bijlage 4b CRK_Advies Oud Zuid.pdf

Bezoekadres Weesperplein 8 Amsterdam Postbus 1409 1000 BK Amsterdam crk@amsterdam.nl www.crk.amsterdam.nl

Commisse Aanwijzing Monumenten

Commissie

Adviesaanvraag aanwijzing Oud Zuid 31 januari 2022 Annuska Pronkhorst (voorzitter), Freek Schmidt (architectuurhistoricus), Isabel van Lent (architectuur- en bouwhistoricus), Jacqueline de Graauw (bouwhistoricus)

Secretarissen

Elles van den Hoek, Dik de Roon

Adviseur(s)

Ellen van Kessel, Agnes Hemmes, Charlotte van Emstede, Anette van Dijk, Coert Krabbe (Monumenten en Archeologie)

Onderwerp Vergaderdatum

Geacht College van Burgemeester en Wethouders, U heeft de subcommissie Aanwijzing Monumenten van de CRK gevraagd advies uit te brengen over de aanwijzing van Oud Zuid als gemeentelijk beschermd stadsgezicht. De commissie hanteert bij de advisering de selectiecriteria voor monumenten en beschermde stads- en dorpsgezichten, zoals vastgesteld in de Erfgoedverordening. Zij beoordeelt of dit stadsgebied voor Amsterdam van belang is vanwege de stedenbouwkundige, architectonische en/of cultuurhistorische waarde. Daarnaast wordt vastgesteld in hoeverre het een gaaf en/of zeldzaam voorbeeld is voor een bepaalde periode of van een bepaald type stadsaanleg. De commissie adviseert u nog niet aangewezen delen van Oud-Zuid, de Overtoom en Vondelbuurt, de Vondelpark-, Concertgebouw- en Museumpleinbuurt en De Pijp inclusief de beide Amsteloevers aan te wijzen als gemeentelijk beschermd stadsgezicht vanwege de grote waarde als staalkaart van negentiende-eeuwse stadsuitbreiding en vanwege de grote diversiteit in architectuurstijlen. Het bestrijkt een stedelijk gebied waar, in tegenstelling tot andere delen van de negentiende-eeuwse ring, relatief weinig stadsvernieuwing heeft plaatsgevonden.

Voor het behoud van deze waardevolle stedelijke structuur die ook de relatie tussen bebouwing, groen en water betreft, is het van belang dat de schaal van de bescherming wordt opgetrokken tot het stedenbouwkundige niveau. Om deze reden acht de commissie het van belang de samenhang van stedenbouwkundige structuren, de diversiteit in profielen, de variatie in bouwhoogte en kapvormen, de pre-stedelijke structuren te verankeren in het Omgevingsplan. Dat geldt ook voor

Commissie Ruimtelijke Kwaliteit Riomte

Datum 31 januari 2022 Adviesaanvraag aanwijzing Oud Zuid Pagina 2 van 3

de groenaanleg, zoals de bomenrijen in het straatprofiel, de voortuinen, pleinen en parken, maar ook de groene binnentuinen. Stedenbouwkundige waarde Het stedelijke gebied Oud Zuid, dat direct grenst aan het rijksbeschermde stadgezicht Plan Zuid, bestaat uit drie buurten uit de tweede helft van de negentiende eeuw met een verschillende stedenbouwkundige opzet en bevat overwegend bebouwing uit die periode. Het laat zich beter omschrijven als een historische stedenbouwkundige collectie, dan als een eenduidig plangebied. Tegelijk hebben alle drie de buurten een onmiskenbare negentiende-eeuwse opzet. Zij vormen daardoor een belangrijk onderdeel van het historische palet dat de stad te bieden heeft. Zo valt het organische en pluriforme karakter van de Overtoombuurt op met haar onregelmatige rooilijnen, gedeeltelijk bewaarde pre-stedelijke structuren en verschillende bebouwingstypes. De meer planmatige Vondelbuurt met haar rijke architectuur in combinatie met boomaanleg en voortuinen en de Vondelpark-/Concertgebouw-/Museumpleinbuurt met ook een planmatig karakter, maar met strakke rooilijnen en bloksgewijze bebouwing en herenhuizen voor gegoede burgerij. De Willemsparkbuurt wordt gekenmerkt wordt door vrijstaande villa’s in het groen.

De Pijp illustreert de overgang van spontane groei met een bebouwing door aannemers en timmerlieden naar een meer planmatige aanleg, waarbij het noordelijke deel met haar lange straten de slotenverkaveling van het polderlandschap volgt. Hier wordt het straatbeeld gedomineerd door gesloten bouwblokken met de inmiddels gewaardeerde ‘speculatiebouw’ voor de toenmalige arbeidersklasse. Kenmerkend zijn de variatie in bouwhoogte en kapvorm en de groene binnentuinen. In het hele gebied vormt groen een belangrijke, maar ook variabele component, zowel in het straatbeeld als in de stadsparken zoals het Vondelpark en Willemspark. Dit stedelijke gebied als geheel kan worden gezien als een gevarieerde, morfologische en stedenbouwkundige voorbode van Plan Zuid en kan worden getypeerd als negentiende-eeuws voorportaal op de vroege twintigste-eeuwse stedenbouw. Architectonische en cultuurhistorische waarde In architectonisch opzicht markeert dit gebied de eindfase van de smalle verticale geleding van de bebouwing, zoals bij de panden in de binnenstad, waarin de stedelijke huizen met hun vier tot vijf bouwlagen met kap uitdrukking gaven aan bouwblokken met smalle en diepe percelen. Dit huisconcept, dat in Amsterdam in wezen al dateerde uit de late Middeleeuwen, werd naar een laatste fase gebracht in een ruime en bredere variant en een smalle dicht opeengepakte sobere variant (de Pijp).

Deze collectie aan buurten illustreert dan ook goed hoe de welvaartverdeling er in de tweede helft negentiende-eeuwse stad voor stond. De stedelijke welvaart concentreerde zich vooral in het noordelijke gedeelte, rond het Vondelpark, het Concertgebouw en de musea, en ook langs de Amstel. En daarbuiten de Pijp als duidelijk herkenbare arbeidersbuurt met een veel krappere opzet, waar veel speculatiebouw werd gerealiseerd. Binnen dit beoogde aaneengesloten beschermde gebied wordt stedenbouwkundig zichtbaar welke invloed de maatschappelijke opvattingen over wonen hadden op het stadsbeeld, met name na de introductie van de Woningwet uit 1901. Het verhaal van die specifieke historische ontwikkeling van de omslag naar de moderne welvaartsstaat wordt nergens in de stad beter in concrete historische stedenbouw uitgedrukt dan hier.

Commissie Ruimtelijke Kwaliteit Riomte

Datum 31 januari 2022 Adviesaanvraag aanwijzing Oud Zuid Pagina 3 van 3

Herkenbaarheid, gaafheid en zeldzaamheid In dit gebied geldt dat de stadsvernieuwing, vooral die van de jaren ’70 en ’80 van de twintigste eeuw, zo beperkt bleef dat de herkenbaarheid van het stedelijke weefsel, de hiërarchie van pleinen, straten en zijstraten en de karakteristieke gevelwanden voor een belangrijk deel bewaard bleven. Een aaneengesloten en nauwelijks veranderde stedelijke bebouwingsstructuur van deze omvang met een dergelijk uitgebreid palet van wijken en bebouwingssoorten is een zeldzaamheid in Nederland.

Amsterdam, 1 maart 2022 Commissie Ruimtelijke Kwaliteit

Eric Luiten, voorzitter

Cc Monumenten en Archeologie