Bijlage 2. RIVM-briefrapport inz. PFAS 2022-0149.pdf

Desondanks zijn de PFAS-somconcentraties in de monsters drinkwater uit de eerste helft van 2022 niet hoger dan in de monsters drinkwater uit de periode 2015 tot februari 2021 (zie paragraaf 4.4.1). In tegenstelling tot de lineaire vormen dienen de concentraties voor de vertakte vormen als semi-kwantitatieve waarden te worden beschouwd.

5.4

Risicoduiding en handelingsperspectief Er zijn momenteel in Nederland beleidsmatige drinkwaterrichtwaarden vastgesteld voor PFOA en de GenX-stoffen (HFPO-DA), zie Risico's van stoffen | Risico's van stoffen (rivm.nl). Voor PFOA geldt een indicatieve drinkwaterrichtwaarde van 87,5 ng/L. Deze is gebaseerd op de gezondheidskundige grenswaarde van het RIVM uit 2016 (Zeilmaker en Janssen, 2016). Voor de GenX-stoffen geldt een indicatieve drinkwaterrichtwaarde van 150 ng/L (Janssen, 2016). Het Nederlandse drinkwater voldoet hieraan (zie o.a. (RIVM, 2017) maar ook voorliggend rapport). Het Nederlandse drinkwater voldoet in het LB scenario ook aan beide parameterwaarden voor PFAS in de nieuwe Europese Drinkwaterrichtlijn. De huidige Nederlandse drinkwaterrichtwaarden voor PFOA en de GenXstoffen en de nieuwe Europese parameterwaarden voor PFAS zijn niet afgestemd op de door EFSA aangescherpte gezondheidskundige grenswaarde voor PFAS (EFSA, 2020). Deze aanscherping van de Pagina 34 van 52

RIVM-briefrapport 2022-0149

gezondheidskundige grenswaarde leidt tot een veel lagere (factor 20) indicatieve drinkwaterrichtwaarde van 4,4 ng PEQ/L voor de som PFAS. Het uitgangspunt daarbij is dat drinkwater maximaal 20% mag bijdragen aan de tolereerbare inname (WHO, 2017), in dit geval de EFSA-TWI, en dat een dergelijke inname zelfs bij levenslange consumptie veilig is. De SCHEER (Scientific Committee on Health, Environmental and Emerging Risks) heeft in recente adviezen aan de Europese Commissie de waarde van 4,4 ng PEQ/L ondersteund (SCHEER, 2022a,b). Uit het hier beschreven onderzoek blijkt dat deze indicatieve drinkwaterrichtwaarde wordt overschreden in circa 50-60% van de monsters drinkwater gemaakt van oppervlaktewater en in circa 10% van de monsters drinkwater gemaakt van grondwater. In circa 8% van alle monsters drinkwater gemaakt van oppervlaktewater, betreffende acht pompstations, zijn PFAS-concentraties gevonden die hoger zijn dan 22 ng PEQ/L. Dit is de concentratie waarbij de gezondheidskundige grenswaarde voor PFAS (EFSA-TWI) alleen al door de inname van drinkwater (2 liter/dag) wordt overschreden en waarboven bij regelmatige consumptie van dergelijk drinkwater gezondheidsrisico’s door PFAS niet uitgesloten kunnen worden.

De EFSA-TWI wordt in de periode 2018 tot februari 2021 niet continu overschreden: de gemiddelde PFAS-somconcentraties bij deze acht pompstations lopen uiteen van 12 tot 20 ng PEQ/L. Ze liggen daarmee beneden de EFSA-TWI, maar boven de indicatieve drinkwaterrichtwaarde. PFAS-somconcentraties in monsters drinkwater uit de eerste helft van 2022 laten zien dat de gemiddelde en maximale PFAS-concentraties in het drinkwater van zeven van deze acht pompstations lager zijn dan gemeten in de periode tot februari 2021 (het achtste pompstation was in de eerste helft van 2022 buiten bedrijf). Er is slechts één keer een PFASsomconcentratie hoger dan 22 ng PEQ/L aangetroffen. Of deze daling doorzet, moet blijken uit toekomstige metingen. De drinkwaterrichtwaarde van 4,4 ng PEQ/L wordt bij zes van de zeven pompstations echter nog wel overschreden. Het RIVM adviseerde eerder om de totale blootstelling aan PFAS te verlagen. De gecombineerde blootstelling aan PFAS via voedsel en drinkwater is in Nederland hoger dan de gezondheidskundige grenswaarde voor PFAS. Alhoewel uit het eerdere, voorlopige onderzoek bleek dat de bijdrage vanuit voedsel groter is dan vanuit drinkwater (de inname vanuit voedsel wordt momenteel geactualiseerd), is het van belang dat de concentraties PFAS in drinkwater ook lager worden.

Dit geldt met name in die gebieden waar de indicatieve drinkwaterrichtwaarde van 4,4 ng PEQ/L structureel wordt overschreden.

