Bijlage 2. Verkenning Brede Welvaart. Amsterdam. Onderzoeksrapport Baanbrekers.pdf

29

Kader 3. Brede welvaart in de praktijk: enkele voorbeelden In de gesprekken komen enkele voorbeelden naar boven van de verschillende persona’s. Hieronder worden er een aantal geschetst om nog duidelijker te maken wat er bedoeld wordt met de persona’s. Omdat we in de gesprekken niemand getroffen hebben die onder ‘vakspecialist’ valt, hebben we daar een hypothetisch voorbeeld gegeven. • De expert Het document ‘Amsterdam Verbonden’ is een visie over de mobiliteitstransitie in Amsterdam. In deze visie staan integrale overwegingen gericht op brede welvaart centraal. Het document stelt dat de focus op snelheid en doorstroming van de auto, die gangbaar is, plaats moet maken voor een bredere focus, waarin ook leefbaarheid, veiligheid en duurzaamheid worden meegenomen. Omdat brede welvaart expliciet genoemd wordt in dit stuk en geoperationaliseerd is, valt dit volgens ons onder de persona ‘expert’. • De onbewuste ambassadeur Bij Afval & Grondstoffen is het voornaamste doel het inzamelen en verwerken van afval. Sinds een aantal jaar wordt ook gekeken naar de context van de buurt waarin afval opgehaald wordt, bijvoorbeeld naar demografie en culturele factoren. Er wordt nauw samengewerkt met de Stadsdelen en met Stadswerken. Maar ook met minder voor de hand liggende afdelingen, zoals armoedebestrijding.

Zo is een samenwerking ontstaan met de projectgroep van de Stadspas, een pas voor Amsterdammers met een laag inkomen. Met deze pas kunnen houders gratis of tegen gereduceerd tarief hun kleding laten repareren. Niet alleen zorgt dit voor minder afval, het is ook gunstig voor lokale ondernemers die kleding repareren en het is duurzaam. • De vakspecialist Hypothetisch voorbeeld: de vakspecialist werkt al jaren aan de energietransitie en heeft flinke dossierkennis opgebouwd voor aanleggen van warmtenetten. Hij/zij is een expert binnen dit vakgebied en weet precies hoe en wanneer daar te onderhandelen. Theorieën als brede welvaart leiden af van deze expertise, het is aan anderen om de expertise in breder verband te analyseren en bredere keuzes te maken. Hij/zij levert de benodigde vakkennis, maar begrijpt niet direct de noodzaak van brede welvaart (en andere modellen). De energie transitie is immers de belangrijkste opgave van de 21e eeuw. • De zoekende visionair De zoekende visionair ziet het nut en de noodzaak in van brede welvaart, maar is nog zoekende hoe dit toe te passen. De gesproken collega’s die wij in dit persona gecategoriseerd hebben, geven aan dat er op dit moment geen overkoepelend systeem is om naar brede effecten van beleid te kijken.

Er moet experimenteer ruimte voor gemaakt worden en er moeten verhelderende casussen komen die inzicht geven in wat er bij komt kijken. 30

5.3 Toepassing brede welvaart binnen de gemeente Tot slot is opgehaald welke toepassingen collega’s zien voor brede welvaart binnen de gemeente. Deze vraag leidde tot zeer uiteenlopende antwoorden en voorstellen. Opvallend en interessant is dat sommige voorstellen lijnrecht tegenover elkaar lijken te staan, en sommige gedane voorstellen door anderen juist als risico worden gezien. Hieronder worden de voorstellen geordend naar een aantal dimensies die uit de gesprekken zijn gedestilleerd. Eerste dimensie: top-down vs. bottom-up Een eerste spanningsveld dat zichtbaar naar voren komt uit de gesprekken is de manier waarop brede welvaart verankerd zou moeten worden in de organisatie. Een deel van de geïnterviewden bepleit een bestuurlijke opdracht en een omarming door het college. Dit zorgt voor legitimatie en een dwingend karakter waar alle collega’s uit alle organisatieonderdelen zich aan moeten conformeren. Ook wordt expliciet benoemd dat de begroting op basis van brede welvaart verdeeld moet worden. Als risico van deze top-down benadering wordt genoemd dat ambtenaren kunnen vervallen in ‘checking the boxes’ en een ‘invuloefening’ als de urgentie niet gevoeld wordt. Ook wordt benoemd dat het lastig is om effecten in het sociale domein goed in kaart te brengen en te kwantificeren, waardoor een overkoepelende bestuursopdracht kan blijven hangen in ‘een droom’.

