bijlage 4c CRK_Advies Tuindorp Watergraafsmeer..pdf

Bezoekadres Weesperplein 8 Amsterdam Postbus 1409 1000 BK Amsterdam crk@amsterdam.nl www.crk.amsterdam.nl

Commisse Aanwijzing Monumenten

Commissie

Adviesaanvraag aanwijzing Tuindorp Watergraafsmeer 31 januari 2022 Annuska Pronkhorst (voorzitter), Freek Schmidt (architectuurhistoricus), Isabel van Lent (architectuur- en bouwhistoricus), Jacqueline de Graauw (bouwhistoricus)

Secretarissen

Elles van den Hoek, Dik de Roon

Adviseur(s)

Ellen van Kessel, Agnes Hemmes, Anette van Dijk, Coert Krabbe (Monumenten en Archeologie)

Onderwerp Vergaderdatum

Geacht College van Burgemeester en Wethouders, U heeft de subcommissie Aanwijzing Monumenten van de CRK gevraagd advies uit te brengen over de aanwijzing van Tuindorp Watergraafsmeer als gemeentelijk beschermd stadsgezicht. De commissie hanteert bij de advisering de selectiecriteria voor monumenten en beschermde stadsen dorpsgezichten, zoals vastgesteld in de Erfgoedverordening. Zij beoordeelt of dit tuindorp voor Amsterdam van belang is vanwege de stedenbouwkundige, architectonische en/of cultuurhistorische waarde. Daarnaast wordt beoordeeld in hoeverre het een gaaf en/of zeldzaam voorbeeld is voor een bepaalde periode of van een bepaald type stedenbouwkundige aanleg. De commissie adviseert u Tuindorp Watergraafsmeer, dat tussen 1923 en 1928 werd gerealiseerd naar een stedenbouwkundig plan van de architecten J. Gratama en G. Versteeg, aan te wijzen als gemeentelijk beschermd stadsgezicht. Het tuindorp heeft hoge stedenbouwkundige, architectuur- en cultuurhistorische waarde. Het radiale stedenbouwkundige plan en de grote samenhang van dit duidelijk begrensde tuindorp zijn, ondanks renovaties van de markante betonen baksteenarchitectuur met haar variatie in volume-opbouw goed bewaard gebleven.

Voor het behoud van al deze waarden en hun grote samenhang is het belangrijk dat het schaalniveau van de bescherming niet beperkt wordt tot de monumentenstatus van de bebouwing rond de Brink, maar wordt opgetrokken tot het niveau van het hele stedenbouwkundige plan. Om deze reden acht de commissie het van belang de uiterlijke samenhang van dergelijke stedenbouwkundige eenheden met hoge erfgoedwaarden te verankeren in het Omgevingsplan.

Commissie Ruimtelijke Kwaliteit Riomte

Datum 31 januari 2022 Adviesaanvraag aanwijzing Tuindorp Watergraafsmeer Pagina 2 van 3

Stedenbouwkundige waarde Tuindorp Watergraafsmeer heeft een unieke schaal en is gebaseerd op een glashelder stedenbouwkundig plan met een even duidelijke afbakening. De stedenbouwkundige structuur van de Brink, het hart van dit plan, werd door architect D. Greiner uitgewerkt. De architectonische en stedenbouwkundige onderdelen zijn zorgvuldig ingepast en op elkaar afgestemd, waardoor ze nog steeds een strakke eenheid vormen. De architectuur met de verspringende rooilijnen, de poortgebouwen en hoogteaccenten op de hoeken staat nadrukkelijk in dienst van de stedenbouw. Pleinen, hoven en het groen vormen belangrijke ankerpunten in de radialenstructuur van het stedenbouwkundige plan waarin het grootste plein, de Brink, de spin in het stedenbouwkundige web vormt. Opvallend is dat het noordoostelijke deel van de wijk momenteel nauwelijks bescherming heeft in de vorm van rijks- of gemeentelijke monumenten, terwijl het zeker in stedenbouwkundige zin een onlosmakelijk en waardevol onderdeel van het geheel vormt. Het komt de hoge stedenbouwkundige waarde van het geheel dan ook ten goede als de bescherming wordt opgetrokken naar het niveau van dit hele plan, dus het volledige tuindorp. Op deze manier worden alle stedenbouwkundige accenten, inclusief het groen in de wijk, en de waardevolle samenhang in één beschermingskader ondergebracht.