Pagina 35 van 52

RIVM-briefrapport 2022-0149

Pagina 36 van 52

RIVM-briefrapport 2022-0149

6

Conclusies en aanbevelingen

6.1

Conclusies Drinkwater voldoet aan eisen DWR De DWR schrijft voor dat de lidstaten uiterlijk op 12 januari 2026 de nodige maatregelen moeten hebben genomen om ervoor te zorgen dat voor menselijke consumptie bestemd water voldoet aan één of beide parameterwaarden voor PFAS. Op basis van de momenteel beschikbare meetgegevens, is de conclusie dat het Nederlandse drinkwater voldoet aan deze eisen. Overschrijding indicatieve drinkwaterrichtwaarde Eerder concludeerde het RIVM dat de totale wekelijkse inname van de EFSA-4 via voedsel én drinkwater samen in Nederland hoger is dan de door EFSA afgeleide gezondheidskundige grenswaarde (RIVM, 2021b). Deze conclusie was voor heel Nederland, gebaseerd op een gemiddeld consumptiepatroon voor deze vier PFAS (PFOA, PFOS, PFNA, PFHxS). In dat onderzoek is wel onderscheid gemaakt tussen drinkwater gemaakt van grondwater en drinkwater gemaakt van oppervlaktewater, maar niet gekeken naar individuele pompstations. In voorliggend rapport is op basis van een uitgebreidere dataset met meer PFAS en voor individuele pompstations gekeken hoe de PFASsomconcentraties in de monsters drinkwater zich verhouden tot de indicatieve drinkwaterrichtwaarde van 4,4 ng PEQ/L (PFOA-equivalenten). Deze is door het RIVM afgeleid op basis van de gezondheidskundige grenswaarde van EFSA (RIVM, 2021b).

Wanneer in de data uit 2015 tot februari 2021 alleen de EFSA-4 PFAS worden beschouwd, wordt de indicatieve drinkwaterrichtwaarde overschreden in 53% van de monsters drinkwater gemaakt van oppervlaktewater en in 10% van de monsters drinkwater gemaakt van grondwater. Wanneer alle PFAS worden meegenomen, wordt de indicatieve drinkwaterrichtwaarde overschreden in nog eens 4% extra (dus 57%) van de monsters drinkwater gemaakt van oppervlaktewater. Voor drinkwater gemaakt van grondwater verandert het percentage niet (vanwege lage concentraties van de (niet-EFSA-4) PFAS). Bij een PFAS-somconcentratie in drinkwater van 22 ng PEQ/L, ofwel 5 maal de indicatieve drinkwaterrichtwaarde, wordt de EFSA-TWI bereikt op basis van alleen de consumptie van drinkwater (uitgaande van 2 liter per dag door een volwassen persoon van 70 kg). Aangezien er naast drinkwater nog andere bronnen van PFAS blootstelling zijn, kunnen bij regelmatige consumptie van drinkwater met dergelijke gemiddelde concentraties PFAS over meerdere jaren, effecten op het immuunsysteem niet uitgesloten worden. Deze situatie treedt nu niet op, maar wel worden er soms concentraties boven de 22 ng PEQ/L gemeten. Het RIVM beschouwt dit daarom als een triggerwaarde: als deze wordt overschreden is het van belang dat PFAS concentraties in het drinkwater op korte termijn gaan dalen.

Pagina 37 van 52

RIVM-briefrapport 2022-0149

In de periode 2015 tot februari 2021 zijn bij circa 8% van de monsters drinkwater gemaakt van oppervlaktewater PFAS-somconcentraties hoger dan 22 ng PEQ/L gevonden. Deze monsters zijn afkomstig van acht pompstations. De gemiddelde concentraties zijn hier in die periode lager dan 22 ng PEQ/L, namelijk tussen de 12 en 20 ng PEQ/L, maar wel structureel hoger dan de indicatieve drinkwaterrichtwaarde van 4,4 ng PEQ/L. Aanvullend beeld op basis van meetgegevens eerste helft 2022 Gegevens van de drinkwaterbedrijven uit de eerste helft van 2022 voor zeven van deze acht pompstations (het achtste was in deze periode buiten bedrijf) laten zien dat de gemiddelde en maximale PFAS-somconcentraties in het drinkwater hier nu lager zijn dan in de periode tot februari 2021. Er is slechts één keer een PFAS-somconcentratie hoger dan 22 ng PEQ/L aang.etroffen. Of deze daling doorzet, moet blijken uit toekomstige metingen. De PFAS-somconcentraties in het drinkwater van zes van de zeven pompstations zijn wel structureel hoger dan de indicatieve drinkwaterrichtwaarde van 4,4 ng PEQ/L. Bijdrage individuele PFAS PFOA draagt het meeste bij aan de totale inname van PFAS via drinkwater. In drinkwater gemaakt van oppervlaktewater zijn daarnaast PFHpA, HFPODA (GenX), PFOS en PFBA relevant.