Vanwege dat risico komt er ook een tegengeluid naar boven, waarbij gepleit wordt voor een bottom-up benadering. Interventies moeten verwerkt worden in bestaande programma’s, op basis van waar beleidsmedewerkers kansen zien. Op die manier wordt hun expertise en creativiteit benut. Omdat er niks bepaald wordt van bovenaf komen de interventies vanuit een intrinsieke motivatie van de beleidsmedewerker. Een genoemd risico van deze benadering is dat er weinig controle en regie is. Daardoor kunnen initiatieven erg uit een lopen en is er geen centrale coördinatie en monitoring van de effecten van de interventies. Tweede dimensie: de politiek bepaalt waarden vs. de Amsterdammer bepaalt waarden Een tweede dimensie bestaat rondom de vraag: wie is eigenaar van het model brede welvaart? Een deel van de geïnterviewden vindt dat het afwegen van de verschillende thema’s en de waarde die er aan gekoppeld wordt een taak voor de politiek. In de politieke arena bepaalt men wat voor stad Amsterdam is en wil zijn en worden de lijnen uitgezet aan de hand van brede welvaart. Maar men ziet ook een risico, doordat brede welvaart een flexibel model is waarin waardes aangepast kunnen worden. Hierdoor ligt politieke gijzeling op de loer, waarbij politici díe waarden kiezen die goed bij hen of hun portefeuille past.

Een tegenovergestelde stroming geeft aan dat brede welvaart bij uitstek een model is dat door de Amsterdammer zelf gedefinieerd moet worden. Brede welvaart moet bewoners in hun kracht zetten, met name bewoners die het minste brede welvaart genieten. Een voorbeeld hiervan is het Welzijnsdashboard dat door bewoners ontwikkeld is in de Venserpolder. Hierdoor bestaat het dashboard uit indicatoren die specifiek voor die buurt belangrijk zijn. Als 31

risico van deze stroming noemt men de uitdagingen die bestaan rondom participatie. Het ontwikkelen van het dashboard in Venserpolder duurde een jaar en werd gedaan door een toegewijde groep van 8 bewoners. Derde dimensie: korte termijn vs. lange termijn De derde dimensie gaat over de dimensie tijd en hangt nauw samen met de vierde dimensie (zie hieronder). Een aanzienlijk deel van de geïnterviewde collega’s geeft aan dat een lange termijn commitment nodig is. Het is een model dat over bestuursperiodes heen geïmplementeerd moet worden, om te voorkomen dat het een tijdelijke trend is. Deze commitment zou bijvoorbeeld gerealiseerd kunnen worden middels een bestuursopdracht voor meerdere termijnen. Tegelijkertijd ziet een deel van de collega’s kansen om brede welvaart op korte termijn te implementeren binnen bestaande programma’s. Juist vanuit de onder dimensie 1 genoemde creativiteit en expertise van gemotiveerde collega’s kunnen er op korte termijn initiatieven ontstaan om brede welvaart te bevorderen. Ook kunnen de al bestaande initiatieven (zie een aantal voorbeelden in kader 3) als voorbeeld dienen en verder ontwikkeld worden. Vierde dimensie: bestaande structuren of nieuwe laag De vierde dimensie hangt, zoals genoemd, samen met de derde dimensie.

