bijlage 3- 210308 oplegger en verslag Dwarskijksessie OBA NEXT.pdf

Advies naar aanleiding van conclusies Dwarskijksessie OBA NEXT

8 maart 2021

Inleiding Wat is een Dwarskijksessie? Het instrument ‘dwarskijksessie’ maakt onderdeel uit van het stedelijk programma LetOp. LetOp heeft tot doel de kwaliteit van (bestuurlijke) besluitvorming van projecten en programma’s in de stad te verbeteren met behulp van tegenspraak. Een dwarskijksessie is een gestructureerd groepsgesprek van een dagdeel waarin externe onafhankelijke tegensprekers met elkaar een frisse blik werpen op een vraagstuk in het project. Een dwarskijksessie is gericht o.a. op het voorkomen van tunnelvisie en blinde vlekken. De sessie verloopt volgens een vaste structuur. De dwarskijkers krijgen ter voorbereiding een aantal stukken, kiezen op basis daarvan zelf een aantal onderwerpen/stellingen en gaan daarover met elkaar in gesprek. Rol van opdrachtgever en projectteamleden is om te luisteren. De dwarskijksessie resulteert in aanbevelingen en adviezen van de dwarskijkers aan opdrachtgever en projectteam. Het gesprek en de aanbevelingen zijn gebaseerd op de interpretaties van de dwarskijkers en het objectieve beeld dat zij op basis van de vooraf toegezonden stukken hebben gekregen. Dit levert een waardevolle en vaak verhelderende kijk op. Tegelijkertijd bestaat er het risico dat interpretaties van de dwarskijkers niet geheel overeenkomen met het project.

De waarde van de dwarskijksessie en het verslag ervan ligt daarom niet zozeer in het verslag zelf, maar in de inzichten die opdrachtgever en projectteam naar aanleiding ervan opdoen. In onderstaand document zijn de aanbevelingen uit de dwarskijksessie opgesomd met daarbij het advies voor vervolgstappen dat de stuurgroep OBA NEXT op basis daarvan voorstelt/de acties die ondernomen zijn en/of onderdeel uitmaken van het voorstel. Leeswijzer De dwarskijksessie voor OBA NEXT heeft op 2 maart 2020 plaatsgevonden. Inmiddels is het een jaar verder en zijn een aantal bevindingen van de dwarskijkers minder actueel. Tegelijkertijd heeft de dwarskijksessie waardevolle informatie opgeleverd. In onderstaand schema staat op welke wijze de bevindingen een plek krijgen of al hebben gekregen in vervolgproces voor OBA NEXT.

1

a

b

Conclusies en aanbevelingen dwarskijksessie 2 maart 2020 In de realisatie van OBA NEXT wordt veel gevraagd van OBA. Positioneer hen stevig en geef hen opdracht tot: Het vervullen van een sturende rol waaruit emotioneel opdrachtgeverschap blijkt

Het opbouwen van een netwerk op de Zuidas t.b.v. duurzame partnerschappen en een goede inbedding van OBA NEXT in het gebied

Reactie/procesvoorstel

Actie om dit te bereiken (er is al e.e.a. in gang gezet).

OBA en gemeente trekken in alle fasen/onderdelen van het proces gezamenlijk op, waarbij de OBA in de lead is bij programma ontwikkeling / uitvoering en het aansturen van de samenwerking met partners en de gemeente bij de ontwikkeling van het gebouw. Bij het aanbestedingsproces heeft OBA een belangrijke rol m.b.t. de Vraagspecificatie. Daarnaast is de OBA betrokken bij de Aanbestedingsprocedure. De rolverdeling tussen OBA en gemeente wordt vastgelegd in een samenwerkingsovereenkomst. Om een gedegen netwerk op te bouwen en te onderhouden is continuïteit en een lange aanloop nodig. Daarom hebben gemeente en de OBA afspraken gemaakt over de inrichting van een kwartiermakersorganisatie OBA NEXT en de financiering hiervan op basis van een door de OBA opgestelde ontwikkelbegroting. Onderdeel van de werkzaamheden zijn o.a. acties richting bedrijfsleven Zuidas en opzetten nieuwe partnerships.

Input OBA in Vraagspecificatie is en wordt uitgevoerd. In het vervolgproces is het van belang om te borgen dat OBA een gebouw krijgt dat past bij haar programma. Parallel aan de besluitvorming over het kredietbesluit worden in de stuurgroep duidelijke afspraken gemaakt over verantwoordelijkheden en verwachtingen. De uitkomst hiervan wordt vertaald in een heldere rolverdeling die opgenomen wordt in de samenwerkingsovereenkomst.

Actie m.b.t betrekken bedrijfsleven Zuidas dat interesse heeft getoond in OBA NEXT en samenwerking met partners is in gang gezet, evenals de programmering voor de komende jaren met samenwerkingspartners. Resultaten zijn opgenomen in het Partnerdocument. Belangrijke ontwikkeling is dat OBA en European Cultural Foundation (ECF) een samenwerkingsovereenkomst hebben gesloten en de ‘Maatschappelijke Coalitie’ OBA NEXT (met o.a. Argan, IMC Weekendschool, Giving Back, Studiezalen en Tech Connect) Taken op het gebied van partneren relatiemanagement worden vanaf 2021 uitgevoerd door de kwartiermakersorganisatie OBA NEXT en daarbinnen als een specifieke functie/taak belegd.

c

d

e

Conclusies en aanbevelingen dwarskijksessie 2 maart 2020 Het vertalen van de visie in concrete uitgangspunten en ruimtebehoefte die leidend zijn voor het ontwikkel- en bouwproces van OBA NEXT

Het schakelen met de eigen 'achterban' (potentiele medegebruikers) en het vertalen van hun behoefte naar concrete uitgangspunten.

Het voortzetten van de eigen veranderstrategie: de ontwikkelingagenda OBA naar een OBA van de toekomst in en voor de hele stad. In de strategie is aandacht voor hoe OBA digitale achterstand en taalachterstand wil aanpakken, gebruikmakend van OBA NEXT.

Reactie/procesvoorstel

Actie om dit te bereiken (er is al e.e.a. in gang gezet).