In drinkwater dat is gemaakt van grondwater, worden min of meer dezelfde PFAS aangetroffen als in drinkwater uit oppervlaktewater, maar in een veel kleiner deel van de monsters. Naast PFOA als meest relevante stof, leveren PFHpA en PFOS daarin een beperkte bijdrage. 6.2

Aanbevelingen Hoewel het Nederlandse drinkwater voldoet aan beide PFAS parameterwaarden in de nieuwe DWR, is het op basis van de meest recente gezondheidskundige inzichten wenselijk om de concentraties PFAS die mensen binnenkrijgen via drinkwater (en andere blootstellingsroutes) de komende jaren te verlagen. Dit is al beschreven in een eerder RIVM advies (RIVM, 2021b). Het RIVM adviseert dat al het Nederlandse drinkwater op termijn voldoet aan de indicatieve drinkwaterrichtwaarde voor PFAS, omdat inname daarvan bij levenslange consumptie veilig wordt geacht. Om te onderzoeken wat de meest effectieve maatregelen zijn om de totale PFAS blootstelling van mensen in Nederland te verminderen, is het nodig om: - de schattingen van de PFAS inname door de bevolking via voedsel en drinkwater en de PFAS blootstelling via andere relevante bronnen en routes te actualiseren; - het effect van mogelijke (combinaties van) maatregelen te onderzoeken; en - de ontwikkeling van PFAS concentraties in de (bronnen voor) drinkwater te blijven volgen. Aandachtspunten bij de implementatie van de voorgestelde indicatieve drinkwaterrichtwaarde zijn de toetsingswijze, mogelijkheden en onzekerheden van de analytische methoden om PFAS te detecteren en hoe om te gaan met PFAS waarvoor geen RPF (Relatieve Potentie Factor) beschikbaar is. Pagina 38 van 52

RIVM-briefrapport 2022-0149

7

Literatuur

Bil W, Zeilmaker M, Fragki S, Lijzen J, Verbruggen E, Bokkers B. 2021. Risk assessment of per‐ and polyfluoroalkyl substance mixtures: a relative potency factor approach. Environ Toxicol Chem 40 (3): 859–870. Bil W, Zeilmaker M, Fragki S, Lijzen J, Verbruggen E, Bokkers B. 2022. Response to Letter to the Editor on Bil et al. 2021 “Risk Assessment of Per- and Polyfluoroalkyl Substance Mixtures: A Relative Potency Factor Approach”. Environmental Toxicology and Chemistry 41 (1): 13-18. EC. 2020. Directive (EU) 2020/2184 of the European Parliament and of the Council of 16 December 2020 on the quality of water intended for human consumption (recast) EFSA. 2020. Opinion on the risk to human health related to the presence of perfluoroalkyl substances in food. EFSA Journal 18 (9): 6223. Janssen P. 2016. Derivation of a lifetime drinking-water guideline for 2,3,3,3-tetrafluoro-2-(heptafluoropropoxy)propanoic acid (FRD902). Advies van 17 november 2016 aan Ministerie van IenM. Project nummer M/300007/16/PF. Kools S. A. E., Meekel N., de Baat M. L., de Waal L., Béen F. M., HofmanCaris C. H. M. 2021 PFAS en Nederlands drinkwater; consequenties van aangescherpte normstelling en technische handelingsperspectieven, Rapport KWR 2021.040, KWR, Nieuwegein. Rietjens IMCM, Schriks M, Houtman CJ, Dingemans MML, van Wezel AP. 2022. Letter to the Editor on Bil et al.

2021 “Risk Assessment of Per- and Polyfluoroalkyl Substance Mixtures: A Relative Potency Factor Approach”. Environmental Toxicology and Chemistry 41 (1): 7-12. RIVM. 2017. Risicoduiding en vóórkomen van FRD-903 in drinkwater en drinkwaterbronnen bij een selectie van drinkwaterwinningen in Nederland. RIVM Briefrapport 2017-0175. https://www.rivm.nl/bibliotheek/rapporten/2017-0175.pdf RIVM. 2020a. Conclusie RIVM gebruik EFSA-TWI PFAS. RIVM-notitie 15 december 2020. https://www.rivm.nl/documenten/notitieconclusie-rivm-gebruik-efsa-twi-pfas. RIVM. 2020b. Definitieve EFSA-opinie PFAS – wetenschappelijke overwegingen voor RIVM besluitvorming over EFSA-TWI. RIVMnotitie 15 december 2020. https://www.rivm.nl/sites/default/files/202101/RIVM%20expert%20notitie%20EFSATWI%20PFAS%20%20beveiligd.pdf RIVM, 2021a Notitie implementatie van de EFSA som-TWI PFAS. RIVMnotitie 7 april 2021. https://www.rivm.nl/documenten/notitieimplementatie-van-efsa-som-twi-pfas. RIVM. 2021b. Analyse bijdrage drinkwater en voedsel aan blootstelling EFSA-4 PFAS in Nederland en advies drinkwaterrichtwaarde. RIVMnotitie mei 2021. https://www.rivm.nl/documenten/analysebijdrage-drinkwater-en-voedsel-aan-blootstelling-efsa-4-pfas-innederland. Pagina 39 van 52