Centraal staat de vraag of brede welvaart in bestaande structuren verweven moet worden, of dat het nodig is om nieuwe lagen te introduceren. De lange termijn visie uit dimensie 3 gaat vaak gepaard met de mening dat er nieuwe structuren nodig zijn om brede welvaart uit te rollen in de organisatie. Eén collega noemt de vorming van een multidisciplinair team een voorwaarde voor werken met brede welvaart. Maar ook een eigen programma, dat door vakdirecties uitgevoerd kan worden, wordt genoemd als optie. Als risico wordt daarbij genoemd dat er nog een (bureaucratische) laag bovenop de al complexe organisatiestructuur komt. Welk mandaat krijgt dit multidisciplinaire team? De korte termijn visie gaat daarentegen gepaard met de opvatting dat brede welvaart geïmplementeerd moet worden binnen bestaande structuren. Interventies moeten doorgevoerd worden in bestaande programma’s, in plaats van in een nieuw programma of team. Maar er wordt ook opgemerkt dat keuzes en processen rondom investeringen nu al heel ingewikkeld zijn. Als daar een notie van brede welvaart aan toe wordt gevoegd, is er kans dat de complexiteit te groot wordt. Voorstel College moet brede welvaart omarmen en op basis daarvan de begroting verdelen. Het bestuur moet een uitspraak doen over de waarde van brede welvaart.

Risico's “Heeft alles in zich om politiek gegijzeld te worden.”

Niveau Bestuur

Risico op ‘checking the boxes’ als urgentie niet gevoeld en

Bestuur 32

Dit is bij uitstek een verantwoordelijkheid van de politiek. Er moet doorgepakt worden op de uitspraak van de solidaire stad. Voor brede welvaart is een bestuurlijke opdracht noodzakelijk. Dit zorgt voor legitimatie en een dwingend karakter waar alle collega’s uit alle organisatieonderdelen zich aan moeten conformeren Brede welvaart moet een zelfstandig programma worden, dat door vakdirecties uitgevoerd kan worden.

Voorwaarde voor werken met brede welvaart is een multidisciplinair team en ook een lange termijn commitment. Over bestuursperiodes heen.

Er moeten interventies gedaan worden in bestaande programma’s, en ondertussen gewerkt worden aan een volledig model, dat verankert wordt in bestuurlijke besluitvorming. De definitie van brede welvaart moet je laten definiëren door de Amsterdammer. Voeg een brede welvaart paragraaf toe aan elk bestuurlijk voordracht document zodat ambtenaren gedwongen worden brede welvaart toe te passen.

benadrukt wordt.

Gevaar is dat je blijft hangen in een droom, omdat sociale effecten nauwelijks te kwantificeren zijn.

Bestuur

Er ontbreekt een visionaire rode draad. Uitvoering op directieniveau is te klein / gespecialiseerd. ‘Wie willen wij als stad zijn?’ is een integraal vraagstuk. Er wordt nog een (bureaucratische) laag bovenop de al complexe organisatiestructuur georganiseerd. Welk mandaat krijgt dit multidisciplinaire team? Keuzes / processen rondom investeringen zijn nu al heel complex en ingewikkeld, als je daar een notie van brede welvaart aan toevoegt ontstaat er kortsluiting. Een traject met bewoners is uitdagend vanuit participatie perspectief en er is een lange adem nodig. Risico op ‘checking the boxes’ als urgentie niet gevoeld en benadrukt wordt.

Programma /directie

Programma /directie

Bestuur en Programma /directie

Bewoners

Bestuur en Programma /directie

Tabel 3. Overzicht genoemde voorstellen.

5.4 Conclusie Op basis van de gevoerde gesprekken kunnen de volgende conclusies getrokken worden: • •

Brede welvaart is redelijk goed bekend onder de gesproken collega’s. Er zijn een aantal persona’s te onderscheiden onder collega’s op basis van kennisniveau van en praktijkervaring met brede welvaart. Bij de introductie van een 33