Naar aanleiding van dit advies is de OBA-organisatie versterkt door samenwerking met Abcnova die de OBA ondersteunt met de vertaling van hun visie in concrete uitgangspunten en ruimtebehoefte. Hierdoor zal ook meer invulling gegeven worden aan de te realiseren flexibiliteit. Daarbij blijft het uitgangspunt dat het gebouw zich op een makkelijke manier moet kunnen aanpassen aan andere programmeringen door de tijd heen. Dit geeft alle partijen de ruimte om bij de start een passende omvang te gebruiken voor OBA NEXT en te kunnen groeien en krimpen. Met het in kaart brengen van de partnerships door bureau van de Bunt is een alliantie ontstaan voor OBA NEXT. In dat rapport staat dat partners inbreng willen in zowel het inhoudelijk als het ruimtelijk programma. OBA heeft hierin een sturende rol en zal de gesprekken met partners met ingang van 2021 overnemen. OBA heeft deze rolbevestigd in de stuurgroep.

De uitvoering van deze aanbeveling vindt al plaats (Vraagspecificatie). Bij uitwerken vervolgproces aandacht voor en afspraken over betrokkenheid OBA in vervolg bouwproces (vastleggen in samenwerkingsovereenkomst).

Gezamenlijke conclusie van OBA en gemeente is dat OBA NEXT een belangrijke aanjager van de gehele innovatiestrategie van de OBA is. Dit is ook verwoord in de brief van B&W aan de gemeenteraad van 14 december 2020. Belangrijke aandachtspunten zijn: - bijdrage van programma OBA NEXT aan aanbod in de

OBA heeft inmiddels hun visie omgezet in concrete uitgangspunten en ruimtebehoefte in de vraagspecificatie. Deze sluit op hoofdlijnen aan bij de ruimtebehoefte van samenwerkingspartners. Bespreken van de verantwoordelijkheden die gemeente bij OBA heeft neergelegd m.b.t. het betrekken van samenwerkingspartners en het ophalen van input voor zowel activiteitenprogramma als voor het gebouw. Afspraken hierover worden vastgelegd bij de afspraken over de ontwikkelbegroting. Ook wordt een samenwerkingsovereenkomst opgesteld voor het ontwikkelproces van het gebouw waarin rolverdeling en verantwoordelijkheden worden opgenomen. Visie opnemen in bestuurlijke stukken Acties die nodig zijn om verandering in OBA organisatie te bewerkstelligen opnemen in jaarlijkse afspraken over de ontwikkelbegroting.

Conclusies en aanbevelingen dwarskijksessie 2 maart 2020

Reactie/procesvoorstel

Actie om dit te bereiken (er is al e.e.a. in gang gezet).

andere OBA vestigingen - antwoord op motie Temmink: wat gebeurt er aan digitale achterstand en taalachterstand in OBA NEXT en waarvoor gebruik je in dit kader de andere vestigingen, maar ook wat gebeurt er vanuit andere programma’s in de stad - wat is er binnen OBA organisatie nodig om dat wat in het laboratorium OBA NEXT wordt ontdekt over te brengen naar de andere vestigingen.

2

Faciliteer de OBA in het nemen van de onder aanbeveling 1 genoemde rollen.

Er zijn afspraken gemaakt om bij het kredietbesluit de raad voor te stellen akkoord te gaan met ontwikkelbegroting. De afspraken voor de monitorings- en verantwoordingssystematiek moeten nog concreet worden gemaakt.

3

Ontwikkel een bezielend stedelijk verhaal dat uitgaat van de opgave die er ligt om met elkaar te bouwen aan een inclusieve stad. Dit verhaal vormt het fundament voor het vervolg. Geef aan hoe OBA NEXT hier een bijdrage levert en hoe de locatie als een vehikel kan dienen voor een grotere beweging.

Voorstel is om dit aan te vullen op het verhaal dat er al ligt in de bestuurlijke stukken (onder context).

In de monitorings- en verantwoordingsafspraken duidelijk beschrijven wat de wederzijdse verwachtingen zijn onder andere op het gebied van: - programma ontwikkeling en zichtbaarheid programmering OBA NEXT samen met partners - ontwikkelen kwartiermakersorganisatie voor OBA NEXT irt de Integrale aanpak - ontwikkelen OBA organisatie die OBA NEXT-ready is - expliciet inzet voor het aanhaken van/het realiseren van langdurende partnerships met het bedrijfsleven en maatschappelijke organisaties bij de ontwikkelingen en hier in alle fase in aanloop naar 2027 aandacht aan te besteden - betrokkenheid bouwproces en vertegenwoordiging van partners hierbinnen. Hierover elk jaar afspraken maken met een concreet eindresultaat. Visie opnemen in bestuurlijke stukken: Zuidas wordt een nieuw stadscentrum en heeft dringend behoefte aan kwalitatieve publieke ruimte. Hiermee wordt de verbinding tussen de Zuidas en de rest van de stad en metropoolregio versterkt. Met meer publieke ruimte is Zuidas aantrekkelijk voor alle Amsterdammers en wordt aan een belangrijke randvoorwaarde voldaan om een complete stadswijk te worden. De functie van een

Conclusies en aanbevelingen dwarskijksessie 2 maart 2020

4

Wees vanuit dit bezielend verhaal eerlijk en transparant over de risico's. Maak een scherpe risicoanalyse en budgetteer dit project ruim - rekening houdend met de risico's. Geef de raad mee dat de risico's in beeld zijn en dat deze inherent zijn aan een dergelijk proces (waarin leergeld zal worden betaald).

5

Maak een reële exploitatiebegroting, uitgaande van het feit dat er t.z.t. huurders zullen zijn die financieel afhankelijk zijn van de gemeente.

6

Zet in op de werving van een goede architect die dit proces kan begeleiden. Betrek deze in een vroeg stadium zodat de denkkracht en creativiteit optimaal tot zijn recht komt (en een grote meerwaarde zal bieden)

Reactie/procesvoorstel

Onderdeel van de bestuurlijke stukken is een risicoparagraaf. De belangrijkste risico's worden hierin transparant beschreven.Voor het bouwproces zal in de kostenraming een post onvoorzien worden opgenomen. Bij de opstelling van de exploitatiebegroting OBA NEXT is eveneens ruimte ingebouwd om tijdelijke tegenvallers op te vangen.

