Bijlage 5 - Onderzoeken bij IN Centrumplein en Winkelcentrum.pdf

Definitief 7 november 2024

Onderzoeken Behorende bij de investeringsbesluiten Centrumplein en Winkelcentrum, Buikslotermeerplein Amsterdam Noord

Bezoekadres Weesperstraat 430 1018 DN Amsterdam Postbus 12693 1100 AR Amsterdam Telefoon 14 020 amsterdam.nl/ingenieursbureau

Notitie Koen van Geemen Alfred Bakker

Aan Van Kopie aan Datum Ons kenmerk Bijlage(n)

Onderwerp

2 december 2020 35498 1. Overzicht archieven 2. CTA-nummers

Historisch Bodemonderzoek Buikslotermeerplein Opsteller

Beoordeeld door

A.Bakker

Historisch bodemonderzoek Buikslotermeerplein

Het Ingenieursbureau is bereikbaar met metro 51, 53 en 54 of met tramlijn 1, 7 en 19, halte Weesperplein. Een routebeschrijving vindt u op www.amsterdam.nl/ingenieursbureau

Datum 02-12-2020

Gemeente Amsterdam Historisch Bodemonderzoek Buikslotermeerplein

2 december 2020 Kenmerk 35498 Pagina 2 van 57

Inhoud Inleiding ......................................................................................................................................... 3 Situatie .......................................................................................................................................... 3 Bronnen te raadplegen ................................................................................................................... 4 Prehistorie.......................................................................................................................................7 Historie .......................................................................................................................................... 9 Periode 1916-1940 ........................................................................................................................10 Tweede Wereldoorlog ...................................................................................................................12 Periode 1945-1963......................................................................................................................... 15 Bouwrijp maken vanaf 1963-1964..................................................................................................

17 Dick Slebos – Dirk Sterenberg en het Waddenwegviaduct ........................................................... 49 Archeologie .................................................................................................................................. 50 Bodem: historie ............................................................................................................................ 50 Conventionele Explosieven (CE) .................................................................................................... 51 Datering en ondergrondse obstakels ............................................................................................ 52 Conclusies en aanbevelingen......................................................................................................... 53 Bronnen ....................................................................................................................................... 54 Bijlage 1: Inventarissen Stadsarchief Amsterdam ..........................................................................55 Bijlage 2: Centraal Tekeningenarchief .......................................................................................... 56

Gemeente Amsterdam Historisch Bodemonderzoek Buikslotermeerplein

2 december 2020 Kenmerk 35498 Pagina 3 van 57

Inleiding Aan weerszijden van het winkelcentrum Buikslotermeerplein worden initiatieven ontplooid. Aan de westzijde wordt na de sloop van viaduct 959 in de Waddenweg ter plaatse van het huidige parkeerterrein een parkeergarage gebouwd. Het Olof Palmeplein aan de oostzijde krijgt ook een nieuwe bestemming. Voorafgaand aan de geplande werkzaamheden is inzicht gewenst in diverse bodemaspecten. Genoemd kunnen worden: archeologische verwachtingen, bodemkwaliteit, explosieven, geologie en ondergrondse objecten. In dit rapport wordt de historie van de onderzoekslocatie nagegaan, waarna uitspraken kunnen worden gedaan over potentiële risico’s bij grond- en heiwerkzaamheden. Er wordt vooral ingegaan op de periode 1964-1971 toen de onderzoekslocatie is opgehoogd en bebouwd. De bodemkwaliteit is de afgelopen decennia reeds door derden via veldwerk in kaart gebracht. Het onderhavige onderzoek beperkt zich tot het benoemen van enkele bodembedreigende activiteiten, die uit het historisch onderzoek van de locatie naar voren zijn gekomen.

Situatie De onderzoekslocatie is begrensd door onderstaande wegen. West: Loenermark; Zuid: Buikslotermeerplein, Werengouw, Het Laagt, Het Hoogt Oost: Th. Weeversweg en (naamloze) watergang; Noord: IJdoornlaan, Dollardpad Figuur 1: Begrenzing onderzoeksgebied

Bron: BSMP VO ruimtelijk raamwerk-24 plangrens-12102020

Voorts maakt de Waddenweg ten zuiden van de rotonde deel uit van de onderzoekslocatie. De afmetingen van het onderzoeksgebied bedragen circa 800 x 250 meter. De totale oppervlakte is twintig hectaren.

Gemeente Amsterdam Historisch Bodemonderzoek Buikslotermeerplein

2 december 2020 Kenmerk 35498 Pagina 4 van 57

Figuur 2a: Situatie

Bron: data.amsterdam.nl

De volgende bruggen bevinden zich in het onderzoeksgebied: 944 (over de Wieden) en 960 (beide IJdoornlaan), 959 (Waddenweg noord), 1754 (Buikslotermeerplein). De anonieme watergang aan de oostzijde wordt overbrugd door brug 966 bij het Dollardpad. Onder de Werengouw ligt een duiker ter lengte van 67 m. Figuur 2b: Bruggen en nummers

Bron: data.amsterdam.nl

Bronnen te raadplegen Voor het uit te voeren onderzoek is het Stadsarchief Amsterdam geraadpleegd, dat diverse inventarissen beheert (bijlage 1). De belangrijkste inventaris is het Centraal Tekeningenarchief, waarin onder andere bouwtekeningen van kademuren en dagboeken van opzichters zijn gearchiveerd. In het sinds medio 2018 gedigitaliseerde archief zijn onderstaande zoekopdrachten gegeven, onder andere in 2019 voor het project P+R IJdoornlaan (het ‘oor’).

Gemeente Amsterdam Historisch Bodemonderzoek Buikslotermeerplein

2 december 2020 Kenmerk 35498 Pagina 5 van 57

Tabel 1: Hits zoekopdrachten in CTA in 2019 en 2020 zoekopdracht 2019 2020 Baanakkerspad 4 √ Benedenlangs -Bovenlangs -Breedveld Brug 959 -2 √ Brug 1754 -Buikslotermeer 69 √ Buikslotermeerplein 10 √ Dollardpad -Dollardplein -Hildsven -Het Hoogt -IJdoornlaan 45 82 √ Het Laagt 2 Leeuwarderweg 61 √ Loenermark 5 √ Nieuwe Leeuwarderweg 38 Olof Palmeplein -puin 4 Slufter -Tuinstad Buikslotermeer 1 Volkstuinencomplex 31 Waddenweg 29 √ Th. Weeversweg 17 √ Werengouw 22 √ Wieden 8 √ Bron: bewerkt naar Centraal Tekeningenarchief

De relevante bestanden in het CTA zijn gespecificeerd in bijlage 2. Een aanvullende bron is de Beeldbank van het Stadsarchief Amsterdam, waarin niet alleen etsen, foto’s en tekeningen, maar ook een enkele technische tekening van het onderzoeksgebied is gearchiveerd. Tabel 2: Hits zoekopdrachten in Beeldbank zoekopdracht hits Het Breed √ Brug 313 145 Buikslotermeer 387 √ Buikslotermeerplein 188 Buikslotermeerpolder 31 √ IJdoornlaan 170 Leeuwarderweg √ Werengouw Th. Weeverweg Bron: bewerkt naar SAA Beeldbank

De zoekopdracht ‘Buikslotermeerpolder’ levert 31 bestanden op. De aantallen bij overige zoekopdrachten zijn hierboven. Voorts zijn de kaarten 1:1.000 in het Stadsarchief Amsterdam geraadpleegd. Van de door Bouwen Woningtoezicht gemaakte kaarten is slechts één exemplaar aangetroffen

Gemeente Amsterdam Historisch Bodemonderzoek Buikslotermeerplein

2 december 2020 Kenmerk 35498 Pagina 6 van 57

Figuur 3: BWT-regio’s, waaronder nr. 395

Bron: SAA 10040 Noot: ondergrond omstreeks 1960

Via de BWT-module is geen toegang verkregen bij SDN. Via het zoekprogramma Delpher zijn historische kranten in de Koninklijke Bibliotheek geraadpleegd. In aanvulling op de archieven zijn secundaire bronnen geraadpleegd, waaronder: -Ingenieursbureau (2018), N/Z-lijn -Ingenieursbureau (2019), IJdoornlaan: P+R bij westelijke op-/afrit Nieuwe Leeuwarderweg Van de secundaire bronnen met informatie over de historische ontwikkeling van de locatie kunnen genoemd worden: Th. Bakker, R. Jayasena, L. Jansen. Verder is in het maandblad Werk in Uitvoering van de Dienst der Publieke Werken gezocht op verschillende trefwoorden. Algemene achtergrondinformatie over de geologische ontwikkeling is te vinden bij Ch.de Bont, W.de Gans en A. Güray. De geraadpleegde bronnen zijn gespecificeerd in een paragraaf op het eind van deze notitie.

Gemeente Amsterdam Historisch Bodemonderzoek Buikslotermeerplein

2 december 2020 Kenmerk 35498 Pagina 7 van 57

Prehistorie De Dienst der Publieke Werken heeft in 1944 ter voorbereiding van de aanleg van de IJtunnel twee geologische profielen onder Amsterdam samengesteld. Figuur 4: Geotechnisch profiel Volewijk en Buikslotermeer

Buikslotermeer

Bron: CTA 53489 (1944 t.b.v. IJtunnel)

De eerste en tweede zandlaag zijn in de vorm van ‘dekzand’ ook in onderstaand profiel weergegeven. De derde zandlaag bevindt zich echter door landijserosie dieper dan elders in Amsterdam.