•

•

•

•

brede welvaartstoepassing is bewustzijn over deze persona’s belangrijk, omdat ze verschillende behoeften hebben. De collega’s die gesproken zijn kunnen we overwegend identificeren als brede welvaart experts of als onbewuste brede welvaart ambassadeur, slechts enkele respondenten identificeren we als ‘de zoekende visionair’. o Met een kritische noot op eigen onderzoek is het goed mogelijk dat de ‘vakspecialisten’ en de ‘zoekende visionairs’ minder snel naar voren komen in een eerste uitvraag voor een gesprek over brede welvaart. Het is goed mogelijk dat vooral de collega’s die voorstander van brede welvaart zijn, hier ook het gesprek over willen voeren. Modellen als de Donut Economie en Circulaire Economie zijn net geland binnen de organisatie. Er moet goed duidelijk gemaakt en gecommuniceerd worden wat brede welvaart toevoegt t.o.v. deze modellen. Brede welvaart heeft concreet handelingsperspectief nodig en moet Amsterdam eigen gemaakt worden. De waarden van brede welvaart voor Amsterdam moeten worden vastgesteld en dienen voor een lange termijn te gelden, minstens voor een coalitie overstijgende periode. o Daarin is nog wel een keuze te maken over hoe waarden bepaald worden. Is dat een bestuurlijke verantwoordelijkheid (van het college van B&W) of is dit een participatieve opgave (zijn Amsterdammers niet beslissend voor het bepalen wat de waarden zijn van de stad?).

o En daarin moet een keuze gemaakt worden over de omvang van de invloed van brede welvaart (en de gekozen waarden) op beleid. Brede welvaart kan een wijkgerichte aanpak kennen, op buurtniveau met lokale interventies (naar het voorbeeld van de Venserpolder). Maar brede welvaart kan ook een visionaire directie- en clusteroverstijgende ambitie en/of model zijn dat helpt keuzes te maken voor de vergezichten van de stad, waaraan ‘regulier’ beleid zich moet conformeren. Dit handelingsperspectief moet een vaste vorm krijgen. Genoemde voorstellen zijn onder andere een bestuursopdracht, een multidisciplinair team of een paragraaf voor bestuurlijke stukken. Uitgangspunt moet zijn dat de ambtenaar overwegingen meegeeft aan politici, omdat het afwegen van de verschillende thema’s uiteindelijk een politieke en normatief geladen keuze is (zie paragraaf 1.2). Het moet duidelijk zijn welke kaders er gelden voor de te maken overwegingen.

34

Bijlage 1. Tijdlijn ontwikkelingen welvaartsmeting en andere modellen

Eindnoten i

Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat. (2022). Denkkader Brede Welvaart IenW. Weblink: https://open.overheid.nl/documenten/ronl-8bcbd6f3588a34d1f066560dd3943815955b64ef/pdf (laatst bezocht op 2-5-2023) ii TNO. (2021). Indicatoren voor brede welvaart in het mobiliteitsdomein – een vertrekpunt voor discussie gebaseerd op een quickscan. Weblink: file:///C:/Users/poel018/Downloads/RAPPORT+TNO+Indicatoren+Brede+Welvaart+Mobiliteit%20(1).PDF (laatst bezocht op 2-5-2023). iii Kamerbrief. (2022). Brede welvaart in de begrotingssystematiek. Weblink: https://open.overheid.nl/documenten/ronl-3fbd064f0930c24f60323fe66e50ed7c8fd3bdee/pdf (laatst bezocht op 2-5-2023) iv Smith, A. The Wealth of Nations. Oxford, Engeland: Bibliomania.com Ltd, 2002. v CBS. (2023). Economische berichtgeving: conjunctuuronderzoek. Weblink: https://www.cbs.nl/nl-nl/onzediensten/overzicht-publicaties/het-licht-van-de-statistiek/1892-1940/economische-berichtgevingconjunctuuronderzoek (laatst bezocht op 04-05-2023). vi Commissie Parlementair Onderzoek Brede Welvaartbegrip, 2016. Weblink: https://www.parlement.com/id/vjxyeq3bynl6/parlementair_onderzoek_breed (laatst bezocht op 02-02-2023) vii Meadows, D. H. [en anderen]. The Limits to Growth; a Report for the Club of Rome's Project on the Predicament of Mankind. New York:Universe Books, 1972. viii Brundtland, G.H.