RIVM-briefrapport 2022-0149

SCHEER. 2022a. Final Opinion on Groundwater quality standards for proposed additional pollutants in the annexes to the Groundwater Directive (2006/118/EC). Scientific Committee on Health, Environmental and Emerging Risks. Adopted 18 July 2022. Groundwater quality standards for proposed additional pollutants in the annexes to the Groundwater Directive (2006/118/EC) (europa.eu) SCHEER. 2022b. Scientific Opinion on "Draft Environmental Quality Standards for Priority Substances under the Water Framework Directive". PFAS. Adopted 18 August 2022. SCHEER - Scientific Opinion on "Draft Environmental Quality Standards for Priority Substances under the Water Framework Directive" - PFAS (europa.eu) Smit, C.E. en E.M.J. Verbruggen. 2022. Risicogrenzen voor PFAS in oppervlaktewater. Doorvertaling van de gezondheidskundige grenswaarde van EFSA naar concentraties in water. RIVMbriefrapport 2022-0074 Ter Laak, T. ter, S. Kools, B. Raterman, N. Meekel, T. Pronk, M. Dingemans (eindredactie). 2021. Quickscan PFAS in Nederlands drinkwater. Rapport KWR 2021.058, KWR, Nieuwegein EC. 2018. Technical guidance for deriving environmental quality standards. Guidance Document No. 27. Updated version 2018. Document endorsed by EU Water Directors at their meeting in Sofia on 11-12 June 2018. Brussel: Europese Commissie. WHO.2017. Guidelines for Drinking‑water Quality.

FOURTH EDITION INCORPORATING THE FIRST ADDENDUM Wintersen, A., Claessens, J., Wit, M., Helvoort, K. van, Wolter, M., Stoffelsen, B., Wijnen, H. van., Breemen, P. van (2021) Landsdekkend beeld van PFAS in Nederlands grondwater. RIVM rapport 2021-0205. Zeilmaker MJ, Janssen P. 2016. Afleiding richtwaarde voor PFOA in drinkwater voor levenslange blootstelling. Bilthoven, Nederland: RIVM. Zeilmaker MJ, Fragki S, Verbruggen EMJ, Bokkers BGH, Lijzen JPA. 2018. Mixture exposure to PFAS: A Relative Potency Factor approach. Bilthoven, Nederland: RIVM. Rapport nr. RIVM 2018-0070.

Pagina 40 van 52

RIVM-briefrapport 2022-0149

Bijlage 1 Afkortingen PFAS, Relatieve Potentie Factoren (RPF’s) en bepalingsgrenzen meetgegevens Minimale en maximale gerapporteerde kwantificatielimieten (LOQ) (ng/L) meetperiode 2015 tot februari 2021. * Beschikbare RPF’s voor verschillende PFAS op basis van Bil et al. (2021). De PFAS-20 uit de DWR zijn vet gedrukt, de EFSA-4 in blauw.

PFAS

PFAS afkorting

CAS nr lineaire PFAS

RPF*

RWS LOQmin

RWS LOQmax

Drw LOQmin

Drw LOQmax

Sulfonzuren Perfluorbutaansulfonzuur Perfluorpentaansulfonzuur Perfluorhexaansulfonzuur Perfluorheptaansulfonzuur perfluoroctaansulfonzuur Perfluornonaansulfonzuur Perfluordecaansulfonzuur Perfluorundecaansulfonzuur Perfluordodecaansulfonzuur Perfluortridecaansulfonzuur

PFBS PFPeS PFHxS PFHpS PFOS PFNS PFDS PFUnDS PFDoDS PFTrDS

375-73-5 2706-91-4 355-46-4 375-92-8 1763-23-1

0,001 0,6 0,6 2 2

335-77-3

2

1 0,1 0,1 0,1 1,6 0,1 0,1 -

100 0,1 10 0,1 10 0,1 10 -

0,5 0,5 1,0 0,5 1,0 -

300 50 1,0 300 1,0 -

PFAS

PFAS afkorting

CAS nr lineaire PFAS

RPF*

RWS LOQmin

RWS LOQmax

Drw LOQmin

Drw LOQmax

Carbonzuren perfluorbutaanzuur Perfluorpentaanzuur perfluorhexaanzuur Perfluorheptaanzuur perfluoroctaanzuur perfluornonaanzuur Perfluordecaanzuur perfluorundecaanzuur perfluordodecaanzuur

PFBA PFPeA PFHxA PFHpA PFOA PFNA PFDA PFUnDA PFDoDA

375-22-4 2706-90-3 307-24-4 375-85-9 335-67-1 375-95-1 335-76-2 2058-94-8 307-06-7

0,05 0,05 0,01 1 1 10 10 4 3

50 50 10 10 10 0,2 0,4 0,1 0,1

500 50 10 10 10 10 10 100 100

1,0 1,0 0,5 0,5 0,5 0,4 0,4 0,4 25

25 25 20 10 10 10 300 1,0 25

Pagina 41 van 52

RIVM-briefrapport 2022-0149

PFAS

PFAS afkorting

CAS nr lineaire PFAS

RPF*

RWS LOQmin

RWS LOQmax

Drw LOQmin

Drw LOQmax

Carbonzuren Perfluortridecaanzuur perfluortetradecaanzuur perfluorhexadecaanzuur perfluoroctadecaanzuur