Gemeente Amsterdam Historisch Bodemonderzoek Buikslotermeerplein

2 december 2020 Kenmerk 35498 Pagina 8 van 57

Figuur 5: Profiel glaciaal bekken Amsterdam

Bron: Gans 2006

Een west-oost profiel tussen de Kadoeler en Schellingwouder Breek laat een volledig verveende Buikslotermeerpolder zien met een dunnen antropogene ophooglaag. Figuur 6: Profiel Kadoeler tot Schellingwouder Breek

Bron: DINOloket - GEOtop model

Uit een noord-zuid profiel tussen Zunderdorp en de Prins Hendrikkade blijkt ook dat de Buikslotermeerpolder volledig verveend is. Het geulensysteem van her Oer IJ ligt bevindt zich ter plaatse van het huidige Afgesloten IJ. Er zijn geen aanwijzingen voor zijgeulen op de onderzoekslocatie (Ingenieursbureau 2017).

Gemeente Amsterdam Historisch Bodemonderzoek Buikslotermeerplein

2 december 2020 Kenmerk 35498 Pagina 9 van 57

Figuur 7: Profiel Zunderdorp – Prins Hendrikkade

Bron: DINOloket - GEOtop model

Historie Het onderzoeksgebied ligt in de Buikslotermeerpolder. In de vroege middeleeuwen maakte het deel uit van een uitgestrekt veengebied. Vanaf de late middeleeuwen (11e - 12e eeuw) werd dit gebied (Waterland) ontgonnen. De veenontginningen leidden tot daling van het maaiveld, waardoor het overstromingsgevaar toenam. Gedurende diverse stormvloeden in de 12de en 13de eeuw gingen grote stukken veen verloren en trad een aanzienlijke verbreding van het IJ op. In deze periode is vermoedelijk ook het Buikslotermeer ontstaan. Het meer stond via de Slochter in verbinding met het noordelijker gelegen Broekermeer en via kleinere sloten met de omringende dorpen Buiksloot, Nieuwendam en Zunderdorp. Plaatselijk is op het resterende Hollandveen in het Buikslotermeer jonge zeeklei gesedimenteerd. Voor de drooglegging van het Buikslotermeer is in 1624-1628 rondom het meer een ringvaart gegraven en zijn ringdijken aangelegd. Figuur 8: Buikslotermeerpolder in 1662-1665

Bron: NHA Beelbank NL-HlmNHA_560_00045150

Gemeente Amsterdam Historisch Bodemonderzoek Buikslotermeerplein

2 december 2020 Kenmerk 35498 Pagina 10 van 57

Na de drooglegging was sprake van de Buikslotermeer. De droogmakerij leverde slechts arme grond op, die alleen geschikt was voor weidegrond ten behoeve van de veeteelt. Voor zover bekend zijn in de polder geen boerderijen opgericht. Ter plaatse van de zuidwest-noordoost georiënteerde as van de polder werd de Middenweg aangelegd. Loodrecht daarop lag de Kruisweg. Langs de Middenweg werd omstreeks 1888 een baan voor de Noordhollandsche of Waterlandse tram aangelegd.

Periode 1916-1940 Na de drooglegging is de Buikslotermeer nog eenmaal overstroomd, in 1916. Figuur 9: Kaart overstroming Waterland in 1916

Bron: Aten & Wierringa 2015

In het jaar vóór de annexatie is een kaart 1:2.500 gemaakt door de Amsterdamse Dienst der Publieke Werken.

Gemeente Amsterdam Historisch Bodemonderzoek Buikslotermeerplein

2 december 2020 Kenmerk 35498 Pagina 11 van 57

Figuur 10: Situatie 1920

Bron: Stadsarchief Amsterdam. Beeldbank afbeeldingsbestan 005191000008

In 1921 zijn de gemeenten Nieuwendam en Buiksloot met de Buikslotermeerpolder opgegaan in de gemeente Amsterdam. Figuur 11: Poster circa 1936

Bron: Coll. Jan Loman op https://www.amsterdamsetrams.nl/allerlei/waterland.htm

Gemeente Amsterdam Historisch Bodemonderzoek Buikslotermeerplein

2 december 2020 Kenmerk 35498 Pagina 12 van 57

In de jaren dertig werd evenwijdig aan de Middenweg en de trambaan op maaiveldniveau de Leeuwarderweg aangelegd, met aan weerszijden rijwielpaden en bermsloten. Ook is toen de Waterlandse tram langs de Middenweg geëlektrificeerd. Ten zuidoosten van de Noorderbegraafplaats ontstond in het westelijk deel van de Buikslotermeer polder het volkstuinencomplex van de verenigingen “Tuinlust” en “Vroegop Kweekt Werklust”. Het complex strekte zich uit tot aan de bermsloot van de Leeuwarderweg. Het complex bevond zich deels ter plaatse van de onderhavige onderzoekslocatie. De Amsterdamse wethouder van Maatschappelijke Steun, F. van Meire, opende het complex op 15 mei 1937 (De Waterlander 15-05-1937). Figuur 12: Luchtfoto 28 september 1937

Bron: Stadsarchief Amsterdam. Beeldbank afbeeldingsbestand A04139000131

Op Vroegop Kweekt Werklust stonden in 1952 “zo’n 2.000 oude en jonge vruchtbomen” (Raukema & Boerma 2017). Tot aan de wijziging van het Algemeen Uitbreidingsplan (AUP) in 1958 behield de polder grotendeels zijn agrarische karakter. Wel waren ten zuidoosten van de Leeuwarderweg sportvelden aangelegd.

Tweede Wereldoorlog De sportvelden zijn zichtbaar op onder andere de kaart 1:10.000 uit 1941.

Gemeente Amsterdam Historisch Bodemonderzoek Buikslotermeerplein

2 december 2020 Kenmerk 35498 Pagina 13 van 57

Figuur 13a: Situatie Buikslotermeerpolder in 1941

Bron: Kaart van Amsterdam 1:10.000, blad 2 (en CTA 40578-6)

Locatie is gelegen in het zuidoostelijke kwadrant van de polder. Figuur 13b: Situatie Buikslotermeerpolder in 1941, detail

Bron: Kaart van Amsterdam 1:10.000, blad 2 (en CTA 40578-6)

Het zomerpeil in 1943 werd gehandhaafd op een niveau van N.A.P. -4,68 m.

Gemeente Amsterdam Historisch Bodemonderzoek Buikslotermeerplein

2 december 2020 Kenmerk 35498 Pagina 14 van 57

Figuur 14: Situatie in 1943

Bron: Data.amsterdam.nl [compilatie van de bladen D7 en D8 en E7 en E8]

In de nacht van 8 september 1941 is een Brits vliegtuig brandend neergestort tussen de Buikslotermeer en Zunderdorp. De Luchtbeschermingsdienst Amsterdam heeft de gebeurtenissen vastgelegd in de vorm van mutaties in een rapportenboek. Tabel 3: Gebeurtenissen in september 1941 en februari 1945 tijd

mutatie Maandag 8 september 1941

630

Hoofdb. v. Politie deelt mede dat ± 530 in de Buikslotermeerpolder tusschen Nieuwendam en Zunderdorp een vliegtuig brandend neergekomen was en vroeg men of hier iets bekend was. Uitkijkposten hadden niets gemerkt. Vak I om inlichtingen gevraagd; men was er naar toe.

635

Brandweer deelt mede dat het vliegtuig achter boerderij in land terecht gekomen was, geen ongelukken.

1448

Bij navraag aan den Heer van Lingen deelt deze mede, dat het vliegtuig vermoedelijk ligt ongeveer bij het kruispunt van de Buikslotermeerdijk en de Zunderdorpergouw. Doorgegeven aan den Hr. Verschoor Woensdag 14 Februari 1945

950 2335

Hr. Van Lingen meldt: Leeuwarderweg aan begin bij de Slochter zijn door vliegtuig gemitrailleerd waardoor aan het begin 1 persoon en 4 personen gewond werden Verschillende dreunen werden op Cp waargenomen Donderdag 15 Februari 1945

Bron: Stadsarchief Amsterdam, inventaris 5227

Het verzet heeft op een “Ideaal” plattegrond van Amsterdam rondom de kruising van de Leeuwarderweg en de Kruisweg een prikkeldraadversperring gemarkeerd in september 1944.

Gemeente Amsterdam Historisch Bodemonderzoek Buikslotermeerplein

2 december 2020 Kenmerk 35498 Pagina 15 van 57

Figuur 15: Prikkeldraadversperring in 1944

Bron: Stadsarchief Amsterdam 10035/403

Het Vakhoofd in Amsterdam-Noord, Ger van Lingen meldde op woensdag 14 februari 1945 bij de Commandopost van de Luchtbeschermingsdienst dat een vliegtuig de Leeuwarderweg had gemitrailleerd. Uit The National Archives in Londen blijkt dat een Mosquito het vuur had geopend.

