is het Kwaliteitsteam uitgesproken positief over deze Projectnota.

Voor het vervolg luidt het advies samengevat: 1. borg de beoogde kwaliteit door middel van een interdisciplinaire projectgroep en door een vorm van supervisie; 2. voer een duidelijke gemeentelijke regie op de toegankelijkheid en openbaarheid van de programmatische invulling; 3. geef het Landschapsplan een eerdere en duidelijkere positie in de planning en organisatie; 4. beslis op de kortst mogelijke termijn tot de overheveling van de 0-500 woningen van het Buiteneiland naar het Strandeiland; 5. werk de duurzaamheidsmaatregelen beter uit.

Het ambtelijk team heeft - in open wisselwerking met expertise van buiten - een grote prestatie verricht om binnen deze experimentele opgave tot een benadering te komen die praktisch houvast geeft voor het vervolg, maar ook een echte belofte biedt op kwaliteit. Het verdient als een staaltje van innovatie op het snijvlak van duurzaamheid en ruimtelijke kwaliteit ook erkenning en verspreiding buiten het praktische kader van beleidsvorming en planrealisatie. Met vriendelijke groet,

Prof em. ir. Frits Palmboom, Voorzitter, stedenbouwkundige Overige leden Kwaliteitsteam: Ir. Marlies Rohmer (architect) Ir. Frank Meijer (landschapsarchitect, buitenruimte ontwerper) Prof. dr.ir. Machiel van Dorst (expert stedenbouw & duurzaamheid, TU Delft)