PFTrDA PFTeDA PFHxDA PFODA

72629-94-8 376-06-7 67905-19-5 16517-11-6

3 0,3 0,02 0,02

0,1 0,1 0,1

100 100 100

25 -

25 -

PFAS

PFAS afkorting

CAS nr lineaire PFAS

RPF*

RWS LOQmin

RWS LOQmax

Drw LOQmin

Drw LOQmax

HFPO-DA (~GenX / FRD_903) ADONA/DONA7

13252-13-6

0,06

0,1

0,1

0,1

20

958445-44-8 / 919005-14-4

0,03

0,1

0,1

1,0

1,0

PFAS

PFAS afkorting

RPF*

Telomeer alcoholen 1H,1H,2H,2H-perfluoroctanol 1H,1H,2H,2H-perfluordecanol

CAS nr lineaire PFAS

RWS LOQmin

RWS LOQmax

Drw LOQmin

Drw LOQmax

6:2 FTOH 8:2 FTOH

647-42-7 678-39-7

0,02 0,04

-

-

-

-

PFAS

PFAS afkorting

CAS nr lineaire PFAS

RPF*

RWS LOQmin

RWS LOQmax

Drw LOQmin

Drw LOQmax

Overige PFAS (RWS database)

RWS afkorting 2PFC6yC2a1sf (=6:2 FTS)

0,1

0,1

-

-

0,1

0,1

-

-

0,2

0,2

-

-

0,1

0,1

-

-

Ether carbonzuren 2,3,3,3-tetrafluor-2(heptafluorpropoxy)propionzuur ammonium 4,8-dioxa-3Hperfluornonanoaat/ trifluor-3-(hexafluor3-(trifluormethoxy)propoxy)propaanzuur

2-(perfluorhexyl)ethaan-1-sulfonzuur perfluoroctaansulfonylamide(Nethyl)acetaat 2(8chloor-hexadecafluoroctoxy)tetrafluorethaansulfonzuur,Kz 2(6chloor-dodecafluorhexoxy)tetrafluorethaansulfonaat,Kzout Pagina 42 van 52

EtFOSAA 28ClF16C8oxT 26ClF12C6oxT

RIVM-briefrapport 2022-0149

7

PFAS

PFAS afkorting

Overige PFAS (RWS database) cis-hexadecafluor-2-deceenzuur perfluoroctaansulfonylamide(Nmethyl)acetaat Perfluoroctaansulfonamide

RWS afkorting cF16C10ezr N_MeFOSAA FOSA

ADONA komt in water voor als DONA, daarom zijn deze samengevoegd

Pagina 43 van 52

CAS nr lineaire PFAS

RPF*

RWS LOQmin

RWS LOQmax

Drw LOQmin

Drw LOQmax

0,1 0,1

0,1 0,1

-

-

0,1

0,1

-

-

RIVM-briefrapport 2022-0149

Bijlage 2 Aangetroffen PFAS in ruw- en reinwater

PFAS

Percentage oppervlaktewater (opw)- en grondwatermonsters (grw) (ruw en rein) gebruikt voor de productie van Nederlands drinkwater waarin de PFAS-20 uit de DWR en GenX en ADONA/DONA zijn aangetroffen (periode 2015 tot februari 2021). De PFAS-20 uit de DWR zijn vet gedrukt, de EFSA-4 in blauw.

Afkorting

Opw ruw (N=747)

Opw rein (N=454)

Grw ruw (N=864)

Grw rein (N=273)

% aangetroffen

% aangetroffen

% aangetroffen

% aangetroffen

N

N

N

N

Sulfonzuren Perfluorbutaansulfonzuur Perfluorpentaansulfonzuur

PFBS PFPeS

72%

514

69%

333

4%

671

3%

174

Perfluorhexaansulfonzuur Perfluorheptaansulfonzuur Perfluoroctaansulfonzuur Perfluornonaansulfonzuur Perfluordecaansulfonzuur Perfluorundecaansulfonzuur Perfluordodecaansulfonzuur Perfluortridecaansulfonzuur

PFHxS PFHpS PFOS PFNS PFDS PFUnDS PFDoDS PFTrDS

51% 0% 69%

420 2 561

40% 0% 40%

309 2 330

6% 0% 4%

212 2 822

1% 0% 1%

184 14 245

0%

2

0%

2

0%

4

0%

14

PFAS

Afkorting

Carbonzuren Perfluorbutaanzuur Perfluorpentaanzuur perfluorhexaanzuur Perfluorheptaanzuur Perfluoroctaanzuur Perfluornonaanzuur Perfluordecaanzuur Perfluorundecaanzuur Pagina 44 van 52

PFBA PFPeA PFHxA PFHpA PFOA PFNA PFDA PFUnDA

Opw ruw (N=747)

Opw rein (N=454)

Grw ruw (N=864)

Grw rein (N=273)