Onderdeel van de bestuurlijke stukken is een financiële paragraaf met daarin ook een doorrekening van de exploitatie. Bij het opzetten van de exploitatiebegroting wordt gestuurd op reële aannames en risicomarges. Omdat het gemeentelijk deel voor OBA Next onderdeel is van een veel groter gebouw met kantoren zal een goede ontwikkelende partij gezocht worden die de hele opgave laat ontwerpen en uitvoeren. In deze opzet is de ontwikkelende partij verantwoordelijk voor de architecten keuze. De gemeente vraagt 3 ontwikkelaars met hun architecten met een schetsontwerp te komen.

Actie om dit te bereiken (er is al e.e.a. in gang gezet).

innovatieve openbare bibliotheek sluit aan op de visie Zuidas en het ontwikkelprofiel van het Kenniskwartier. Het biedt uitstekende kansen voor samenwerking met de VU, andere kennisinstellingen, bedrijven en maatschappelijke organisaties. De risicoanalyse uit maart 2020 is in november 2020 geactualiseerd en maakt onderdeel uit van de stukken voor de bestuurlijke besluitvorming kredietbesluit. Gedurende het proces zullen projectteam en stuurgroep sturen op risico’s en beheersmaatregelen In aanloop naar het kredietbesluit is door externe kostencalculatie bureaus gedetailleerd gekeken naar de kosten. Het budget uit het haalbaarheidsonderzoek is daarbij als taakstellend genomen. Ambities zijn hierop aangepast. Daarnaast is in de investeringsraming van het kredietbesluit een post onvoorzien opgenomen. In de samenwerkingsovereenkomst worden afspraken gemaakt over de uitgangspunten voor de exploitatie en de wijze waarop daar gezamenlijk op wordt gestuurd gedurende het bouwproces. Een financiële raming maakt onderdeel uit van het standaardproces van bestuurlijke besluitvorming.

De beoordeling van de inschrijvers (inclusief de voorgestelde architect) tijdens de aanbesteding gebeurt op basis van vooraf vastgestelde criteria. Dit doet een selectie commissie waarin experts zitten inclusief een vertegenwoording van OBA. Er zal objectief beoordeeld worden welke inschrijving het beste voldoet aan de vraagspecificatie (PvE) en aan de overige criteria. Dit vraagt een doordachte vraagspecificatie (waaronder de eisen aan de architect) en gezamenlijk gedragen

Conclusies en aanbevelingen dwarskijksessie 2 maart 2020

7

Heroverweeg de aanbestedingsvorm, vanuit de gedachte dat OBA een veel steviger rol in het bouwproces zou moeten krijgen.

8

Ontwerp een bouwproces waarin ruimte is voor het aanbrengen van wijzigingen omdat er sprake is van voortschrijdend inzicht.

Reactie/procesvoorstel

Actie om dit te bereiken (er is al e.e.a. in gang gezet).

De gemeente stelt daarbij ook eisen aan de architect, waarbij het voorgestelde bureau mee zal wegen in de beoordelingen tijdens de europese aanbesteding. Daarnaast vraagt de gemeente ook dat de ontwikkelaar een interieur architect in het team opneemt. Het proces werkt met een concurrentiegerichte dialoog, waarin de ruimte is om met de architecten (binnen budget) verbetervoorstellen te bespreken. De gemeente stelt eisen aan de uitstraling van het gehele gebouw (inclusief kantoor), de verwachting is dat dit een prikkel is om een deel van die kwaliteit ten goede te laten komen aan het OBA NEXT. De stuurgroep heeft de contractvorm zoals bij punt 6 beschreven heroverwogen, maar geconstateerd dat een Design&Build contract het beste past bij de integrale opgave. Het belangrijkste argument is de combinatie van gemeentelijk vastgoed en kantoormeters op eigen rekening en risico van een ontwikkelende partij. Dat vraagt een integraal ontwerp. Dit in combinatie met de beheersing van de kosten. OBA heeft en krijgt een rol in fasen van het project (vraagspecificatie, selectie, dialoog, toetsing). In deze contractvorm zit de sturingsruimte aan de voorkant, OBA is/wordt gefaciliteerd om volwaardig mee te draaien (ontwikkelbegroting). Om wijzigingen te kunnen toepassen in het uiteindelijke gebouw is niet gekozen voor een andere contractvorm maar voor een gebouw wat in grote mate flexibel is.

Dit is een van de duurzaamheidsmaatregelen waardoor het bouwpoces zonder verstoringen

gunningscriteria. Deze worden samen met OBA opgesteld. In de dialoogfase (waarin OBA ook een rol speelt) is ruimte om met de architecten (binnen budget) verbetervoorstellen te bespreken. Na contract ligt de verantwoordelijkheid voor het ontwerp bij de ontwikkelaar en gaat de gemeente samen met OBA toetsen of de eisen op een goede manier worden vertaald in het definitief ontwerp. Ook de supervisor zal toetsen of de gevraagde kwaliteit geleverd wordt.

Actieve betrokkenheid OBA bij vraagspecificatie (inclusief input partners). Faciliteren betrokkenheid OBA bij vervolgstappen via ontwikkelbegroting.

De eisen voor de flexibiliteit zijn opgenomen in de Vraagspecificatie en worden onderdeel van het contract met de ontwikkelaar.

Conclusies en aanbevelingen dwarskijksessie 2 maart 2020

Reactie/procesvoorstel

(beheersing financiele en planningsrisico’s) kan verlopen en het gebouw in de toekomst wel kan meebewegen met de ontwikkelingen van het inhoudelijke programma, met de veranderende behoeftes en voortschrijdend inzicht.

Actie om dit te bereiken (er is al e.e.a. in gang gezet).