Periode 1945-1963 De weilanden en sportvelden op de onderzoekslocatie zijn zichtbaar op een luchtfoto uit 1955. Figuur 16 : Luchtfoto 8 oktober 1955

Bron: Stadsarchief Amsterdam. Beeldbank afbeeldingsbestand A04139000168

Gemeente Amsterdam Historisch Bodemonderzoek Buikslotermeerplein

2 december 2020 Kenmerk 35498 Pagina 16 van 57

Figuur 17: Kaart 1956, 1:5.000 blad 9

Bron: Stadsarchief Amsterdam. Beeldbank afbeeldingsbestand ANWP00272000001

De laatste exploitant van de Waterlandse tram, de NZH, stopte in 1956 met de elektrische tramverbinding. Bouw- en Woningtoezicht heeft slechts één kaart gemaakt van de locatie in 1921, die in 1957 verviel. Op de kaart worden nog de gemeenten Buiksloot en Nieuwendam genoemd. Figuur 18: Situatie periode 1921-1957 (Buikslotermeer-oost)

Bron: Stadsarchief Amsterdam 10040/595

Langs de oostelijke Buikslotermeerdijk bevonden zich enkel opstallen, waarvan de perceelnummers hieronder zijn vermeld.

Gemeente Amsterdam

2 december 2020 Kenmerk 35498 Pagina 17 van 57

Historisch Bodemonderzoek Buikslotermeerplein

Figuur 19: Situatie in 1961 met perceelnummers

346 340

302

Bron: Stadsarchief Amsterdam, Kaart van Amsterdam 1:1.000, Blad E8

Pal ten noordwesten van de onderzoekslocatie kregen de volkstuinders van “Tuinlust” en “VKW” in 1962 te maken met de aanleg van de Nieuwe Leeuwarderweg. “Het jaar 1962 was voor Tuincomplexen het laatste jaar. We moesten verhuizen [ ]” (Wessels 2006). Een gedeelte van het complex werd verwijderd ten behoeve van de aanleg van de Nieuwe Leeuwarderweg, die meer richting het noordwesten kwam te liggen. Het overgebleven gedeelte van de volkstuinverenigingen VKW en Tuinlust werd in 1963 samengevoegd waarbij Tuinpark Buikslotermeer ontstond (Brienen 2007).

Bouwrijp maken vanaf 1963-1964 Medewerker G. Bruggink van de Dienst der Publieke Werken schreef in 1963 over de “Ophoging Buikslotermeer”: “Het polderland ten noorden van Nieuwendam werd in de jaren 1959, 1960 en 1961, behoudens het meest zuid-oostelijke deel, waarover niet tijdig de beschikking kon worden verkregen, met zand opgespoten en de woningbouw is hier momenteel in volle gang. Het opspuiten van het meest zuid-oostelijke deel van Nieuwendam Noord werd door de afgelopen strenge winter belangrijk vertraagd, maar is onlangs gereedgekomen. [ ] In de Buikslotermeer zullen de opspuitingswerkzaamheden binnenkort een aanvang nemen. [ ] projecteren van bouwterreinen ten oosten van de nieuwe Leeuwarderweg de ontruiming van de bestaande sportterreinen noodzakelijk maakt [ ] De Buikslotermeer heeft een peil van 4,80 m -N.A.P. [ ] ook na de ophoging van de Buikslotermeer gehandhaafd blijven. [ ] Door de lange winter is er vanzelfsprekend een belangrijke vertraging ontstaan in alle werkzaamheden; toch is het gelukt omstreeks half mei j.l. [1963] het eerste zand in de Buikslotermeer te spuiten. Voorlopig zal het zand vanuit de Spiegelpolder met bakken worden aangevoerd naar de bakkenzuiger, die ligplaats zal krijgen op het afgesloten IJ ten oosten van de Oranjewerf, Het ligt echter in de bedoeling om in de loop van dit jaar zand te gaan winnen in het IJsselmeer op het zg.

Muiderzand, waarbij de bakkenzuiger dan verplaatst zal worden naar het Buiten-IJ even ten oosten van de brug naar Schellingwoude.

Gemeente Amsterdam Historisch Bodemonderzoek Buikslotermeerplein

2 december 2020 Kenmerk 35498 Pagina 18 van 57

Aansluiten aan het spuiten van bovengenoemd gedeelte van het bouwterrein zal tevens het zandlichaam van het gedeelte ringweg ten oosten van de Leeuwarderweg worden opgehoogd.” Het artikel ging vergezeld van een situatie met de geplande werkzaamheden. Figuur 20: Onderzoekslocatie op situatie in 1963

Bron: Bruggink 1963, p. 164

Het grootste deel van de onderzoekslocatie lag in maagdelijk polderland. Aan de westzijde lag de Leeuwarderweg naast de zeventiende -eeuwse Middenweg, met daarnaast de voormalige trambaan uit 1888. In het uiterste noordwesten kruiste een hoogspanningsleiding de locatie. Langs de Buikslotermeerdijk in het oosten lagen enkele boerderijen (ter plaatse van het huidige Baanakkerspad). Het voormalige volkstuinencomplex [ ] was op de locatie al onder het zand voor de kruising Nieuwe Leeuwarderweg-IJdoornlaan verdwenen in 1963-1964. Het opspuiten van de Buikslotermeer ten oosten van de Leeuwarderweg startte voor mei 1964. Een andere medewerker van de Dienst der Publieke Werken, B. K. van Rijswijk, schreef er over in maart 1964. “Alleen al voor het gedeelte Buikslotermeer, ten oosten van de Leeuwarderweg, zal voor de zomer van 1964 ruim 1,2 miljoen m3 zand moeten worden gezogen. De zuiger Anversoise II, die ligt in het Buiten IJ, even ten oosten van Schellingwouderbrug, perst het zand over enkele kilometers ver in de polder. Op deze wijze wordt de Buikslotermeer met gemiddeld 1,40 m zand opgehoogd tot een peil van+- 2,65 m -N.A.P. Maar …. de Amsterdamsche Ballastmij, die deze zandlevering verzorgt, is n iet de enige maatschappij die gebruik maakt van de concessie, die door de Domeinen aan de gemeente Amsterdam is verleend. [ ] We naderen de zuiger Enkhuizen, de grootste van de vijf.”

Gemeente Amsterdam Historisch Bodemonderzoek Buikslotermeerplein

2 december 2020 Kenmerk 35498 Pagina 19 van 57

Chris Schut maakte in mei 1964 een tekening van het opgespoten land, gezien vanaf de Leeuwarderweg met Nieuwendam op de achtergrond Figuur 21: Tekening in mei 1964

Bron: Stadsarchief Amsterdam. Beeldbank afbeeldingsbestand 010097012449

In het gebied werden halfhoge wegbanen aangelegd, zoals de IJdoornlaan. Figuur 22a: Vervolg aarden baan half hoge wegbaan in deel A (put 5) IJdoornlaan 1964

Bron: CTA 42921-2 Noot: oktober 1964

Het werkgebied van de Amsterdamsche Ballast Maatschappij in de Buikslotermeerpolder was in 1964 omvangrijk geworden. Zo had de ABM in het zuidwesten aan de Buikslotermeerdijk twee keten staan, die op 28 jun i 1965 door J. M. Arsath Ro’s zijn gefotografeerd.

Gemeente Amsterdam Historisch Bodemonderzoek Buikslotermeerplein

2 december 2020 Kenmerk 35498 Pagina 20 van 57

De maatschappij machtigde de heer Van der Wiel voor het zogenaamde overgangsgebied ten zuiden van de geplande ringweg.

Figuur 22b: ABM machtigt G.C. van der Wiel op 21 augustus 1964

Bron: CTA 42921 scan 7/237

In het Algemeen Handelsblad van 24 juni 1964 stond een artikel over de ophoging van de Buikslotermeer. “De Tuinstad Nieuwendam-Noord zelf werd van -2,20 NAP opgehoogd tot -0,25 NAP, waarvoor een zandlaag van ruim 2 m en op sommige plaatsen zelfs 3 m door de Amsterdamsche Ballast Maatschappij moest worden aangebracht. Dat terrein heeft een oppervlakte van ongeveer 100 ha.: er werd ca. 2,5 miljoen kubieke meter zand opgebracht. Op het ogen blik is de zandleverantie al weer langer dan een jaar op het volgende bouwterrein gericht: de tuinstad Buikslotermeer. De Buikslotermeer is rond 90 ha groot, waarvoor ongeveer 1.2oo.000 m3 zand moet worden opgespoten. Het terrein komt hierdoor 1 m hoger te liggen na inklinken van de ondergrond met 20 cm. [ ] enige maanden geleden stelde de Ballast Maatschappij te Schellingwoude de nieuwste bakkenzuiger (die de naam S kreeg) in gebruik. Dieselmotoren van 3500 pk zuigen een bak, die van het Muiderzand komt, in 2o minuten leeg, terwijl het stort [ ] 4 km verder ligt. [ ] Maar de uiteindelijke lengte van de persleiding zal ongeveer 6 km bedragen [ ] tussenstation onder de naam Nieuwendam gebouwd [ ] De Volkskrant berichtte op 9 juli 1964 over de kosten van de ophoging. “ruim 13 miljoen gulden, want 4,5 miljoen kubieke meter zand is nodig om de Buikslotermeer op de vereiste bouwhoogte te brengen van 1 meter 30 boven polderpeil.