% aangetroffen

% aangetroffen

% aangetroffen

% aangetroffen

70% 29% 60% 51% 85% 18% 5% 1%

N 421 393 459 404 590 394 387 225

75% 40% 60% 53% 85% 3% 0%* 0%

N 316 301 323 312 366 266 265 143

8% 1% 11% 3% 9% 0% 0% 3%

N 204 89 218 200 837 202 200 39

8% 4% 4% 3% 13% 0% 0% 0%

N 204 70 149 149 256 184 149 36

RIVM-briefrapport 2022-0149

PFAS

Afkorting

Carbonzuren Perfluordodecaanzuur Perfluortridecaanzuur

PFDoDA PFTrDA

PFAS

Afkorting

Ether carbonzuren 2,3,3,3-tetrafluor-2(heptafluorpropoxy) propionzuur ammonium 4,8-dioxa-3Hperfluornonanoaat/ trifluor-3(hexafluor-3(trifluormethoxy)propoxy)propa anzuur

Opw ruw (N=747)

Opw rein (N=454)

Grw ruw (N=864)

Grw rein (N=273)

% aangetroffen

% aangetroffen

% aangetroffen

% aangetroffen

N

0% 0%

2 2

0% 0%

2 2

N

0% 0%

4 2

0% 0%

N 14 14

Opw ruw (N=747)

Opw rein (N=454)

Grw ruw (N=864)

Grw rein (N=273)

% aangetroffen

% aangetroffen

% aangetroffen

% aangetroffen

N

N

N

N

HFPO-DA (~GenX)

82%

318

89%

253

19%

59

6%

48

ADONA/ DONA

0%

2

0%

2

0%

2

0%

14

* In slechts één drinkwatermonster (van 265) aangetroffen (afgerond 0%) 7

N

ADONA komt in water voor als DONA, daarom zijn deze samengevoegd

Pagina 45 van 52

RIVM-briefrapport 2022-0149

Bijlage 3 PFAS in oppervlaktewater op basis van meetgegevens uit het programma Monitoring Waterstaatkundige Toestand des Lands (MWTL) van Rijkswaterstaat De PFAS-20 uit de DWR zijn vet gedrukt, de EFSA-4 in blauw.

Gemiddeld Percentage gedetecteerd/ geanalyseerd (alle RWS locaties)

Aantal Aantal RWS metingen locaties aan(2008 – 2020) getroffen

PFAS

Afkorting

Sulfonzuren Perfluorbutaansulfonzuur Perfluorpentaansulfonzuur Perfluorhexaansulfonzuur (lineair) som vertakte PFHxS-isomeren Perfluorheptaansulfonzuur perfluor-1-octaansulfonaat (lineair)

PFBS PFPeS PFHxS PFHxS PFHpS PFOS

70.6% 77.3% 70.2% 96.7% 19.5% 71.2%

1783 941 1783 941 941 1783

49 42 48 46 28 48

som vertakte PFOS-isomeren Perfluornonaansulfonzuur perfluor-1-decaansulfonaat (lineair) 1H,1H,2H,2H-perfluordecaansulfonzuur Perfluorundecaansulfonzuur

PFOS PFNS PFDS PFDS PFUnDS

99.9% 0.4% 0.3% 4.9% -

1256 941 1783 941

48 4 5 14

Perfluordodecaansulfonzuur Perfluortridecaansulfonzuur

PFDoDS PFTrDS

-

PFAS

Afkorting

Carbonzuren perfluorbutaanzuur Perfluorpentaanzuur perfluorhexaanzuur Perfluorheptaanzuur

Gemiddeld Percentage gedetecteerd/ geanalyseerd (alle RWS locaties)

PFBA PFPeA PFHxA PFHpA

Pagina 46 van 52

70.0% 70.2% 70.5% 70.1%

Aantal Aantal RWS metingen locaties aan(2008 – 2020) getroffen 1782 1768 1783 1783

48 48 48 48

RIVM-briefrapport 2022-0149

PFAS

Afkorting

Carbonzuren perfluoroctaanzuur perfluornonaanzuur Perfluordecaanzuur perfluorundecaanzuur perfluordodecaanzuur Perfluortridecaanzuur perfluortetradecaanzuur perfluorhexadecaanzuur perfluoroctadecaanzuur

PFOA PFNA PFDA PFUnDA PFDoDA PFTrDA PFTeDA PFHxDA PFODA

PFAS

Afkorting

Ether carbonzuren 2,3,3,3-tetrafluor-2(heptafluorpropoxy)propionzuur ammonium 4,8-dioxa-3H-perfluornonanoaat / trifluor-3-(hexafluor-3(trifluormethoxy)propoxy)propaanzuur

Gemiddeld Percentage gedetecteerd/ geanalyseerd (alle RWS locaties) 72.4% 64.0% 61.4% 10.2% 16.6% 1.8% 0.1%

Gemiddeld Percentage gedetecteerd/ geanalyseerd (alle RWS locaties)

Aantal Aantal RWS metingen locaties aan(2008 – 2020) getroffen 1790 1783 1783 1783 1682 1700 1628

48 48 48 31 36 14 3

Aantal Aantal RWS metingen locaties aan(2008 – 2020) getroffen

HFPO-DA (~GenX / FRD_903)