Programma LetOp Verslag – dwarskijksessie OBA Next Programma LetOp: Leren En Tegenspraak Organiseren in Projecten Van Aan Onderwerp Datum

Dwarskijkers Projectorganisatie OBA Next Verslag Dwarskijksessie OBA Next 2 maart 2020

Context en doel Het project OBA Next omvat de ambitie tot een laagdrempelig, openbaar centrum gericht op (digitale) kennisoverdracht. Het gebouw voorziet in 10.000 m2 voor het huisvesten van de bibliotheek en biedt daarnaast ruimte aan een aantal maatschappelijke voorzieningen van partners. De verwachte oplevering van OBA Next is 2026. Op dit moment werkt het projectteam aan een stakeholdersanalyse en bevindt het project zich in de voorbereidende fase van het kredietbesluit (2e kwartaal 2020). Ambtelijk opdrachtgevers van het project zijn Olga Leijten (Kunst & Cultuur) en David van Traa (Zuidas). Marlies Geijsel (vanuit directie Zuidas) en Femke Box (adviseur Kunst & Cultuur) zijn gedelegeerd opdrachtgevers. Bestuurlijk opdrachtgeverschap ligt bij wethouder Meliani (Kunst en Cultuur) en wethouder Everhardt (Zuidas) Opzet van de bijeenkomst In de Dwarskijksessie geven externe experts/vakgenoten kritische reflectie op OBA Next. De Dwarskijksessie begint met een ronde informatieve vragen, waarin de Dwarskijkers het projectteam ondervragen over onduidelijkheden. De informatieve ronde wordt gevolgd door het dwarskijken zelf, aan de hand van stellingen die de dwarskijkers vooraf hebben geformuleerd.

Het doel van dwarskijken is advies te ontvangen op verbeterpunten en zwakke plekken bloot te leggen, zodat het projectteam en het gemeentebestuur zich daarvan bewust zijn en hierop de juiste besluiten en acties kunnen nemen. Aan de dwarskijkers wordt de vraag gesteld: ‘waar zou de project- of programmaeigenaar wakker van moeten liggen?’. De volgende vragen zijn voor de opdrachtgever aanleiding om een Dwarskijksessie te laten organiseren: De hoofdvraag is: Hoe stuur je op de ontwikkeling van het innovatieve concept “OBA Next” dat voldoet aan wensen/eisen van de gemeente maar waarin de bestuurlijke kaders voldoende ruimte bieden voor flexibiliteit en aanpassing van de programmering?

Met daarbij de volgende subvragen: - Welke zekerheden en onzekerheden geef je het bestuur over de ontwikkeling en programmering, en welke mogelijkheden geef je het bestuur om te sturen aan de invulling en exploitatie van de bibliotheek; welke verwachtingen wek je bij het te nemen investeringsbesluit, en wat kan je daarvan waarmaken? - Welk instrumentarium kan worden ingezet om de voortgang van het proces van ontwikkeling te begeleiden? - Wat vraagt dit van de uitvoeringsorganisatie? Kan de beoogde organisatie de opgave aan? Het verslag en de aanbevelingen worden aangeboden aan de opdrachtgevers van het project David van Traa (directeur Zuidas) en Olga Leijten (directeur Kunst & Cultuur). Zij bieden het verslag aan wethouder Meliani (Kunst & Cultuur) en wethouder Everhardt (Zuidas) aan. Het is aan hen om te bepalen aan wie de inhoud van dit verslag verder kenbaar wordt gemaakt. In ieder geval tot die tijd heeft dit verslag een vertrouwelijk karakter. Het programma LetOp biedt het verslag aan de Gemeentesecretaris en Burgemeester aan.

Informatieve ronde Waarom zit de OBA zelf niet aan tafel? Deze dwarskijksessie is tot stand gekomen op verzoek van de opdrachtgevers van OBA Next. Uitkomst van dit gesprek kan zijn dat de opdrachtgevers er voor kiezen in het vervolg ook voor dit soort sessies gezamenlijk op te trekken met OBA. Door welke deadlines wordt de realisatie van OBA Next bepaald? De oorspronkelijke planning werd mede bepaald door 750 jaar Amsterdam (2025). Dat is niet haalbaar. Tempo is wel zeer gewenst vanwege het tempo van Gebiedsontwikkeling op de Zuidas. De bouwfasering op de Zuidas is complex, (uitloop van de) ontwikkeling van kavels op de Zuidas kan een sterke impact hebben op de voortgang van ontwikkeling van andere gebieden en kan een kettingreactie met grote financiële implicaties als gevolg hebben. Verder uitstel van de ontwikkeling van OBA Next na 2026 is niet wenselijk om bovengenoemde redenen. Wat zijn de gewenste openingstijden van OBA Next? Het streven is dat de vestiging 24/7 geopend is. Qua exploitatie is dit echter heel complex. In de stukken is opgenomen dat de vestiging 18/7 is geopend. Ook dit is ambitieus maar is wel het minimale streven. Wordt in de aanbesteding uitgegaan van prijs of van kwaliteit? Inzet is om op voorhand een vaste prijs mee te geven en gedurende het selectieproces met name te selecteren op kwaliteit.

Was niet het oorspronkelijke idee om bedrijven die gevestigd zijn op de Zuidas in dit proces te betrekken en hun kennis op het gebied van digitalisering te benutten? Is dit een onderdeel geweest van de overweging om OBA op de Zuidas te vestigen? Nee dit is geen onderdeel geweest van de overweging.

Op welke manier is uitvoering gegeven aan de oproep tot sponsoring van dit concept door partners op de Zuidas? Er is nu nog te weinig commitment onder partners op de Zuidas. Potentiele partners hebben te weinig affiniteit met dit onderwerp, of zien nog onvoldoende hoe een dergelijke ontwikkeling kan bijdragen aan hun doelstellingen. Welke kerngetallen zijn gebruikt bij de berekening van de beheerskosten? De exploitatie van OBA Oosterdok ligt ten grondslag vormt de basis voor het rekenmodel dat is gebruikt. Heeft de OBA een veranderstrategie? Ja, maar dit is wel een lang proces. Er wordt momenteel een ontwikkeling in gang gezet van traditioneel bibliotheek zijn naar digitaal, house of skills. Er is vertrouwen in de directeur maar de verandering hangt wel sterk samen met deze desbetreffende persoon.

