Bijlage 2 - Rapport ongeregeldheden Amsterdam 7 en 8 november 2024.pdf
Tekst van het document
Tussen voorzien en onvoorzien politie in een complexe werkelijkheid De aanpak van de ongeregeldheden in Amsterdam op 7 en 8 november 2024: voorbereiding en optreden in beeld
De aanpak van de ongeregeldheden in Amsterdam op 7 en 8 november 2024
Inhoudsopgave Inhoudsopgave ................................................................................................................ 1 Voorwoord ....................................................................................................................... 3 Samenvatting ................................................................................................................... 5 Bevindingen .................................................................................................................... 6 Ten aanzien van de politie ............................................................................................. 6 Ten aanzien van NCTV .................................................................................................. 7 Analyse op hoofdlijnen...................................................................................................... 8 Conclusies...................................................................................................................... 10 Aanbevelingen ................................................................................................................ 11 1.
Inleiding .................................................................................................................. 12 1.1
Aanleiding .......................................................................................................... 12
1.2
Doelstelling ......................................................................................................... 12
1.3
Centrale vraag .................................................................................................... 13
1.4
Afbakening ......................................................................................................... 13
Periode....................................................................................................................... 13 Processen ................................................................................................................... 13 1.5
Onderzoeksaanpak .............................................................................................. 14
Documenten ............................................................................................................... 14 Interviews .................................................................................................................. 14 Normenkader .............................................................................................................. 14 Rapportage ................................................................................................................. 15
2.
1.6
Toelichting op gebruikte terminologie in deze rapportage ......................................... 16
1.7
Leeswijzer .......................................................................................................... 17
Chronologisch overzicht van de gebeurtenissen op hoofdlijnen .............................. 18 2.1
Voorbereidingen .................................................................................................. 18
30 augustus 2024: ‘de loting voor de Europa League Ajax - Maccabi Tel Aviv’ ..................... 18 9 oktober 2024: ‘start van de operationele voorbereiding’ ................................................ 19 14 oktober 2024: ‘overleg driehoek met Ajax’ ................................................................. 20 22 oktober 2024: ‘overleg subdriehoek over risico’s en scenario’s’ ..................................... 20 24 oktober 2024: ‘concretisering informatie en afweging risico’s’ ....................................... 21 29 oktober 2024: ‘contact burgemeester en NCTV over Kristallnacht-herdenking’ ................ 22 30 oktober 2024: ‘informatie-uitvraag door NCTV’ ........................................................... 23 30 oktober 2024: ‘driehoek besluit tot één SGBO’ ............................................................ 23 31 oktober 2024: ‘uitwerking coördinatie en nader benoemen risico’s’................................ 23 1 november 2024: ‘scenario’s worden besproken in subdriehoek’ ...................................... 24 3 november 2024: ‘kennisgeving van demonstratie bij de ArenA’ ...................................... 25 4 november 2024: ‘delen van beelden en mogelijke handelingsperspectieven’ .................... 25 1
De aanpak van de ongeregeldheden in Amsterdam op 7 en 8 november 2024
5 november 2024: ‘aanwijzing risicogebieden, verplaatsing demonstratie, organisatie van de fanwalk’. .................................................................................................................... 26 5 november 2024: ‘scherpstellen van beelden en van praktische uitvoering’ ....................... 27 5 november 2024: ‘operationele brief van de NCTV’ ......................................................... 28 2.2.
Eén dag voor de wedstrijd .................................................................................... 28
6 november 2024: ‘ochtend en middag voor de wedstrijd’ ................................................ 28 6 november 2024: ‘vooravond’ ...................................................................................... 29 7 november 2024: ‘vroege ochtend’ ............................................................................... 31 2.3.
Wedstrijddag en herdenking van de Kristallnacht ..................................................... 33
7 november 2024: ‘ochtend en middag’.......................................................................... 33 7 november 2024: ‘eind van de middag en avond’ ........................................................... 35 7 november 2024: ‘eind van de avond en nacht’.............................................................. 40 8 november 2024: ‘vroege ochtend’ ............................................................................... 42 3.
Analyse van de gebeurtenissen en aanpak .............................................................. 47
4.
Conclusie en aanbevelingen .................................................................................... 49 Aanbevelingen ................................................................................................................ 50
5. Slotbeschouwing: tussen voorzien en onvoorzien – oordelen over de politie in een complexe werkelijkheid.................................................................................................. 51 Bijlage 1: Afkortingen .................................................................................................... 52 Bijlage 2: Overzicht op hoofdlijnen van gebruikte documenten ...................................... 53 Bijlage 3: Staf Grootschalig en Bijzonder Optreden (SGBO) ........................................... 54 Bijlage 4: Flits-aanvallen: online aangejaagde ordeverstoringen in digitale context ...... 55
2
De aanpak van de ongeregeldheden in Amsterdam op 7 en 8 november 2024
Voorwoord Dit rapport van de Inspectie Justitie en Veiligheid (hierna: Inspectie JenV) gaat in op het handelen van de politie en de Nationaal Coördinator Terrorismebestrijding en Veiligheid (NCTV) voorafgaand en tijdens de ongeregeldheden in Amsterdam op 7 en 8 november 2024. Deze incidenten vormden een aanzienlijke opgave voor het handhaven van de openbare orde en veiligheid in de stad. De geweldsescalatie – waaronder gerichte aanvallen op mensen met een Joodse achtergrond of die daarvoor werden aangezien, confrontaties tussen groepen en het snel wisselende karakter van de gebeurtenissen – benadrukt de complexiteit van het politieoptreden onder moeilijke omstandigheden. De titel, ‘tussen voorzien en onvoorzien - politie in een complexe werkelijkheid’, weerspiegelt zowel de voorbereiding op verwachte scenario’s als de confrontatie met onverwachte ontwikkelingen. De politie had zich grondig voorbereid op de risico’s rond de wedstrijd Ajax – Maccabi Tel Aviv en de herdenking van de Kristallnacht. Toch verliep de situatie anders dan voorzien. De snelle verspreiding van geweldsoproepen via sociale media, de moeilijk te volgen verplaatsingen van relschoppers en de plotselinge escalatie van geweld leidden tot situaties die niet in de vooraf opgestelde scenario’s waren opgenomen. De context waarin deze ongeregeldheden plaatsvonden was complex.