[ ] 600 pk van de Amsterdam II en de 600 ok van de Boulogne II [ ] De Domeinen knikte genadiglijk ja – mits zij 30 cent per

Gemeente Amsterdam Historisch Bodemonderzoek Buikslotermeerplein

2 december 2020 Kenmerk 35498 Pagina 21 van 57

kubieke meter kregen. De resterende 2 gulden 70 is uit een veelheid van posten samengesteld [ ] zand tot een diepte van 30 meter weghalen [ ]” Figuur 23: Advertentie N.V. Amsterdamsche Ballast Maatschappij

Bron: De Telegraaf 29-12-1964

Nog voor het plan voor de bebouwing in uitvoering ging waren in 1965 al diverse tekeningen gemaakt voor trafohuisjes in het gebied. DPW maakte op 8-1-1965 een tekening voor de aarden baan halfhoog wegbaan deel b (put 6 + 8). Het zanddepot werd stuifvrij gemaakt met zwarte grond Figuur 24: Tekening 8 januari 1965 voor halfhoge wegbaan

Bron: CTA 43231

De afdeling Stadsontwikkeling ging toen nog uit van een stadsspoor langs de Leeuwarderweg,die ter hoogte van de IJdoornlaan in oostelijke richting zou afbuigen. Het tracé is nog lang herkenbaar geweest aan een gebogen watergang.

Gemeente Amsterdam Historisch Bodemonderzoek Buikslotermeerplein

2 december 2020 Kenmerk 35498 Pagina 22 van 57

Figuur 25: Ontwerp met gepland stadsspoor (9) in 1965

Bron: Anonymus 1965, p. 184

Het Plan Van Gool is vormgegeven in de vorm van een maquette in juli 1965. Het stadsspoor ontbreekt. Figuur 26: Maquette Buikslotermeer en Plan Van Gool 27 juli 1965

Bron: Stadsarchief Amsterdam. Beeldbank afbeeldingsbestand HVVA00228000153

Puinbergplaatsen 1965-1967 De Dienst der Publieke werken bracht het puin van gesloopte boerderijen en andere opstallen onder in gecontroleerde bergingen.

Gemeente Amsterdam

2 december 2020 Kenmerk 35498 Pagina 23 van 57

Historisch Bodemonderzoek Buikslotermeerplein

Figuur 27: Situatie puinbergingen in 1969

Bron: CTA 59599-2 Tabel 4: Puinbergingen in en nabij onderzoeksgebied Symbool

Stortplaats

nr.

Gestorte hoeveelheid in m

3

Tijdstip in

Tijdstip

gebruikname

opheffing

3

Rechterlong oprit nabij Elzenhagen

35.000

1967

1967

4

Buikslotermeer bij oude Leeuwarderweg

40.000

1966

1966

5

Tussen Elzenhagen en Noorderbegraafplaats

20.000

1966

1966

6

Ten noorden Statenjachtstraat en ten oosten

33.000

1967

1967

80.000

1965

1966

Banne Buikslootlaan 7

Hoge wegbaan ten zuiden Buiksloterbanne

Bron: Bewerkt naar OMEGAM 2002.

Op en in de omgeving van de onderzoekslocatie zijn diverse bergingen bekend. In “rechterlong” (de oostelijke ‘long’) van de op- en afrit Nieuwe Leeuwarderweg/IJdoornlaan is een puinberging gerealiseerd. Een vergelijkebare stortplaats voor puin en/of bouw- en sloopafval bevond zich ter plaatse van de oude Leeuwarderweg pal ten zuiden van de IJdoornlaan (OMEGAM 2002 in IBA 2003-2007-2012).

Gemeente Amsterdam Historisch Bodemonderzoek Buikslotermeerplein

Figuur 28: Gedeelte hoge wegbaan Leeuwarderweg en Ringweg in 1965

Bron: CTA 44882

Op een maquette uit 1966 is het stadsspoor weer te zien. Figuur 29: Maquette 1966 met stadsspoor en halte

Bron: Stadsarchief Amsterdam. Beeldbank afbeeldingsbestand HVVA00228000157

2 december 2020 Kenmerk 35498 Pagina 24 van 57

Gemeente Amsterdam Historisch Bodemonderzoek Buikslotermeerplein

2 december 2020 Kenmerk 35498 Pagina 25 van 57

Volgens het Algemeen Handelsblad van 3 mei 1966 ging het Plan Buiksloot mogelijk deze zomer in uitvoering. Toen in oktober 1966 een tekening gemaakt werd voor een brug over de fietsroute langs de Nieuwe Leeuwarderweg, was het plan voor een stadsspoor al van de baan. Figuur 30: Tekening brug 942, oktober 1966

Bron: CTA 46213-2

Gemeente Amsterdam Historisch Bodemonderzoek Buikslotermeerplein

2 december 2020 Kenmerk 35498 Pagina 26 van 57

Figuur 31a: Brug 957 in de verlengde Waddenweg over het Breed

Bron: CTA 46455-1

Voor de paalpunten werden dieptes aangehouden van NAP -18,25 en -18,75 m/ Figuur 31b: Paalpuntdieptes

Bron: CTA 46455-1

De Hollandse Beton Maatschappij begon op 16 mei 1967 met het verdichten van het zand voor de asfaltering van de Th. Weeversweg. In augustus 1967 maakte DPW een tekening van het viaduct no. 959 in de Waddenweg. Enkele scans in het CTA zijn in spiegelbeeld.

Gemeente Amsterdam Historisch Bodemonderzoek Buikslotermeerplein

2 december 2020 Kenmerk 35498 Pagina 27 van 57

In 1967-1968 is brug 959 gebouwd over een parkeerterrein in de Waddenweg Figuur 32a: Viaduct 959 in 1967-1968

Bron: CTA 46722 Noot: in spiegelbeeld

Hieronder is een overzicht van de wapening in de brugdekken weergegeven. Figuur 32b: Wapening brugdekken 1967

Bron: CTA 46722-19

Op een foto uit september 1967 is de aankondiging te zien voor de bouw van het winkelcentrum.

Gemeente Amsterdam Historisch Bodemonderzoek Buikslotermeerplein

2 december 2020 Kenmerk 35498 Pagina 28 van 57

Figuur 33: Foto september 1967

Bron: Stadsarchief Amsterdam, Beeldbank afbeeldingsbestand 010009013121 Figuur 34: Luchtfoto september 1967

Bron: Stadsarchief Amsterdam, Beeldbank afbeeldingsbestand 010009015528

Op een luchtfoto van september 1968 is te zien dat het Waddenwegviaduct is aangelegd. Ter hoogte van het Breed, in een coupure van het grondlichaam: brug 957 in aanbouw (over het latere J. H. Hisgenpad) Op een tekening van 21 oktober 1968 staat in het stempel: “Te maken walmuur en oevervoorziening tussen de bruggen 940 en 956 met bijkomende werken” (tek, 21-10-1968, rev. 12-12-1969)

Gemeente Amsterdam Historisch Bodemonderzoek Buikslotermeerplein

Figuur 35a: Situatie te maken walmuur en oevervoorziening in 1969

Bron: CTA 47504-1 Figuur 35b: Algemene doornsnede kademuur

Bron: CTA 47504-1

2 december 2020 Kenmerk 35498 Pagina 29 van 57

Gemeente Amsterdam Historisch Bodemonderzoek Buikslotermeerplein

2 december 2020 Kenmerk 35498 Pagina 30 van 57

Figuur 35c: Algemene doorsnede oevervoorziening

Bron: CTA 47504-1

De N.V. Aannemingsbedrijf Van Acker, die de bovenstaande constructies uiteindelijk aanbracht, vroeg in 1965 voor een van haar uitvoerders pension, eventueel in Amsterdam-Noord. Figuur 36a: Advertentie N.V. Aannemingsbedrijf Van Acker in 1965

Bron: De Telegraaf 27-03-1965

In 1967 heette het bedrijf N.V. Aannemingsbedrijf v/h J. F. van Acker. Figuur 36b: Advertentie N.V. Aannemingsbedrijf v/h J. F. van Acker in 1967

Bron: Het Parool 18-7-1967

Gemeente Amsterdam Historisch Bodemonderzoek Buikslotermeerplein

2 december 2020 Kenmerk 35498 Pagina 31 van 57

De constructies werden gemaakt door N.V. Aannemingsbedrijf v/h J. F. van Acker te Halfweg in de periode maart-oktober 1969 (dagboek CTA 47504) Figuur 37: september 1968

Bron: Stadsarchief Amsterdam, Beeldbank afbeeldingsbestand 010009015529

DPW maakte op 22-10-1968 een tekening voor een oevervoorziening langs het naamloze water ten oosten van het ook nog anonieme Buikslotermeerplein: “Te maken oevervoorziening langs ontwateringstocht aan oostzijde bouwterrein tussen Purmerweg en Ringweg” De details stonden op een tekening van 14-2-1968.