Dwarskijk ronde 1. Visie De dwarskijkers geven aan dat het verhaal van OBA Next meer een stedelijk verhaal moet worden. Doelgroep en locatie Het verhaal dat er tot nu toe ligt, biedt nog weinig aanknopingspunten om een goed beeld te vormen van de doelgroep waarop deze voorziening zich richt. Er wordt gesproken over een doelgroep van 0-101 (er is geen uitsplitsing van deze doelgroep uitgewerkt, terwijl er alleen al in generaties grote verschillen zijn ten aanzien van bijvoorbeeld mediawijsheid), tevens is het doel om een groep Amsterdammers te bereiken die laaggeletterd, laag digitaal vaardig zijn of een afstand tot de arbeidsmarkt hebben. Het is de vraag of je deze doelgroep bereikt op deze locatie. Deze combinatie van factoren maakt dit tot een behoorlijke opgave. De motie Temmink e.a. maakt duidelijk dat vanuit de gemeenteraad gericht wordt gekeken dat OBA een laagdrempelig keuzeaanbod biedt t.b.v. het wegwerken van laaggeletterdheid, digitale achterstand en taalachterstand.

In combinatie met de locatie waarop deze voorziening wordt gerealiseerd ontstaat een spanningsveld: is dit een voor de hand liggende locatie waar je de desbetreffende doelgroep mee weet te bereiken? Of is daar iets anders voor nodig? Om aan de motie te kunnen beantwoorden is het van belang de realisatie van OBA Next op de Zuidas in een breder- stedelijk perspectief te zien; scherp aan te geven welke doelgroep je op deze locatie kunt bereiken, en hoe je de brede gemeentelijke doelstellingen/doelgroepen op andere locaties bereikt kunnen worden. De locatie Zuidas biedt kansen om maatschappelijke doelstellingen en Gebiedsontwikkeling met elkaar te verbinden. Deze plek heeft te maken met een ideaal van inclusie: kantoren, kennisinstituten en woningen komen samen met een bibliotheek. De Zuidas is niet alleen van de bankiers. Het zal ook een kans bieden om de mensen met een taal – of digitale achterstand te betrekken. Maar OBA Next op Zuidas is niet de meest logische locatie om dit deel van de doelgroep te bedienen De link tussen deze locatie en de OBA met een breed aanbod voor de gehele stad dient verder uitgewerkt te worden. Is het een specifieke ambitie die wordt gerealiseerd met OBA Next of betreft dit een

ontwikkeling die ook van toepassing is op andere OBA locaties in Amsterdam (wordt de nieuwe Meervaart ook “next”)? Als OBA Next deel gaat uitmaken van een groter aanbod van vergelijkbare voorzieningen elders in de stad kan OBA Next een voorbeeld worden voor de omgeving of voor ander –nog te realiseren- OBA vestigingen; een laboratorium. Blijven dromen: van exclusief naar inclusief Het voelt soms wrang om op een prestigieuze (kantoor) locatie zo stevig te investeren in een maatschappelijke voorziening met als doel een laag taalvaardige doelgroep te bereiken. Tegelijkertijd moet je ook blijven dromen: OBA Next op de Zuidas heeft juist als doel om van deze plek een inclusief stuk stad te maken waar iedereen zich welkom voelt en ook daadwerkelijk iets te zoeken heeft. De Zuidas is een kruispunt van kennis maar die kennis is exclusief. Dit wil je inclusief maken en benutten voor heel Amsterdam. Hier komt meer bij kijken dan alleen het realiseren van een culturele instelling. Het gaat bijvoorbeeld ook om goed woningbouwbeleid en betrokkenheid van de omgeving. Maak gebruik van ontwikkelingen van bibliotheken en musea in steden die hebben bijgedragen aan het verhelpen van achterstanden in andere delen van de stad.

Waar de functie van de desbetreffende voorziening zich heeft verspreid en onderdeel is geworden van het stedelijk weefsel? En wat zijn hierin de kritische succesfactoren? Birmingham wordt als inspirerend voorbeeld genoemd. Gebruik die voorbeelden en trek daar lessen uit. Realisme In een tijd waarin technologische ontwikkelingen snel gaan en waarin ook het speelveld in hoog tempo verandert is het van belang om niet in de valkuil te stappen van het institutionaliseren. De Bouwcampus in Delft is ooit begonnen met een droom. Na verloop van tijd is het project top down aangestuurd: de focus lag op het gebouw , de institutionalisering van de exploitatie. Dat werkte niet. Je moet van onderop partners bij elkaar zoeken die op een natuurlijke manier elkaar versterken, en baat hebben bij de ontwikkeling. Het vinden van die partners en het committeren is een ontdekkingsreis die onvoorspelbaar is. Dat is een gegeven. Trek daar tijd voor uit, en ga er in je financiële opzet er van uit dat dat niet leidt tot extra dekking. Draagvlak, wendbaarheid, synergie en verankering in de buurt zijn belangrijker. De spanning tussen deze opdracht en de locatie moet op voorhand uit de lucht zijn. OBA Next als laboratorium op de Zuidas is een interessante gedachtegang. Het zijn spannende ontwikkelingen, het is een nieuw gebouw.

Je lost er alleen niet mee op waar het vraagstuk ooit mee begon: het betrekken van laag digitaal vaardigheden (het serieus nemen van de motie Temmink). Om die reden is het van belang om een duidelijk onderscheid te maken tussen wat OBA Next voor wie te bieden heeft en welke verantwoordelijkheid ligt bij andere OBA vestigingen: hoe worden ontwikkelingen die in een laboratorium tot stand komen ook in andere OBA vestigingen benut? Wat is de verantwoordelijkheid van die vestigingen en welke hotspots komen erbij? Een overtuigend concept vergt een visie op hoe je als OBA digitale kennisoverdracht wilt oppakken, gebruikmakend van OBA Next. Idealiter fungeert de OBA als een soort huiskamer van de Zuidas waar kennis en netwerk wordt ontsloten. Een plek waarvoor ook de advocaten hun kantoor verlaten omdat zij willen kennismaken met een andere wereld en potentieel human capital willen werven. Het is van belang dat in een nadere uitwerking van het concept een stevige(r) link wordt gelegd met de locatie en het belang daarvan.