23.7%

927

27

ADONA/DONA

1.3%

941

4

PFAS

Afkorting

Telomeer alcoholen 1H,1H,2H,2H-perfluoroctanol

6:2 FTOH

1H,1H,2H,2H-perfluordecanol

8:2 FTOH

Gemiddeld Percentage gedetecteerd/ geanalyseerd (alle RWS locaties)

Pagina 47 van 52

Aantal Aantal RWS metingen locaties aan(2008 – 2020) getroffen

RIVM-briefrapport 2022-0149

PFAS

Afkorting

Gemiddeld Percentage Aantal gedetecteerd/ geanalyseerd metingen (alle RWS locaties) (2008 – 2020)

Aantal RWS locaties aangetroffen

Naam in RWS database 2-(perfluorhexyl)ethaan-1-sulfonzuur

2PFC6yC2a1sf (=6:2 FTS) EtFOSAA

35.5%

908

39

31.1%

941

30

28ClF16C8oxT

0.1%

941

1

2(6chloor-dodecafluorhexoxy)tetrafluorethaansulfonaat,Kzout

26ClF12C6oxT

0.0%

941

-

cis-hexadecafluor-2-deceenzuur

cF16C10ezr

0.0%

941

-

perfluoroctaansulfonylamide(N-methyl)acetaat

N_MeFOSAA

15.1%

941

23

Perfluoroctaansulfonamide

FOSA

26.4%

941

44

perfluoroctaansulfonylamide(N-ethyl)acetaat 2(8chloor-hexadecafluoroctoxy)tetrafluorethaansulfonzuur,Kz

Pagina 48 van 52

RIVM-briefrapport 2022-0149

Bijlage 4 Vergelijking PFAS parameterwaarden Europese Drinkwaterrichtlijn Percentage monsters drinkwater gemaakt van oppervlaktewater of grondwater dat de PFAS parameterwaarden in de Europese Drinkwaterrichtlijn overschrijdt, periode 2015 tot februari 2021 (100 ng/L voor de som van 20 PFAS, 500 ng/L voor de som van alle PFAS). Metingen onder de kwantificatielimiet (LOQ) zijn op drie manieren benaderd: < LOQ = 0 (Lower Bound scenario), ½*LOQ (Medium Bound scenario) of 1*LOQ (Upper Bound scenario).

20 EU PFAS (100 ng/L)* Metingen <LOQ = 0 Somnorm PFAS (500 ng/L)** 20 EU PFAS (100 ng/L)* Metingen <LOQ = 1/2*LOQ Somnorm PFAS (500 ng/L)** 20 EU PFAS (100 ng/L)* Metingen <LOQ = 1*LOQ Somnorm PFAS (500 ng/L)**

Drinkwater geproduceerd uit Drinkwater geproduceerd uit grondwater (N oppervlaktewater (N = 454) = 273) Gemiddelde (min - max) Gemiddelde (min - max) % normoverschrijdingen % normoverschrijdingen concentratie (ng/L) concentratie (ng/L) 0,0%

17.8 (0 - 64)

0,0%

0,0%

21.3 (0 - 70)

0,0%

0,0%

30.4 (0 - 99)

1,1%

0,0%

34.1 (0 - 99)

0,0%

15%

43.1 (0 - 150)

34%

0,0%

46.8 (0 - 150)

0,4%

* Analyse is op basis van 15/20 EU DWR PFAS, in de geanalyseerde monsters drinkwater zijn perfluorpentaansulfonzuur (PFPeS), perfluornonaansulfonzuur (PFNS), perfluorundecaansulfonzuur (PFUnDS), perfluordodecaansulfonzuur (PFDoDS) en perfluortridecaansulfonzuur (PFTrDS) niet gemeten. ** Dit is op basis van de 15 PFAS uit de Europese Drinkwaterrichtlijn, Gen-X en ADONA/DONA

Pagina 49 van 52

1.2 (0 - 24.6) 1.2 (0 - 24.8) 37.3 (0 - 360) 37.4 (0 - 360) 73.4 (0 - 720) 73.6 (0 - 720)

RIVM-briefrapport 2022-0149

Bijlage 5 Bijdrage individuele PFAS aan som PFOA-equivalenten (PEQ) Tabel behorend bij Figuur 1 in het rapport: Gemiddelde (minimale - maximale) fractie van de totale concentratie PFAS (op basis van PEQ) voor elk van de gemeten PFAS in drinkwater uit oppervlaktewater of grondwater (periode 2015 tot februari 2021) in het Lower Bound scenario (metingen onder de kwantificatielimiet (LOQ) = 0). EFSA-4 PFAS in blauw