(1987) Our Common Future: Report of the World Commission on Environment and Development. Geneva, UN-Document A/42/427. Weblink: http://www.un-documents.net/ocf-ov.htm (laatst bezocht op 26-5-2023) ix Stiglitz, J. E., Sen, A., Fitoussi, J-P. 2009. Report by the commission on the measurement of economic performance and social progress. https://www.economie.gouv.fr/files/finances/presse/dossiers_de_presse/090914mesure_perf_eco_progres_s ocial/synthese_ang.pdf (laatst bezocht op 8-5-2023). x Commissie Parlementair Onderzoek Brede Welvaartbegrip, 2016, p.5. Weblink: https://www.parlement.com/id/vjxyeq3bynl6/parlementair_onderzoek_breed (laatst bezocht op 02-02-2023) xi CBS. (2018). CBS-hoogleraar onderzoekt brede welvaart. Weblink: https://www.cbs.nl/nlnl/nieuws/2018/04/cbs-hoogleraar-onderzoekt-brede-welvaart (laatst bezocht op 30-05-2023). xii Jacobs, B. (2021). Het beleidsdebat over welvaart mist theoretische fundering. ESB, 106(4800S).

xiii https://www.scp.nl/onderzoeksprogramma/themas/schaarste-welvaart-en-welbevinden xiv CPB / PBL Notitie Frits Bos (CPB), Bert Hof (PBL), Joep Tijm (CPB) juni 2022 Maatschappelijke kostenbatenanalyse en brede welvaart; een aanvulling op de Algemene MKBAxv https://www.cpb.nl/sites/default/files/omnidownload/PBL-SCP-CPB-2022-Verankering-van-bredewelvaartin-de-begrotingssystematiek-4861.pdf xvi PBL, BREDE WELVAART IN NEDERLANDSE GEMEENTEN: HET BELANG VAN REGIONALE SAMENHANG. Weblink: https://www.pbl.nl/sites/default/files/downloads/pbl-2022-brede-welvaart-in-nederlandsegemeenten-4688.pdf. xvii CBS. (2023). Regionale monitor brede welvaart. Weblink: https://www.cbs.nl/nl-nl/visualisaties/regionalemonitor-brede-welvaart (laatst bezocht op 26-05-2023). xviii PBL, KEUZES BIJ HET BEVORDEREN VAN DE BREDE WELVAART IN DE REGIO: Inzichten uit het PBLonderzoeksprogramma ‘Regio Deals voor brede welvaart’, 2019-2022. Weblink: https://www.pbl.nl/sites/default/files/downloads/pbl-2022-keuzes-bij-het-bevorderen-van-de-brede-welvaartin-de-regio-4920.pdf. xix VNG. Aan de slag met Brede Welvaart als gemeente. Weblink: https://vng.nl/sites/default/files/202203/Aan_de_slag_met_Brede_Welvaart_als_gemeente.pdf xx De Argumentenfabriek. Denkkader Brede Welvaart I&W. Weblink: https://www.argumentenfabriek.nl/wpcontent/uploads/2022/06/Denkkader-Brede-Welvaart-IenW.pdf xxi Gemeente Amsterdam, HvA.

(2022). SDG Voluntary Local Review 2022. Weblink: https://onderzoek.amsterdam.nl/publicatie/sustainable-development-goals-voluntary-local-review-amsterdam (laatst bezocht op 02-02-2023). xxii Kate Raworth, (2017). What on earth is the donut? Weblink: https://www.kateraworth.com/doughnut/ (laatst bezocht op 02-02-2023).

xxiii

Stockholm Environment Institute, Life Supporting Systems. Weblink: https://www.stockholmresilience.org/research/planetary-boundaries/the-nine-planetary-boundaries.html (laatst bezocht op 02-02-2023) xxiv Het Groene Brein. (2022). De Circulaire Economie. Weblink: https://kenniskaarten.hetgroenebrein.nl/kenniskaart/circulaire-economie/ (laatst bezocht op 26-05-2023). xxv Boulding, K. (1966) The Economics of the Coming Spaceship Earth. In: Jarrett, H., Ed., Environmental Quality in a Growing Economy, Resources for the Future/Johns Hopkins University Press, Baltimore, 3-14.

37