Gemeente Amsterdam Historisch Bodemonderzoek Buikslotermeerplein

2 december 2020 Kenmerk 35498 Pagina 32 van 57

Figuur 38a: Tekening oevervoorziening in 1968

Bron: CTA 46437

Aannemer Van der Stoel begon op 1 mei 1968 met het uitbaggeren van ontwateringstocht aan oostzijde bouwterrein”. Op 21 mei noteerde de opzichter over het vrijkomende materiaal: “afvoeren op bouwterrein” (scan 17/88) De oevervoorziening langs de locatie van het huidige Olof Palmeplein is weergegeven in doorsnede 5: Figuur 38b: Doorsnede 5

Bron: CTA 46437

Gemeente Amsterdam Historisch Bodemonderzoek Buikslotermeerplein

2 december 2020 Kenmerk 35498 Pagina 33 van 57

Figuur 38c: Type palen en planken

Bron: CTA 46437

Aannemer J. van der Stoel, gevestigd in de Gaaistraat 6, Badhoevedorp, nam het werk aan voor een bedrag van f 72.725,- Van der Stoel zette een P & A dragline in voor het uitbaggeren. Figuur 39a: Draglinemachinist gevraagd in 1967

Bron: De Telegraaf 31-05-1967

Het bedrijf J. van der Stoel had vestigingen in Badhoevedorp en Oosthuizen. Figuur 39b: Kipwagenchauffeur gevraagd in 1968

Bron: De Telegraaf 04-04-1968

Teun van der Stoel kocht in de jaren zestig zijn eerste kipauto. Zijn zoon Jaap breidde het bedrijf in 1966 uit met een knijperauto. (http://www.vanderstoelbv.nl/over-van-der-stoel/) De Mij. Grondbouw N.V. startte op 23 oktober 1967 met het heien van circa 13 m lange palen voor de duiker ter plaatse van de Werengouw [tot 30-10]. De palen werden vanaf 7 november op hoogte wapening voor de funderingsvloer. Hierna konden vanaf 30 november de elementen geplaatst worden, zes op 1-12 [1, 14, 19, 13 st Waco elementen] duiker monden geplaatst, perkoenen slaan voor duiker monden, duiker monden aanstorten. Vuile grond afvoeren [scan 54/130]

Gemeente Amsterdam

2 december 2020 Kenmerk 35498 Pagina 34 van 57

Historisch Bodemonderzoek Buikslotermeerplein

Figuur 40: Werkomschrijving duiker onder Werengouw

Bron: CTA 45698, scan 87/130

De leverancier van de duikerelementen was de firma WACO in Meppel. “Directeur van de stichting is Wim Adrianus van Parera, tot voor kort mede-directeur van aannemersbedrijf N.V. Grondbouw. (Het Parool 19-03-1970). Wim van Parera was tot voor kort samen met zijn vader directeur van de N.V. Grondbouw, een bijzonder goed lopend bedrijf sinds de Parera’s een nieuwe funderingstechniek ontdekte. (AH 20-04-1970) Figuur 41: Advertentie Maatschappij Grondbouw in 1971

Bron: De Volkskrant 6-2-1971

De Maatschappij Grondbouw b.v. was in 1978 nog gevestigd op het adres Weesperstraat 96 in Diemen (Het Parool 9-12-1978) Tabel 5: Aannemers in Buikslotermeer 1964-1970 Naam adres ABM Wibautstraat 90 Amsterdam Acker v.h. IJweg 18 Halfweg Gebr. v.d.Biggelaar Oude Weistraat, Velddriel HBM Nederland

Rijswijk?

HBM Nederland Mij. Grondbouw N.V. J. van der Stoel

Weesperstraat 96 Diemen Gaaistraat 6, Badhoevedorp

Bron: Centraal Tekeningenarchief

werk

Asfalteren Th. Weeversweg (alleen dagboek) Werengouw (in 1966, dus ten oosten van BSMP) Werengouw: duiker, 65,71 m Th.Weeversweg, ov

bedrag F 3.- /m3

f 178.080 incl. BTW. September 1969 – februari 1970 onbekend

Oeverbeschoeiing f 72.725,-

Gemeente Amsterdam Historisch Bodemonderzoek Buikslotermeerplein

2 december 2020 Kenmerk 35498 Pagina 35 van 57

De Dienst der Publieke Werken maakte op 20-1-1970 een tekening voor een bushalte op het Buikslotermeerplein langs de Werengouw. Figuur 42: Bushalte langs de Werengouw in 1970

Bron: CTA 58612

Het eerste object dat gebouwd is op/nabij de onderzoekslocatie is een rioolgemaal. Figuur 43: Luchtfoto 6 september 1968 met rioolgemaal en fundering Zilverberg

Bron: Stadsarchief Amsterdam, Beeldbank afbeeldingsbestand 010009015527

Op een luchtfoto van juni 1969 is de geasfalteerde Th. Weeversweg te zien. Het zuidwestelijke deel van het winkelcentrum Buikslotermeer staat in de steigers. Het viaduct Waddenweg is gereed.

Gemeente Amsterdam Historisch Bodemonderzoek Buikslotermeerplein

2 december 2020 Kenmerk 35498 Pagina 36 van 57

Figuur 44: Luchtfoto juni 1969

Bron: Stadsarchief Amsterdam, Beeldbank afbeeldingsbestand 010009015537

Tekening kruising IJdoornlaan-Waddenweg-H. Cleijndertweg in 1969. Figuur 45: Kruising Waddenweg-IJdoornlaan in 1969

Bron: CTA 55097

Langs de oostzijde van de Leeuwarderweg is in 1969 een ontwateringstocht gegraven tussen de IJdoornlaan en de Purmerweg, oevervoorzieningen en bijbehorende werkzaamheden. De aannemer was Gebr.v.d. Biggelaar, Oude Weistraat, Velddriel a f 178.080 incl. BTW. September 1969 – februari 1970 [Van de Biggelaar, Aannemings- en transportbedrijf Van de Biggelaar, aannemers van grond-, wegen- en waterbouwkundige werken in Velddriel (NRC 3-8-1972)

Gemeente Amsterdam Historisch Bodemonderzoek Buikslotermeerplein

2 december 2020 Kenmerk 35498 Pagina 37 van 57

Figuur 46: Graven tocht tussen IJdoornlaan en Purmerweg in 1969

Bron: CTA 48136

In 1969 is een ontwerpplan gemaakt voor hemelwaterbakken en -afvoer voor winkelcentrum Buikslotereerplein. Figuur 47: Ontwerp hemelwaterbakken en –afvoer in 1969

Bron: CTA 48963-3

In mei 1971 is een foto gemaakt van de Waddenwegviaduct met abri’s

Gemeente Amsterdam Historisch Bodemonderzoek Buikslotermeerplein

Figuur 48: Foto Waddenwegviaduct in mei 1971

Bron: Stadsarchief Amsterdam, Beeldbank afbeeldingsbestand B00000009285 Figuur49: Brug 944 in de IJdoornlaan, mei 1971

Bron: Stadsarchief Amsterdam, Beeldbank afbeeldingsbestand B00000009284 Figuur 50: Brug 944 in de IJdoornlaan over afwateringstocht en Baanakkerspad, mei 1971

Bron: Stadsarchief Amsterdam, Beeldbank afbeeldingsbestand B00000009283

2 december 2020 Kenmerk 35498 Pagina 38 van 57

Gemeente Amsterdam Historisch Bodemonderzoek Buikslotermeerplein

2 december 2020 Kenmerk 35498 Pagina 39 van 57

Figuur 51: Luchtfoto 5 oktober 1972

Bron: Stadsarchief Amsterdam, Beeldbank afbeeldingsbestand B00000034215 Figuur 52: Luchtfoto 5 oktober 1972

Bron: Stadsarchief Amsterdam, Beeldbank afbeeldingsbestand B00000034214

Het winkelcentrum Buikslotermeer is weergegeven op een kaart 1:1.000 uit 1972

Gemeente Amsterdam Historisch Bodemonderzoek Buikslotermeerplein

Figuur 53: Situatie in 1972

Bron: D8 Figuur 54: Luchtfoto 5 oktober 1972

Bron: Stadsarchief Amsterdam, Beeldbank afbeeldingsbestand B00000034214

2 december 2020 Kenmerk 35498 Pagina 40 van 57

Gemeente Amsterdam Historisch Bodemonderzoek Buikslotermeerplein

Figuur 55: Wijziging vluchtheuvel brug 959 in 1978

Bron: CTA 60868-1

Figuur 56: Situatie in 1979

Bron: D8

2 december 2020 Kenmerk 35498 Pagina 41 van 57

Gemeente Amsterdam Historisch Bodemonderzoek Buikslotermeerplein

Figuur 57: Waddenweg en parkeerterrein gezien vanaf Loenermark in februari 1981

Bron: Stadsarchief Amsterdam, Beeldbank afbeeldingsbestand B00000021664

Figuur 58: Foto Buikslotermeerplein in februari 1981

Bron: Stadsarchief Amsterdam, Beeldbank afbeeldingsbestand B00000021672

2 december 2020 Kenmerk 35498 Pagina 42 van 57

Gemeente Amsterdam Historisch Bodemonderzoek Buikslotermeerplein

2 december 2020 Kenmerk 35498 Pagina 43 van 57

Figuur 59: Luchtfoto Buikslotermeerplein in april 1984

Bron: Stadsarchief Amsterdam, Beeldbank afbeeldingsbestand B00000036628

De onderzoekslocatie is weergegeven op een compilatie van vier bladen 1:1.o00 in 1985. Figuur 60: Situatie in 1985

Bron: data.amsterdam.nl (bladen D7, D8, E7 en E8)

Gemeente Amsterdam Historisch Bodemonderzoek Buikslotermeerplein

2 december 2020 Kenmerk 35498 Pagina 44 van 57

Stadsdeel Noord nam op 8 oktober 1986 een raadsbesluit over de naamgeving van het Olof Palmeplein. Tabel 7: Raadsbesluiten over naamgeving jaar mm-dd straat 1963 30-10 Baanakkerspad 1963 30-10 IJdoornlaan 1966 14-2 Th. Weeversweg 1966 24-2 H. Cleyndertweg 1968 3-4 Het Breed 1968 3-4 Buikslotermeerplein 1971 27-10 Slufter 1986 8-10 Olof Palmeplein Bron: Bakker et al. 1999 Noot: Oudste datum bij meerdere raadsbesluiten