Adviezen: - Zet in op de ontwikkeling van een overtuigend stedelijk concept. Belangrijke onderdelen hiervan zijn (a) hoe de vestiging kan dienen als katalysator voor een grotere ontwikkeling (inclusieve Zuidas) en (b) hoe de OBA digitale kennisoverdracht wil oppakken, gebruik makend van OBA Next. - Definieer welke doelgroep de OBA op de Zuidas locatie kan en wil bereiken, en hoe je de doelgroepen die je op deze locatie wellicht onvoldoende bedient (bijvoorbeeld om te helpen laaggeletterdheid en digitale achterstand weg te nemen) op andere locaties en met andere middelen beter bereikt. - Breng hiermee realisme aan in de ontwikkeling van dit innovatieve concept. Deze specifieke vestiging gaat niet alle grote, complexe opgaven oplossen maar levert wel een belangrijke bijdrage aan het leveren van de oplossing (en kan zelfs randvoorwaardelijk zijn, vanwege zijn laboratorium functie).

2. Exploitatie / Partnerschap Als het gaat om het proces is de OBA veel te ver op de achtergrond gepositioneerd. Als belangrijkste gebruiker van het gebouw moet de OBA een veel grotere en meer sturende rol krijgen in het proces. Je wilt een belangrijk publiek gebouw neerzetten en degene die drager is, is nu onvoldoende verankerd in het proces. Dit gaat bijvoorbeeld ook over iets als de architecten keuze. Emotioneel en inhoudelijk eigenaarschap van de OBA is van cruciaal belang voor het slagen van dit concept. Geef OBA een meer sturende rol zodat zij niet via een aantal ambtelijke lagen mee moeten denken over het proces, op die manier ontstaat geen eigenaarschap. Ontwikkeling van een specifiek concept Om een meer sturende rol te pakken moet er eerst een serieuze slag gemaakt worden van vage ambitie naar concrete stappen. Zeg wat je wilt en gaat doen om deze vestiging tot een succes te maken. Verschuil je niet achter flexibiliteit: dit is een containerbegrip, vormt geen oplossing voor al je problemen en is gewoonweg te duur. Het is een vorm van intellectuele luiheid als je niet in staat bent om de eisen verder te definiëren. Wat betekent flexibiliteit concreet? Welke onderdelen moeten echt flexibel zijn en welke onderdelen niet? De stap van een visie naar een eisen set is een hele grote en vergt een goede dialoog tussen ontwerper en gebruiker.

Deze dialoog helpt om het concept concreter uit te werken en draagt ook bij aan een verantwoording aan de gemeenteraad. Maak hiermee duidelijk dat je geen blanco cheque vraagt. Op basis van wat er nu ligt is er geen vertrouwen in een stevige rol van de OBA in deze dialoog (“Een gebouw is zo goed als de opdrachtgever”). Ontwikkel een proces waarbij OBA in een sturende rol aan tafel zit. Hierin wordt de nadruk gelegd op emotioneel opdrachtgeverschap (en dus niet functioneel of hiërarchisch). De relatie tussen het gebouw en de inhoud van het programma heeft Birmingham tot een succes gemaakt. Dialoog met gebruikers In welke mate moeten gebruikers een stem krijgen in het proces? En wie zijn die gebruikers dan? Met de tijd kan deze samenstelling nog sterk veranderen. Daarnaast is nog niet duidelijk hoe de programmering eruit komt te zien, om die reden is het belangrijk om in dialoog te blijven met de potentiele gebruikers. Dit vergt veel van de betrokkenheid van de OBA, maar ook van de bouwer. Het is risicovol en niet te behappen om deze gebruikers allemaal een stem te geven in het proces. Met de ontwikkeling van Tivoli Vredenburg (Utrecht) heeft dit proces veel narigheid bezorgd: gebruikers zijn op

afstand gezet en er is geen resultaat opgeleverd dat naar wens is. Het advies is dan ook om die sturende rol bij één partij neer te leggen: de OBA. Het is haar verantwoordelijkheid om te schakelen met ‘de achterban’. Uit het huidige plan spreekt duidelijk de afhankelijkheid die de OBA van de gemeente heeft. Een manier om die afhankelijkheid te voorkomen is door de OBA de opdracht te geven om stevig in te zetten op partnerschap, met sponsoring wellicht als uitkomst, maar niet als doel. Het is niet verrassend dat sponsoring niet is gelukt in deze fase: er ligt nog geen concrete vraag. Ook hierin is het gevoel van eigenaarschap van cruciaal belang: geef de bedrijven een rol in de ontwikkeling van het concept, zorg dat zij er belang bij hebben. Dan volgt het commitment wel. Wat dat betreft is het krijgen van commitment een passender term dan het vinden van sponsoring). Door de OBA de opdracht te geven om partners te betrekken en duurzame co financiering te regelen ontstaat meer verantwoordelijkheid voor inbedding van de locatie in de omgeving. Geef hen een duidelijke verantwoordelijkheid in de vraag: hoe gaan we dit concept laten landen op die locatie? En wat is dan nodig vanuit de omgeving? Laat hen inzetten op het opbouwen van dat netwerk en faciliteer dat partners met de OBA ‘mee groeien’. Dit betekent een sturende rol voor de OBA.

Het is aan hen om zich zo te organiseren dat zij deze opdracht waar kunnen maken, met steun van de gemeentelijk opdrachtgever. Als dat betekent dat de gemeente/opdrachtgever kennis en expertise moet toevoegen aan OBA dan is dat zo. Adviezen: - Ontwikkel een bouwproces waarin de OBA in een sturende rol aan tafel zit. - Forceer een doorbraak in het gebruik van de term ‘flexibiliteit’. Dit is een moment in het proces om een stap te zetten naar uitgangspunten en concrete stappen. Geef dit mee als opdracht aan de OBA. - De rol van OBA is in het huidige voorstel te beperkt. Definieer hun rol duidelijker als hoofdgebruiker waardoor emotioneel eigenaarschap ontstaat. OBA is de partij die partners voor de programmering en inhuizing zal moeten vinden en aan zich binden. - Faciliteer de OBA in het vervullen van deze rol en het in huis halen van kennis en vaardigheden om de opdrachten uit te kunnen voeren.

