Bijlage 4. Duin - herstel biodiversiteit met grazers_2023_2.pdf

Biodiversiteit herstellen met hulp van grazers

Maar ze grazen en eten allemaal net even anders, dus de effecten zijn verschillend. En dan heb je natuurlijk ook nog de natuurlijke grazers die in het duinterrein hun werk doen.

Waternet werkt aan plan duinen

Damherten en konijnen

De Nederlandse duinen zijn gevoelig voor stikstof, verruiging en verstarring, waardoor de soortenrijkdom van het duin onder druk staat. Begrazing met vee is een maatregel die kan helpen om de biodiversiteit te behouden of terug te laten keren. Dat vraagt om afwegingen: ook bij Waternet, de beheerder van de Amsterdamse Waterleidingduinen. De effecten van begrazing zijn overal te zien. Foto Anton Oliehoek Tekst: Luc Geelen en Mark van Til

Herstel biodiversiteit Een van de belangrijkste redenen voor begrazing in de Nederlandse duinen is het herstel van de biodiversiteit. Door het grazen van bijvoorbeeld Drentse heideschapen, Schotse hooglanders of konikpaarden ontstaan er open

Damherten op de uitkijk. Foto: Anton Oliehoek

24 Duin - zomer 2023

plekken die leefruimte en foerageer­ mogelijkheden bieden voor insecten, vogels en kleine zoogdieren. Ze creëren een gevarieerd landschap met open plekken, overgangen van struweel naar duingrasland en verschillende vegetatiestructuren.

Het vinden van de optimale balans tussen al deze verschillende grazers in de duinen is een lastige kwestie. In de Amsterdamse Waterleidingduinen komen damherten en konijnen voor en zij spelen een belangrijke rol in het duinsysteem. Damherten zijn selec­ tieve grazers en kunnen daarmee bepaalde plantensoorten aanzienlijk beïnvloeden. Te veel damherten, hebben we inmiddels ervaren, leiden tot overbegrazing van veel planten­ soorten, wat weer leidt tot een verlies aan biodiversiteit en verstoring van het natuurlijke evenwicht. Konijnen spelen ook een rol in het duin-ecosysteem, maar op een andere manier. Konijnen eten voornamelijk grassen en kruiden, maar kunnen bijvoorbeeld ook kiemplanten van houtige soorten afknagen. Ze hebben een positieve invloed op de vegetatie doordat ze deze kort houden en zo open plekken creëren voor typische duinsoorten. Daarnaast graven konijnen op zoek naar plantenwortels, en maken ze holen. Daarmee brengen ze kalkhoudend zand aan de opper­ vlakte, zodat ze de vorming van jonge

Konijnen zijn effectieve duingrazers. Foto: Jan Dirk Bol

pionierbegroeiing weer op gang brengen. Maar, konijnen kunnen ook schade aanrichten aan duinvegetatie door overbegrazing. Onze grote voorganger Jac.P. Thijsse schreef in 1943 in Onze Duinen: ” Wanneer wij echt mooie, rijk begroeide duinen willen hebben, dan moeten de konijnen worden uitgeroeid …” . Helaas hebben we na de ziektes Myxomatose en RHD moeten constateren dat dat ‘uitroeien’ toch ook niet zo’n positief effect heeft voor de biodiversiteit in onze duinen. We proberen nu door stimulerings­ maatregelen, zoals gericht maaiwerk en lokaal herintroduceren de konij­ nenstand te herstellen.

Integraal begrazingsplan Om de juiste balans van verschillende grazers in de duinen te bereiken, is een zorgvuldig beheer nodig. Dit begint met het onderzoeken van de populaties van damherten, konijnen en andere grazers, de effecten van begrazing en het nemen van maatre­ gelen om overpopulatie te voorkomen. Wij werken bij Waternet momenteel aan een integraal begrazingsplan waarbij we bekijken hoe we de verschillende soorten grazers willen gaan inzetten. Daarbij gaan we niet over een nacht ijs. We doen bijvoor­ beeld in samenwerking met PWN, de Universiteit van Amsterdam, de Vlinderstichting en Stichting Barger­

veen uitgebreid onderzoek naar de ontwikkeling van de plantengroei in ‘exclosures’, plekken waar geen damherten kunnen komen. Verder onderzoeken we de mogelijkheid om op termijn weer een schaapskudde met herder in de duinen te laten terugkeren. De kennis die we met de onderzoeken opdoen gebruiken we om de draag­ kracht van het duingebied te beoorde­ len. Wat is bijvoorbeeld de maximale populatiegrootte die een gebied kan hebben zonder dat er schade ontstaat aan de biodiversiteit? En welke combinatie van grazers geeft juist het beste effect. Dit kan variëren afhanke­ lijk van factoren als de mate van verruiging, de beschikbaarheid van voedsel en water, de grootte van het gebied en de aanwezigheid van andere diersoorten. Bij het inzetten van grote grazers in duingebieden moeten we als duinbe­ heerder dus verschillende afwegingen maken. Daarbij spelen ook andere belangen een rol, zoals recreatie en drinkwaterproductie. Uiteindelijk willen we een goede balans bereiken tussen al deze factoren. Waternet gaat nu eerst met het herstel van konijn aan de slag. Volgend jaar kunnen dan schapen en koeien misschien ook weer een rol gaan spelen. We houden de ontwikkeling van de vegetatie daarvoor nauwlettend in de gaten. •

Toekomstbeeld: een schaapskudde met herder? Foto: Jan Dirk Bol