Architectonische waarde Bij de transformatie van agrarische polder tot woongebied, baseerden de architecten Gratama en Versteeg zich op de beginselen van de tuinstadbeweging. Binnen het stedenbouwkundige plan speelden voor het kleinere schaalniveau tal van andere gerenommeerde architecten een rol, zoals D. Greiner en J.B. van Loghem. Het feit dat de architectuur zo duidelijk in dienst staat van het stedenbouwkundige plan brengt met zich mee dat de gebouwen verbijzonderingen kregen die de oriëntatie binnen de wijk ten goede komen. Dat geldt natuurlijk in eerste instantie voor de twee dominant toegepaste materialen beton en baksteen, maar ook voor de extra bouwlagen op de hoeken. Voor de bebouwing werden verschillende architecten en bouwmaatschappijen ingeschakeld die de woningen steeds een eigen architectonische expressie meegaven, waarmee een gevarieerd esthetisch beeld ontstond. Bijzondere aandacht trekken de ‘Gratama-woningen’, omdat ze kunnen worden getypeerd als ‘Berlage in het klein’. Ze verlenen een intieme sfeer aan het plan die de unieke schaal van deze opzet benadrukt. Cultuurhistorische waarde Het plan kent uiteenlopende cultuurhistorische waarden. Van historisch-geografische betekenis is de poldergeschiedenis die teruggaat tot in het tweede kwart van de zeventiende eeuw.

Binnen de ontwikkeling van de bouwgeschiedenis vormt de experimentele betonbouw een markant gegeven. De keuze voor de toepassing van het relatief goedkope beton als bouwmateriaal voor woningen, een noviteit in die periode, werd ingegeven door de druk om op korte termijn veel nieuwe woningen te bouwen. De grootschalige toepassing van het beton zorgde voor de bijnaam ‘betondorp’, waaronder Tuindorp Watergraafsmeer vooral bekend is. Niet alleen de wijkgedachte met haar functieverdeling van wonen, winkels, scholen, buurthuis, bibliotheek heeft

Commissie Ruimtelijke Kwaliteit Riomte

Datum 31 januari 2022 Adviesaanvraag aanwijzing Tuindorp Watergraafsmeer Pagina 3 van 3

maatschappelijke en cultuurhistorische waarde, maar ook de specifieke socialistische signatuur van de wijk. Daarin valt het oorspronkelijk ontbreken van een kerk op. De wijk heeft verder een bewonersgeschiedenis waarin bekende namen zoals die van Johan Cruijff en Karel van het Reve voorkomen. Tijdens de periode waarin betondorp werd gebouwd, trokken relatief veel joodse arbeiders naar betondorp die in een betere financiële positie waren gekomen, juist ten tijde van de onbewoonbaarverklaring van hun woningen in de binnenstad. In 1928 werd in betondorp een kleine synagoge gebouwd. Van het destijds uitgebreide joodse winkelaanbod zijn de tekenen nog steeds aanwezig. Deze waaier aan cultuurhistorische waarden draagt nadrukkelijk bij aan de motivatie om Tuindorp Watergraafsmeer een integrale bescherming te geven. Herkenbaarheid, gaafheid en zeldzaamheid Tuindorp Watergraafsmeer is een helder en illustratief voorbeeld van de tuinstadopvatting met duidelijke ideeën over hoe men moest wonen. Ondanks enkele veranderingen is de functieverdeling nog goed afleesbaar in het straatbeeld. Een beduidend aantal van de betonwoningen werd gewijzigd in verband met nodige renovaties. Zelfs met bekleding van isolatie drukt de overgrote meerderheid van de betonbouw echter nog altijd de oorspronkelijke opzet uit en is de dienstbaarheid aan het totaalconcept nagenoeg onveranderd.

Dit laatste geldt zonder meer voor de baksteenbouw in de wijk. Het ensemble met alle genoemde aspecten vertegenwoordigt nog altijd een aanzienlijke waarde vanwege de grote herkenbaarheid. De stedenbouwkundige opzet met centrale brink en radialen is bijzonder en komt in andere Nederlandse tuindorpen niet voor.

Amsterdam, 1 maart 2022 Commissie Ruimtelijke Kwaliteit

Eric Luiten, voorzitter

Cc Monumenten en Archeologie