De toenmalige Milieudienst Amsterdam heeft op een situatie uit 1993 de demping en het graven van een nieuwe watergang gemarkeerd. Figuur 61: Demping omstreeks 1993

Bron: 30920/1940, BO10089455, 19 okt 1993

Gemeente Amsterdam Historisch Bodemonderzoek Buikslotermeerplein

2 december 2020 Kenmerk 35498 Pagina 45 van 57

Figuur 62a: Situatie met brugnummers in 1998

Bron: Bakker et al. 1999 Figuur 62b: Situatie BSM-west met brugnummers, 1998

Bron: Bakker et al. 1999

Freek de Vos maakte op 26 mei 2001 enkele luchtfoto’s van het Buikslotermeerplein

Gemeente Amsterdam Historisch Bodemonderzoek Buikslotermeerplein

2 december 2020 Kenmerk 35498 Pagina 46 van 57

Figuur 63a: Luchtfoto Buikslotermeerplein in mei 2001

Bron: Stadsarchief Amsterdam, Beeldbank afbeeldingsbestand D10120000429

Op een tweede luchtfoto ligt het Olof Palmeplein op de voorgrond Figuur 63b: Buikslotermeerplein in mei 2001

Bron: Stadsarchief Amsterdam, Beeldbank afbeeldingsbestand D10120000430

In 2005 is een HO aangevraagd i.v.m. de herontwikkeling van het gebied Het Schouw

Gemeente Amsterdam Historisch Bodemonderzoek Buikslotermeerplein

2 december 2020 Kenmerk 35498 Pagina 47 van 57

Figuur 64: Het Schouw 1 april 2005

Bron: SAA 30920 / B120009259 Brief historische onderzoek Buikslotermeerplein Het Schouw

Na het historisch onderzoek heeft Syncera De Straat op 8 december 2005 gerapporteerd over een bodemonderzoek ter plaatse van Het Schouw. “De bovengrond is ten hoogste licht verontreinigd met koper, kwik, PAK, minerale olie en EOX. De ondergrond is plaatselijk licht verontreinigd met minerale olie, PAK, EOX en nikkel. Het grondwater is licht verontreinigd met chroom, arseen cis1,2-dichlooretheen, tetrachlooretheen en xylenen. Op data.amsterdam.nl zijn luchtfoto’s uit de periode 2003-2020. Op enkele foto’s is grondwerk te zien voor het bouwrijp maken van bijvoorbeeld Het Schouw en Euroscoop. Figuur 65: Luchtfoto in 2008

Bron: data.amsterdam.nl

Gemeente Amsterdam Historisch Bodemonderzoek Buikslotermeerplein

2 december 2020 Kenmerk 35498 Pagina 48 van 57

Eric Dix maakte in maart 2013 vanaf de flat Loenermark 647-777een panoramafoto van de Waddenweg en het Buikslotermeerplein Figuur 66: Foto 14 maart 2013

Bron: Stadsarchief Amsterdam, Beeldbank afbeeldingsbestand 030178004163

Voor een onderzoek naar een P+R in 2019 is een projectie gemaakt van de voormalige Leeuwarderweg met bermsloten. Figuur 67: “Vroegop Kweekt Werklust” en “Tuinlust” en voormalige bermsloten geprojecteerd op situatie 1973

Bron: Projectie bladen D7 uit 1942 en 1973, 5-9-2019

De Nieuwe Leeuwarderweg is tussen 2007 en 2012 aangepast in verband met de aanleg van de Noord/Zuidlijn. In 2018 zijn geluidsschermen geplaatst langs de NLW en de op- en afritten (Mulder 2018).

Gemeente Amsterdam

2 december 2020 Kenmerk 35498 Pagina 49 van 57

Historisch Bodemonderzoek Buikslotermeerplein

In de nacht van 18 op 19 april 2020 is getracht om met ‘een soort bom’ de afstortkluis van de Rabobank op het Buikslotermeerplein op te blazen (Het Parool 14-11-2020)

Dick Slebos – Dirk Sterenberg en het Waddenwegviaduct D. L. H. (Dick, Dirk Laurens Hendrik) Slebos is geboren in Amsterdam op 27 september 1923 . Hij overleed in Vinkeveen op 14 januari 2011. Cornelis van Eesteren nam hem aan in 1954 bij de afdeling Stadsontwikkeling van de DPW. Tabel 7: Projecten van Slebos en Sterenberg jaar brugnr Terras Oostoever [Sloterplas] 1955 314 Westerdoksluisbrug 1967 1967-1969 1968-69

959 949 943

Brugwachtershuisje Kortjewantsbrug Waddenwegviaduct [bij van Heekweg] Watersnoodbrug

ontwerper Slebos Slebos

bron Vriendenvandesloterplas.nl De Waarheid 1958 in Ingenieursbureau 2020

Slebos Slebos & Sterenberg Sterenberg Sterenberg

Bronnen: BMA 2012 , SAA 30648 Dienst Ruimtelijke Ordening, 1980-1989 en nl.wikipedia.org/wiki/Buikslotermeerpleinbrug

Figuur 68: Waddenwegviaduct in 2020

Bron: www.parool.nl/de-gedroomde-filmlocatie-in-noord-wordt-gesloopt

Gemeente Amsterdam Historisch Bodemonderzoek Buikslotermeerplein

2 december 2020 Kenmerk 35498 Pagina 50 van 57

Archeologie Het Bureau Monumenten & Archeologie heeft in 2011 een archeologische signaleringskaart samengesteld. Figuur 69: Archeologische verwachtingen

Bron: BMA 2011

In het onderzoeksgebied zijn geen archeologische verwachtingen (meer).

Bodem: historie Voorzover bekend bevindt zich ter plaatse van de locatie geen baggerbergplaats. Puinbergplaatsen in de Buikslotermeer bevinden zich elders In de inventaris 30920 van het Stadsarchief Amsterdam bevindt zich een dossier 1939 dat betrekking heeft op Buikslotermeerplein 295 (voorheen 200, Mons Energie BV). Op bijbehorende situatie is een autowasplaats aangegeven.

Gemeente Amsterdam Historisch Bodemonderzoek Buikslotermeerplein

2 december 2020 Kenmerk 35498 Pagina 51 van 57

Figuur 70: Situatie in OMEGAM 1992

Bron: 30920/1939, BO10116644, 3 mrt 1992

In een tweede dossier is sprake van demping, aanleg watergang en bouw parkeerkelders in 1993: Figuur 71: Dossier Shell-tankstation Loenermark 780, 1993

Bron: SAA 30920/1940

Conventionele Explosieven (CE) Er zijn enkele gebeurtenissen uit de Tweede Wereldoorlog bekend. De crash van het Britse vliegtuig en de beschieting vonden buiten de onderzoekslocatie plaats. Ook de met prikkeldraad omgeven kruising van de Leeuwarderweg met de Kruisweg lag buiten de locatie.

Gemeente Amsterdam Historisch Bodemonderzoek Buikslotermeerplein

2 december 2020 Kenmerk 35498 Pagina 52 van 57

De combinatie Armaex, Bombs Away en de gemeente Amsterdam heeft in 2016 een vooronderzoek conventionele explosieven uitgevoerd voor het gehele grondgebied van de gemeente Amsterdam. De daaruit resulterende CE bodembelastingkaart is in november 2018 en in november 2020 geactualiseerd. De onderzoekslocatie is niet verdacht van CE (of niet gesprongen explosieven). Er is geen nader onderzoek naar explosieven nodig. Figuur 72: Van explosieven verdachte gebieden in Noordhollandsch Kanaal

Bron: data.amsterdam.nl

Het Buikslotermeerplein en omgeving zijn niet verdacht van explosieven. Er is geen nader onderzoek op dat gebied nodig. De recente poging om een afstortkluis op het Buikslotermeerplein met een explosief op te blazen doet niets af aan die conclusie.

Datering en ondergrondse obstakels Boerderijen Dempingen Dempingen demping Puinberging Voormalige Leeuwarderweg Voormalige trambaan WACO-duiker

ten oosten van het Olof Palmeplein sloten Buikslotermeerpolder bermsloten van Leeuwarderweg langs tracé Stadsspoor nee opgebroken wegfundering betonelementen onder Weerengouw

Gemeente Amsterdam Historisch Bodemonderzoek Buikslotermeerplein

2 december 2020 Kenmerk 35498 Pagina 53 van 57

Conclusies en aanbevelingen Op het prestedelijke maaiveld lagen ter plaatse van de onderzoekslocatie in chronologische volgorde de Middenweg, enkele boerderijen, een trambaan, de Leeuwarderweg, volkstuinen en sportvelden. Vanaf 1964 is de locatie opgehoogd met een circa 1,2 m dikke laag zand, waarop vervolgens enkele halfhoge wegbanen zijn aangelegd. In het kader van de ophoging zijn kavel- en bermsloten gedempt. Het zand voor de ophoging en dempingen komt uit het Pleistoceen en is onverdacht. Op de locatie zijn geen archeologische verwachtingen (meer). De voorgenomen werkzaamheden kunnen plaats vinden zonder aanvullend onderzoek. De locatie is niet verdacht van explosieven. Grond- en heiwerkzaamheden kunnen onder reguliere omstandigheden uitgevoerd worden.