3. Exploitatie van het gebouw Het advies van de dwarskijkers is om niet te snel in te zetten op heel veel m2. Het kan – gezien de toekomstige ontwikkelingen en gezien de samenstelling van partners- wel eens zo zijn dat al die m2 niet nodig zijn. (“De borrel is pas echt gezellig als de ruimte te klein is”). Het is in de exploitatiebegroting belangrijk om rekening te houden met het feit dat het (vele) jaren kan duren voordat OBA Next “gaat lopen”. Zoals bij het Concertgebouw en Muziekgebouw aan het IJ). Houd daar rekening mee. Wees met de budgettering van het project reëel in welke kosten komen kijken bij beheer en exploitatie. Deze kosten worden altijd onderschat. Ga na welke kosten uit de stichtingskosten gefinancierd kunnen worden (zoals bijvoorbeeld inrichtingskosten). Maak deze overweging onderdeel van je verhaal. Tevens zijn de budgettaire consequenties van de bouwfase nog ver buiten beeld. Alle kosten die nu in het gebouw gestoken worden, moeten straks door partijen worden betaald via de exploitatiekosten. En nou juist

deze partijen kunnen niet veel opbrengen. Daarnaast is OBA 95% door de overheid gefinancierd (subsidie). Verhogen van exploitatiekosten zal in praktijk als gevolg hebben dat een hogere subsidie nodig is (vestzak broekzak). Het gaat hierbij niet alleen om de effecten voor de vastgoedportefeuille maar over de effecten van de gemeentebegroting. Het begrip ‘budgettair neutraal’ bestaat dan ook niet. Je krijgt de deksel altijd een keer op de neus. Het advies is dan ook om zo veel mogelijk uit de stichtingskosten te betalen, en reëel te zijn over de exploitatielasten, dus met voldoende ruimte voor tegenvallers en risico’s).. Adviezen: - Ga niet te snel uit van heel veel m2 gebouw. Het kan best zijn dat deze uiteindelijk niet nodig zijn - Maak hierbij duidelijk welke specifieke kansen de locatie met zich mee brengt en hoe hier op wordt ingezet. - Houd er in de exploitatiebegroting rekening mee dat het een tijd kan duren voordat OBA Next “gaat lopen” - Neem voldoende risicobuffer in de ontwikkeling en exploitatie op. Wees daar transparant over.

4. Financiële verantwoording, ontwikkeling van het gebouw Politiek is overtuigen. Het begint ermee dat een wethouder de gemeenteraad er van kan overtuigen dat dit een geweldige kans is voor de stad. Vanuit deze kans wordt ook risico geaccepteerd (of niet, maar dan is dit ook duidelijk). Wees om die reden ook extra scherp op risico’s en wees hier transparant over. Het kredietbesluit is het moment om dat te doen. Er zijn tal van methodieken om risico’s te ramen in de begroting. Zet hier hoog op in breng risico’s volwaardig en volwassen in beeld. Er is meer vertrouwen, enthousiasme en draagvlak van gemeentepolitiek nodig om dit project uit te gaan voeren en om OBA hier echt een grote rol in te geven. Een bezielend, stedelijk verhaal is nodig waar de raad in gelooft. Een verhaal dat realisme uitstraalt. Gebruik dit verhaal om de locatie met al haar kansen helder voor het voetlicht te brengen. Verbind doelgroep en locatie aan elkaar en legitimeer hiermee de keuze voor de voorziening op juist deze locatie. Het probleem van laaggeletterdheid ga je niet oplossen, je gaat niet alle groepen uit de hele stad ontvangen in OBA Next, maar je gaat wel heel veel andere dingen doen.

Je gaat een ontdekkingsreis in, je gaat inzetten op het vergroten van de betrokkenheid van de Zuidas bij maatschappelijke problematiek, je gaat een brug slaan tussen twee gescheiden werelden (die aan het ontstaan zijn) in deze stad. Een stedelijk verhaal dat de tegenstelling tussen Vink en Temmink overbrugt. Dit is het moment. Laat het niet lopen om vervolgens te constateren dat mensen niet tevreden zijn en het niet aan de verwachtingen voldeed. Maak die verwachtingen eerst expliciet. Zo ontstaat ruimte van de politiek. Geef de raad mee dat het een bumpy road wordt, vol met onzekerheden. Dat er leergeld betaald gaat worden in dit proces. En dat dit juist redenen om het wel te doen. Dit zijn de grootste en belangrijke leerprocessen die als inspiratie kunnen dienen voor anderen. Je hebt een ander gesprek met een gemeenteraad als je dit argument opvoert. Adviezen: - Zorg voor een stedelijk, bezielend en overtuigend verhaal waarmee de ontwikkeling van OBA Next op de Zuidas als een ultieme kans voor deze stad wordt beschouwd en waarmee politiek draagvlak ontstaat

-

Wees realistisch over mogelijke risico’s en wees hier transparant over, bouw een risico buffer Zet methodieken in om risico’s te budgetteren (zoals p50 of p80)

5. Uitvoering De ontwikkeling van OBA Next heeft als gevolg dat de hele OBA visie moet worden herzien. Die moet inzichtelijk maken: wie bedien je in de stad en wie wordt met deze locatie bediend? De locatie staat niet op zichzelf, hoe verhoudt deze zich tot andere locaties in de stad? Deze ontwikkeling vergt ook een wendbare houding van OBA zelf. OBA is een instituut. Het vervullen van een laboratoriumfunctie op de Zuidas betekent ook dat wat in het laboratorium tot stand komt een plek zou moeten krijgen in andere OBA vestigingen. Ook dit vergt een andere houding van de OBA en van de eigen organisatie. Is OBA hier voldoende op toegerust? Is OBA zelf ook “next”? Ontwikkelingen op digitaal gebied gaan razendsnel. Hoe gaat OBA de wendbaarheid die zij hiervoor nodig heeft in haar eigen structuur inbedden? OBA heeft een cruciale rol, op meerdere niveaus gedurende het hele proces. OBA zal stevig moeten veranderen om al die rollen die van haar wordt verwacht waar te kunnen maken. Het is allereest belangrijk dat er een aanjager wordt aangesteld die voldoende geëquipeerd is om op al deze niveaus te schakelen. Het is belangrijk dat dit iemand uit de eigen organisatie is met kennis van de inhoud maar ook met kennis van een dergelijk proces. Voor deze rol is het van belang dat er sprake is van veel bezieling en motivatie om dit tot een succes te maken. Men moet er niet omheen kunnen.