PFAS Perfluorbutaansulfonzuur (PFBS)* Perfluorpentaansulfonzuur (PFPeS) Perfluorhexaansulfonzuur (PFHxS) Perfluorheptaansulfonzuur (PFHpS) Perfluoroctaansulfonzuur (PFOS) Perfluornonaansulfonzuur (PFNS) Perfluordecaansulfonzuur (PFDS) Perfluorundecaansulfonzuur (PFUnDS) Perfluordodecaansulfonzuur (PFDoDS) Perfluortridecaansulfonzuur (PFTriDS) Perfluorbutaanzuur (PFBA) Perfluorpentaanzuur (PFPeA) Perfluorhexaanzuur (PFHxA) Perfluorheptaanzuur (PFHpA) Perfluoroctaanzuur (PFOA) Perfluornonaanzuur (PFNA) Perfluordecaanzuur (PFDA)** Perfluorundecaanzuur (PFUnDA) Perfluordodecaanzuur (PFDoDA) Perfluortridecaanzuur (PFTrDA) HFPO-DA (~GenX / FRD_903) ADONA (dodecafluoro-3H-4.8dioxanonanoate)

Drinkwater uit oppervlaktewater (N=454) 0.01 (0 - 1)

Drinkwater uit grondwater (N=273) 0 (0 - 0)

0.03 (0 - 0.37) 0 (0 - 0) 0.14 (0 - 0.78)

0.01 (0 - 0.2) 0 (0 - 0) 0.05 (0 - 0.96)

2

0 (0 - 0)

0 (0 - 0)

0,05 0,05 0,01 1 1 10 10 4 3 3 0,06

0.12 (0 - 1) 0.01 (0 - 0.09) 0.01 (0 - 0.92) 0.22 (0 - 1) 0.59 (0 - 1) 0.01 (0 - 0.37) 0 (0 - 0.5) 0 (0 - 0) 0 (0 - 0) 0 (0 - 0) 0.18 (0 - 1)

0.02 (0 - 0.06) 0 (0 - 0.09) 0 (0 - 0.01) 0.09 (0 - 0.89) 0.89 (0 - 1) 0 (0 - 0) 0 (0 - 0) 0 (0 - 0) 0 (0 - 0) 0 (0 - 0) 0 (0 - 0.01)

0,03

0 (0 - 0)

0 (0 - 0)

RPF 0,001 0,6 0,6 2 2

* Wel aangetroffen maar vanwege RPF van 0,001 nadert het nul (op 2 decimalen afgerond is het 0) ** Slechts in één monster aangetroffen Pagina 50 van 52

RIVM-briefrapport 2022-0149

Bijlage 6 Vergelijking met indicatieve drinkwaterrichtwaarde op basis van PFOA-equivalenten (PEQ) Tabel behorend bij Tabel 5 in het rapport: Percentage monsters drinkwater gemaakt van oppervlaktewater en grondwater dat de in (RIVM, 2021b) afgeleide indicatieve drinkwaterrichtwaarde van 4,4 ng PEQ/L overschrijdt (periode 2015 tot februari 2021). Metingen onder de kwantificatielimiet (LOQ) zijn op drie manieren benaderd: < LOQ = 0, ½*LOQ of LOQ. A) Berekening met alleen EFSA-4 PFAS

EFSA-4 PFAS

Drinkwater geproduceerd uit oppervlaktewater (N = 454) Gemiddelde (min - max) % overschrijdingen concentratie (ng PEQ/L)

Drinkwater geproduceerd uit grondwater (N = 273) % overschrijdingen

Gemiddelde (min - max) concentratie (ng PEQ/L)

Metingen <LOQ = 0

53%

6.74 (0 - 36)

10%

0.76 (0 - 12)

Metingen <LOQ = 1/2*LOQ

75%

25.25 (0 - 92)

74%

38.65 (0 - 370)

Metingen <LOQ = 1*LOQ

77%

43.77 (0 - 160)

92%

76.54 (0 - 740)

Alle PFAS

B) Berekening met alle in drinkwater aangetroffen PFAS

Metingen <LOQ = 0 Metingen <LOQ = 1/2*LOQ Metingen <LOQ = 1*LOQ

Drinkwater geproduceerd uit oppervlaktewater (N = 454) Gemiddelde (min - max) % overschrijdingen concentratie (ng PEQ/L) 57% 8.48 (0 - 36.4) 82% 43.37 (0 - 148.11) 83% 78.27 (0 - 270.72)

Pagina 51 van 52

Drinkwater geproduceerd uit grondwater (N = 273) % overschrijdingen 10% 78% 93%

Gemiddelde (min - max) concentratie (ng PEQ/L) 0.81 (0 - 12.35) 71.66 (0 - 1585.5) 142.52 (0 - 3171)

RIVM-briefrapport 2022-0149

Bijlage 7 Boxplots PFAS-somconcentraties pompstations uit Tabel 7 per jaar (periode 2018-2022) Boxplots behorend bij Tabel 7 in het rapport: PFAS-somconcentraties per jaar bij zeven van de acht pompstations waar in de periode 2018 tot februari 2021 in individuele monsters drinkwater somconcentraties hoger dan 22 ng PEQ/L zijn aangetroffen. Metingen onder de kwantificatielimiet (LOQ) zijn op 0 gesteld (LB scenario). Toelichting boxplots: de middelste horizontale lijn geeft de mediaan weer, het kruisje het gemiddelde, de box gaat van het eerste tot het derde kwartiel. De haken boven en onder gaan van de minimale tot de maximale waarden.

Pagina 52 van 52

RIVM De zorg voor morgen begint vandaag