Gemeente Amsterdam Historisch Bodemonderzoek Buikslotermeerplein

2 december 2020 Kenmerk 35498 Pagina 54 van 57

Bronnen Armaex, Bombs Away & Gemeente Amsterdam (2016), 15P046 NGE bodembelastingkaart. Armaex, Bombs Away & Gemeente Amsterdam (2018), 15P046 NGE bodembelastingkaart, november 2018. Aten, D. & F. Wieringa (2015), De Waterwolf in Waterland. De overstroming van 1916 in Waterland en de Zaanstreek. Schoorl: uitgeverij Pirola Bakker, M. (1999), Stadsatlas Amsterdam. Stadskaarten. Straatnamen verklaard. Ronald van Tulder: Amsterdam Publishers Bakker, Theo ( ), De Waterlandse tram (1888-1956) Bont, Ch.de (2014), Amsterdamse boeren. Een historische geografie van het gebied tussen de duinen en het Gooi in de middeleeuwen. Hilversum: Verloren Brienen, Saskia van (2007), Oud en nieuw. Tuinpark Buikslotermeer, Zomernummer, 31e jrg., juli/augustus 2007, nr. 19 Bruggink, G. (1963), Ophoging Buikslotermeer. Werk in Uitvoering 13e jaargang no. 10, juni 1963 Bureau Monumenten & Archeologie (2011), Archeologische Signaleringskaart Amsterdam. Centrum Bureau Monumenten & Archeologie (2012), J. Schilt, C. van Onna (red.) H. Aardse, Cultuurhistorische verkenning Buikslotermeer II Amsterdam Noord. C12-046 Amsterdam 2012 Dienst der Publieke Werken (1979), Puinstortplaatsen Amsterdam. Vol – in gebruik – geprojekteerd; situatie sept. 1979. Tek. 348 G.T. 178C 60 x 45 cm Dienst Openbare Werken (1990), Afdeling Gereedmaken Terreinen [kaart ophogingen] Gans, W. (2006), Geologieboek Nederland.

Den Haag: ANWB / TNO Gans, W. (2011), De bodem onder Amsterdam. Een geologische stadswandeling. TNO Groffen, D. & M. de Roever (2000), Terugblikken op Waterland. Hoofdstukken uit de geschiedenis van Amsterdam-Noord. Ingenieursbureau Amsterdam (2003-2007-2012), Historisch onderzoek Nieuwe Leeuwarderweg Ingenieursbureau (2020), Notitie bruggen en kademuren in Amsterdam. Concept 2 december 2020. Jansen, L. (1965) , De geschiedenis van de Buikslotermeer. Werk in Uitvoering. Orgaan van de Dienst der Publieke Werken Amsterdam, 15de Jaargang No. 12, augustus 1965 Mulder, J. H. (1965), De “Zuid-Oost Lob” en het plan voor de Bijlmermeer, Werk in Uitvoering, september, pp. 206-209 OMEGAM (2002), Ophogingen in Amsterdam Projectbureau Noord/Zuidlijn, Geotechnisch profiel Raukema, A.-M. & Saskia Boerma, Groene Oases, Ons Amsterdam 2017. Rijswijk, B. K. van (1964), “Zij liggen voor Pampus” Zandzuigen op het IJsselmeer. Werk in Uitvoering maart 1964, pp. 307Wessels, F. (2006), ……. ongeveer 50 jaar geleden. Tuinpark Buikslotermeer, Hittegolfnummer, 30e jrg., augustus 2007, nr. 11, pp. 4-5 www.amsterdam.nl/wonen-leefomgeving/bodem/nota-bodembeheer/ www.kb www.wiewaswie

Gemeente Amsterdam

2 december 2020 Kenmerk 35498 Pagina 55 van 57

Historisch Bodemonderzoek Buikslotermeerplein

Bijlage 1: Inventarissen Stadsarchief Amsterdam Tabel: Inventarissen in Stadsarchief inventaris archief 5180 Dienst der Publieke Werken 5187.A Secretarie; Afdeling Volkshuisvesting en gedeponeerde archieven 5225 Politierapporten 5227 Luchtbeschermingsdienst 5370 Gemeentelijke Dienst Grondbedrijf 5417 5444 Stedelijk Beheer 5458 Dienst Openbare Werken 10003 Collectie SAA foto-afdrukken 10008 Gemeentelijke Dienst Grondbedrijf 10039 Publieke Werken 10040 Bouw- en Woningtoezicht 10056 Collectie SAA; bouwtekeningen 10057 Centraal Tekeningenarchief 10084 Otto Jaring 10095 Collectie Atlas Kolk 10097 Collectie SAA: tekeningen en prenten 10144 10151 Dienst Bouw- en Woningtoezicht 30074 Dienst Publieke Werken: Afdeling Riolering en Waterverversing 30075 DOW Afdeling Riolering en Waterhuishouding 30076 Dienst Riolering en Waterhuishouding Amsterdam 30080 Inventaris van het Archief van de Gemeentelijke Dienst Volkshuisvesting

30173 30391 30533 30712 30920 30960 30978 31148 31215 31285

31215

periode

bestanddeel

1962-1980 1940-1945 1940-1945 1909-1995 1897-1922

Foto’s 1909-

bouwtekeningen

1917-1965 1892-1988

Bouwtekeningen van gesloopte percelen

/1721 Stukken betreffende de bouw van 27 woningen en garages aan de Th. Weeversweg door de NV Bouwfonds Nederlandse gemeenten, 1966

Amsterdamse Raad voor de Monumentenzorg Inventaris van de Collectie Projectbureau Noordwaarts: CAN-gebied

1980-2005

Stadsdeel Noord Dienst Milieu en bouwtoezicht en rechtsvoorgangers: bodemdossiers Gemeentelijk Grondbedrijf Stadsdeel Noord Dienst Milieu- en Bouwtoezicht Archief van de Dienst Milieu- en Bouwtoezicht Dienst Bouw- en Woningtoezicht; Stafafdeling Hinderwet en rechtsopvolger: hinderwetvergunningen: aanvulling Archief van de Dienst Milieu- en Bouwtoezicht: tankcertificaten

1981-1990

1991-1994 1991-2000 tankcertificaat

1875-1975

1981-2011

Gemeente Amsterdam Historisch Bodemonderzoek Buikslotermeerplein

2 december 2020 Kenmerk 35498 Pagina 56 van 57

Bijlage 2: Centraal Tekeningenarchief

Tabel: Bestanden in het CTA nummer volg jaar 42921 1 1964 3

43145

1965

43231

1965

43250

1965

44568

1967

44569 44882 44883

1964 1965 1965

44884 45432

1

1966 1967

2

1967

45486

1967

45487

1967

45658

1968

45698 45988 46183

46278 46437

1968 1968 19661967 1966 1966 19671968 1967 1968

46454

1967

46455

47690 48136

19661967 19671968 1969 19671968 1968 1969

48329 48331

1969 1969

48497

1970

48963

1969

46212 46213 46274

46722 47504 47574

omschrijving Aanleg IJdoornlaan tussen Leeuwarderweg en Buikslotermeerdijk plus [ ] Bouwterrein Buikslotermeer. Te maken gedeelte van de ringweg [IJdoornlaan] ten oosten van de Leeuwarderweg Dagboek [N.V. Amsterdamsche Ballast Maatschappij, die de heer G.C. van der Wiel machtigde als uitvoerder] Bouw van een transformatorhuisje aan De Wieden in de Buikslotermeer (T721) Bouw van een transformatorhuisje aan Zilverberg (T720) Aanleg halfhoge wegbaan parallel aan Leeuwarderweg ten behoeve van Tuindorp Buikslotermeer Ophoging bouwterrein tussen Waddendijk en Leeuwarderweg ten behoeve van Tuindorp Buikslotermeer [196 scans] Heiplan riolering Buikslotermeer B [geen tekening] Eerste gedeelte van onderheide transportriolen Buikslotermeer, deel A Gedeelte hoge wegbaan Leeuwarderweg (2) en ringweg 1e fase Ophoging wegbaan nabij Waddenweg ten behoeve van Leeuwarderweg [ABM aanneemsom f 145.000 en f 3,-/m3] Omlegging bestaande Leeuwarderweg 2e fase Bouwterrein Buikslotermeer. Het onder profiel brengen van een gedeelte IJdoornlaan aansluitend aan Leeuwarderweg Bouwterrein Buikslotermeer. Profielen [revisie] Dagboek [draglines P en H (800 en 1.000 l) Grondwerk Leeuwarderweg. Onder profiel brengen van Leeuwarderweg nabij IJdoornlaan [westelijk oor] Grondwerk Leeuwarderweg.