Bezielende mensen zijn nodig om het bezielende verhaal te brengen. Daarnaast vergt het competenties van medewerkers van de gehele OBA. OBA Next kan een vehikel zijn om dit proces op gang te brengen. De verschillende tempi maakt dit proces complex: het gebouw moet er in 2026 staan. Tegelijkertijd heeft OBA tijd nodig voor de cultuurverandering en de organisatieopgave. Op papier en in plannen is veel mogelijk, beide processen kunnen in gang gezet worden. Alleen is het wel van belang dat de veranderstrategie en OBA Next van elkaar losgekoppeld worden en dat er geen grote afhankelijkheden gaan ontstaan. Dit vergt een goede planning en spoorboekje. Mogelijk zelfs apart budget. Wat betreft de aanbestedingsvorm is het van belang dat een duidelijke overweging wordt weergegeven waarom voor een specifieke vorm wordt gekozen. Welke vorm past het beste bij een fragiel proces als dit (waarin vorm en samenwerkingspartners nog onduidelijk zijn). Is er binnen een traditioneel bouwproces voldoende mogelijkheid om tegenwicht te beiden tegen een ontwikkelaar? Is er voldoende ruimte voor een open en innovatieve ontwikkeling? Een vertrouwensrelatie tussen de betrokken sleutelfiguren is goud waard in dit proces. Heroverweeg de aanbestedingsvorm, vanuit de gedachte dat OBA een veel steviger rol in het bouwproces zou moeten krijgen.

Adviezen - Zorg ervoor dat OBA een steviger positie krijgt en dat zij is toegerust om hun rol – in al zijn veelzijdigheid- op zich te kunnen nemen. Door hen opdrachten te geven, te faciliteren en middelen beschikbaar te stellen - Help OBA bij het vinden van een aanjager die de veelzijdige opdracht van de OBA tot uitvoering kan brengen en die in staat is het bezielende verhaal over te brengen en anderen hiermee te enthousiasmeren. - Koppel de veranderstrategie van de OBA los van de ontwikkeling van OBA Next en beschouw OBA Next als een belangrijk vehikel voor de “nieuwe” OBA. - Richt een bouwproces in waarin voldoende ruimte is om voortschrijdend inzicht een plek te geven. Heroverweeg de aanbestedingsvorm, vanuit de gedachte dat OBA een veel steviger rol in het bouwproces zou moeten krijgen

Conclusies en aanbevelingen Het programma LetOp komt voort uit de 10 lessen van de Noord/Zuidlijn. Tegen de achtergrond van deze lessen vindt de tegenspraak plaats rond projecten en programma’s in Amsterdam. Op basis van de Dwarskijksessie zijn voor het project OBA Next de volgende conclusies en aanbevelingen geformuleerd: 1.

2. 3.

4.

5.

In de realisatie van OBA Next wordt veel gevraagd van de OBA. Positioneer hen stevig in het proces en geef hen opdracht tot: a. Het vervullen van een sturende rol waaruit emotioneel opdrachtgeverschap blijkt b. Het opbouwen van een netwerk op de Zuidas t.b.v. duurzame partnerschappen en een goede inbedding van OBA Next in het gebied c. Het vertalen van de visie naar concrete uitgangspunten en ruimtebehoefte die leidend zijn voor het ontwikkel en bouwproces van OBA Next d. Het schakelen met de eigen ‘achterban’ (potentiele mede gebruikers) en het vertalen van hun behoefte naar concrete uitgangspunten e. Het voortzetten van de eigen veranderstrategie : de ontwikkeling naar een OBA van de toekomst. In de strategie is aandacht voor hoe OBA digitale achterstand en taalachterstand wil aanpakken, gebruikmakend van OBA Next. Faciliteer de OBA in het nemen van deze rol. Ontwikkel een bezielend stedelijk verhaal dat uitgaat van de opgave die er ligt om met elkaar te bouwen aan een inclusieve stad. Dit verhaal vormt het fundament voor het vervolg. Geef aan hoe OBA Next hier een bijdrage aan levert en hoe de locatie als een vehikel kan dienen voor een grotere beweging. Wees vanuit dit bezielende verhaal eerlijk en transparant over de risico’s. Maak een scherpe risicoanalyse en budgetteer dit project ruim – rekening houdend met de risico’s.

Geef de raad mee dat de risico’s in beeld zijn en dat deze inherent zijn aan een dergelijk proces (waarin leergeld zal worden betaald) Maak een reële exploitatiebegroting – uitgaande van het feit dat er t.z.t. huurders zullen zijn die financieel afhankelijk zijn van de gemeente

6. Zet in op de werving van een goede architect die dit proces kan begeleiden. Betrek deze in een vroeg stadium zodat de denkkracht en creativiteit optimaal tot zijn recht komt (en een grote meerwaarde zal bieden) 7. Heroverweeg de aanbestedingsvorm, vanuit de gedachte dat OBA een veel steviger rol in het bouwproces zou moeten krijgen. 8. Ontwerp een bouwproces waarin ruimte is voor het aanbrengen van wijzigingen omdat er sprake is van voortschrijdend inzicht. Deelnemers dwarskijkteam: -

-

Gabriel Oostvogel (Adviseur Blueyard, voormalig directeur van De Doelen) Erik Gerritsen (Was zakelijk directeur van het Concertgebouw en momenteel interim directeur van diverse kunstinstellingen als het Stedelijk Museum, Carré, Holland Festival Pieter Litjens (Directeur-bestuurder van CROW, voormalig wethouder verkeer en vervoer, metro, gemeentelijk vastgoed, bedrijfsvoering, personeel & organisatie.) Clayde Menso (Algemeen directeur van Amerpodia B.V. Heeft leiding over De Rode Hoed, Felix Meritis, De Nieuwe Liefde en het Compagnietheater) Leo Versteijlen (Partner en medeoprichter SITE b.v.)

Van het project waren aanwezig: -

Olga Leijten, directeur Kunst en Cultuur gemeente Amsterdam David van Traa, directeur Zuidas gemeente Amsterdam Hans Poot, directeur Gemeentelijk Vastgoed gemeente Amsterdam Femke Box, gedelegeerd opdrachtgever Kunst en Cultuur Marlies Geijsel, gedelegeerd opdrachtgever Zuidas Marjolein Gerards, projectmanager OBA Next

Facilitators - Jeroen van Straten, Wibautgroep gemeente Amsterdam, voorzitter - Maartje van de Beek, Projectmanager, verslag met aanbevelingen