Ophogingen tussen IJdoornlaan en v.Heekweg langs Leeuwarderweg Ontgraving ten behoeve van parkstrook ten zuiden van IJdoornlaan [ten noordoosten van locatie] Onderheide duiker onder Werengouw in Buikslotermeer, deel D Oevervoorziening tussen brug 946 en 956 langs de Wieden Bouw van brug 936, viaduct over de IJdoornlaan in de Leeuwarderweg Brug 940 over sierwater ten zuiden van IJdoornlaan in de rijwielroute langs Leeuwarderweg Brug 942 in IJdoornlaan over rijwielroute langs Leeuwarderweg Bouwen van brug 953, vaste brug over sierwater langs Baanakkerspad in IJdoornlaan Bouw van brug 954 in de IJdoornlaan [over de Slufter] Maken van een oevervoorziening langs Baanakkerspad, langs oostzijde van Het Breed, Th. Weeversweg, IJdoornlaan nabij Bosplaat en ten noorden en oosten van Elpermeer Bouw van een viaduct, burg 944 over de Wieden in IJdoornlaan, waarbij het maken van trappen, keermuren en oevervoorzieningen Bestekstekening brug 957 in de verlengde Waddenweg over Het Breed, waarbij het maken van trappen Bouw brug 959 over parkeerterrein winkelcentrum in Waddenweg [enkele tekeningen in spiegelbeeld] 287 scans [dagboek maart-oktober 1969] kademuur tussen bruggen 940 en 956 Bouw van vaste brug 956 over de Wieden in Dijkwater [ten noorden van IJdoornlaan] Bestrating Buikslotermeerplein. Situatie met L.K. Ontwateringstocht Leeuwarderweg.

Graven van een ontwateringstocht en maken van oevervoorzieningen tussen IJdoornlaan en Purmerweg langs de Leeuwarderweg Brug 966 Het bouwen van brug 950, vaste brug over een afwateringstocht van de IJdoornlaan (voetbrug) ten zuiden van brug 953 Oevervoorziening Nwe Leeuwarderweg. Het graven van een ontwateringstocht waarbij het maken van oevervoorzieningen ten oosten van de Nieuw Leeuwarderweg tussen IJdoornlaan en Ringweg Noord Situatie met hemelwaterbakken en afvoer ten behoeve van winkelcentrum Buikslotermeerplein

Gemeente Amsterdam Historisch Bodemonderzoek Buikslotermeerplein 49204 met oren 50488 50576 51908

1970

52221

1966 1967 19721973 1972

52835 53489 55097

1972 1944 1967

55475 55878

1972 1970

56828 57192

1970 1976

58612 58612

1970 1976

57192

1976

59599 60868

2

1969 1978

2 december 2020 Kenmerk 35498 Pagina 57 van 57

Bestrating Nieuwe Leeuwarderweg. Situatie met H.M. ten behoeve van Nieuwe Leeuwarderweg tussen IJdoornlaan en Buikslotermeerdijk (Slochter) Asfaltteren Werengouw [ten oosten van Buikslotermeerplein] Asfalteren Th. Weeversweg (alleen dagboek) Grondwerk ten behoeve van puinstort aan de Leeuwarderweg Het inrichten en meubileren van het gemeente-girokantoor in gebouw [ ] aan het Buikslotermeerplein. Tekeningenstaat aanwezig Situatie met beplanting ten behoeve van IJdoornlaan hoek Waddenweg Geologische profielen onder Amsterdam. IJ-tunnel Situatie met H.M.van een gedeelte H. Cleyndertweg, gedeelte Waddenweg, aansluitend aan IJdoornlaan tussen brug 942 en brug 944 Situaties met H.M.en L.K.van het Buikslotermeerplein Situatie met uitbreiding van de puinberging aan de IJdoornlaan bij de Noordhollandschkanaaldijk Situatie met H.M .van de bushalte aan het Buikslotermeerplein bij Werengouw Situatie van een gedeelte Baanakkerspad ten westen van brug 950, en een geeelte IJdoornlaan ten westen van brug 944, ten behoeve van visplaatsen Bushalte Buikslotermeerplein langs Werengouw Het maken van visplaatsen voor invaliden aan het Baanakkerspad en aan de IJdoornlaan bij brug 944 Situatie van een gedeelte Baanakkerspad ten westen van brug 950, en een gedeelte IJdoornlaan ten westen van brug 944, ten behoeve van visplaatsen [puinbergingen] Het wijzigen van vluchtheuvels en het plaatsen van een

ANWB-mast op brug 959 [ ]

Bron: Stadsarchief Amsterdam; inventaris 10057

Versie 22 november 2016

Buikslotermeerplein Cultuurhistorische verkenning

C 16-049 Amsterdam

Gemeente Amsterdam

Versie 22 november 2016

Inhoud Inleiding

3

1

Beleidskader

4

2

Historisch stedenbouwkundige analyse

5

3

Cultuurhistorisch betekenisvolle bebouwing, elementen en structuren

18

4

Conclusie

19

Colofon

20

2

Gemeente Amsterdam

Versie 22 november 2016

Inleiding Ruimte en Duurzaamheid heeft Monumenten en Archeologie (MenA) verzocht te adviseren over de bovengrondse cultuurhistorische waarden die bij het opstellen van het van het bestemmingsplan voor plangebied Winkelcentrum Boven ’t Y van belang zijn. Dit heeft geresulteerd in een beknopte uiteenzetting van de ontstaansgeschiedenis en een overzicht van de in het gebied aanwezige bovengrondse cultuurhistorische waarden. Voor de ondergrondse cultuurhistorische waarden verwijzen we naar het Archeologisch Bureauonderzoek van MenA. Bij cultuurhistorische waarden gaat het over sporen, objecten, patronen en structuren die zichtbaar of niet zichtbaar onderdeel uitmaken van onze leefomgeving en een beeld geven van een historische situatie of ontwikkeling. In veel gevallen bepalen deze cultuurhistorische waarden de identiteit van een plek of gebied en bieden ze aanknopingspunten voor toekomstige ontwikkelingen. Het is meestal niet nodig alle cultuurhistorische elementen aan te wijzen als beschermd monument of gezicht. Het is wel van belang dat cultuurhistorische waarden worden betrokken in de planvorming en worden meegewogen in de besluitvorming over de inrichting van een gebied.

Bestemmingsplangebied Buikslotermeerplein

3

Gemeente Amsterdam

1

Versie 22 november 2016

Beleidskader

Naar aanleiding van de Modernisering van de Monumentenwet en de wijziging van artikel 3.1.6 van het Besluit ruimtelijke ordening (Bro, d.d.17 juni 2011, staatsblad 5 juli 2011, nr 339) dient per 1 januari 2012 bij het maken van bestemmingsplannen een beschrijving te worden opgenomen “van de wijze waarop met de in het gebied aanwezige cultuurhistorische waarden en in de grond aanwezige of te verwachten monumenten rekening is gehouden”. In de toelichting van de Bro staat dat dit betekent dat gemeenten een analyse moeten verrichten van de cultuurhistorische waarden en daar conclusies aan verbinden die in een bestemmingsplan verankerd worden. Dit vermindert de noodzaak tot het aanwijzen van nieuwe beschermde monumenten omdat aan het belang van de cultuurhistorie dan waarde wordt toegekend via het proces van de ruimtelijke ordening. Voor Amsterdam komt het verankeren van de cultuurhistorie in het proces van ruimtelijke ordening en transformatieopgaven ook aan bod in de Beleidsnota ‘Ruimte voor Geschiedenis’ (vastgesteld 13 april 2005) en ‘Spiegel van de Stad, visie op het erfgoed van Amsterdam’ (vastgesteld 14 november 2011) en in ‘Erfgoed voor de stad, agenda voor het erfgoed in een groeiend Amsterdam’(vastgesteld 5 juli 2016).

De Informatiekaart Landschap en Cultuurhistorie van de provincie Noord-Holland is een geografische uitwerking van de Leidraad Landschap en Cultuurhistorie (besluit d.d.21 juni 2010). De kaart geeft in zijn algemeenheid informatie over landschapstypen, aardkundige waarden, cultuurhistorische objecten/monumenten, archeologische verwachtingen en structuurdragers als militaire structuren en historische dijken. Deze informatiekaart is voor wat betreft bovengrondse cultuurhistorische waarden vooral gericht op gemeenteoverschrijdende zaken. Het is daarom niet gericht op de specifiek Amsterdamse waarden, en het geeft daar dan ook geen beeld van.

4

Gemeente Amsterdam

2

Versie 22 november 2016

Historisch stedenbouwkundige analyse

Ontstaan van de tuinstad Buikslotermeer In 1921 werd de Buikslotermeerpolder samen met omringende polders door Amsterdam ingelijfd, mede met het oog op stadsuitbreidingen in de vorm van de tuindorpen. In 1935 stelde de gemeente het Algemeen Uitbreidingsplan (AUP) vast. Dit plan voorzag in grote uitbreidingen van de stad bestaande uit woonwijken met strokenbouw en veel licht, lucht en groen. Het werd ontworpen door de afdeling Stadsontwikkeling van de Dienst der Publieke Werken die in 1928 speciaal was opgericht om de stadsuitbreiding vorm te geven. Voor Stadsontwikkeling was de kwalitatieve kracht van Noord gelegen in de kleinschalige tuin- en dijkdorpen en de uitgestrekte weidegebieden van Waterland. Er werden dus geen nieuwe woonwijken in Noord gepland. Na de Tweede Wereldoorlog werd de blik opnieuw op Noord gericht. Medio jaren vijftig moest aanvullende ruimte gevonden voor nieuwe woonwijken. Dit werd vervolgens uitgewerkt in het Structuurplan voor Amsterdam Noord, dat in 1959 werd vastgesteld. Hiermee werd de aanleg van de nieuwe woongebieden in Noord goedgekeurd. Mede in het kader daarvan waren de Amsterdamse- en de Schellingwouderbrug aangelegd (geopend beide in 1957) en stemde het Rijk in met de aanleg van de Coen- en IJ-tunnel (geopend resp. in 1966 en 1968) zodat de bereikbaarheid van Noord sterk verbeterd werd.