De spanningen, als gevolg van de oorlog in Gaza en Libanon, droegen bij aan veel emotie — zowel bij burgers die zich betrokken voelen bij de situatie in het Midden-Oosten, als binnen het publieke en politieke debat. Hoewel deze context niet genegeerd wordt, richt de Inspectie JenV zich vooral op de beoordeling van de feiten. Dit rapport laat zien waar het handelen van de politie goed was en waar ruimte is voor verbetering. Daarbij is aandacht voor het anticiperen op escalaties die via sociale media worden aangewakkerd, de rol van de NCTV in het duiden van dreigingen en de informatievoorziening en samenwerking binnen de politieorganisatie tijdens deze gebeurtenissen. De politie heeft tijdens de gebeurtenissen met grote inzet, flexibiliteit en professionaliteit gehandeld. De Inspectie JenV stelt vast dat de politie slagvaardig optrad, maar ook dat zij op momenten werd ingehaald door de snelheid en onvoorspelbaarheid van de ontwikkelingen. Dit onderstreept de noodzaak van een sterke informatiepositie en het vermogen om snel te schakelen in complexe en snel escalerende situaties.
3
De aanpak van de ongeregeldheden in Amsterdam op 7 en 8 november 2024
De NCTV heeft gehandeld in lijn met haar taken bij het duiden van mogelijke dreigingen rond de Kristallnacht-herdenking. Daarbij is, zoals gebruikelijk, informatie opgevraagd bij de inlichtingenen veiligheidsdiensten en is geconcludeerd dat er geen sprake was van een concrete (terroristische) dreiging. Tegelijkertijd blijkt uit deze casus dat de NCTV (nog) duidelijker moet communiceren wat haar rol wel en niet omvat en op welke onderdelen van de dreigingsinschatting zij bevraagd kan worden. Dit geldt zowel richting lokaal bestuur als naar andere betrokken partners. Ten slotte wil ik mijn waardering uitspreken voor de open en constructieve houding van de vele medewerkers op alle niveaus binnen de politie en NCTV die een bijdrage hebben geleverd aan dit onderzoek.
De waarnemend inspecteur-generaal Inspectie Justitie en Veiligheid, namens deze,
P.C.J. Neuteboom Hoofdinspecteur-directeur Politie, Security en Crisisbeheersing
4
De aanpak van de ongeregeldheden in Amsterdam op 7 en 8 november 2024
Samenvatting De Inspectie Justitie en Veiligheid (hierna: Inspectie JenV) heeft in dit rapport onderzocht hoe de politie en de NCTV hebben gehandeld in de aanloop naar en tijdens de ongeregeldheden op 7 en 8 november 2024 in Amsterdam. Aanleiding voor het onderzoek zijn de ernstige geweldsincidenten rond de voetbalwedstrijd Ajax – Maccabi Tel Aviv. Op meerdere plekken in de stad vonden gewelddadige confrontaties plaats, waarbij groepen elkaar bewust opzochten en de-escalatie nauwelijks mogelijk was. In de nacht van 7 op 8 november bereikte het geweld een dieptepunt: mensen met een Joodse achtergrond, of die daarvoor werden aangezien, werden in de openbare ruimte doelwit van gerichte bedreiging, intimidatie en mishandeling. De Inspectie JenV heeft het optreden van de politie en de NCTV beoordeeld aan de hand van vier toezichtaspecten: governance, samenwerking, informatievoorziening en toerusting 1. Uit de analyse blijkt dat de politie moest opereren in een context waarin het risico op ordeverstoringen, maatschappelijke spanningen en de snelle verspreiding van oproepen en beeldvorming via sociale media samenkomen. Onder dergelijke omstandigheden is het complex gebleken om effectief op te treden. De NCTV heeft binnen haar verantwoordelijkheid gehandeld in lijn met haar rol bij het duiden van mogelijke dreigingen.
Daarbij is, conform gebruikelijke werkwijze, informatie opgevraagd bij de relevante diensten, waarna is vastgesteld dat geen sprake was van een concrete dreiging . In het onderzoek staat de volgende onderzoeksvraag centraal:
Hoe hebben de politie en de NCTV gehandeld voorafgaand aan en tijdens de ongeregeldheden in Amsterdam op 7 en 8 november 2024 en in hoeverre heeft hun taakuitvoering – op het gebied van governance, samenwerking, informatievoorziening en toerusting – bijgedragen aan het beheersen en beperken van de ordeverstoringen en het waarborgen van de openbare veiligheid?
Om deze onderzoeksvraag te beantwoorden zijn documenten geanalyseerd en interviews gehouden. Voor de interviews is gesproken met medewerkers van de politie, de Nationaal Coördinator Terrorismebestrijding en Veiligheid (NCTV) en de gemeente Amsterdam. Daarnaast is gesproken met politie-liaisons van de Israëlische ambassade.
1 Zie voor een nadere toelichting op deze vier toezichtaspecten Hoofdstuk 1, paragraaf 5 ‘Onderzoeksaanpak – normenkader’.
5
De aanpak van de ongeregeldheden in Amsterdam op 7 en 8 november 2024
Bevindingen Ten aanzien van de politie De politie opereert binnen de kaders van het lokaal gezag. De bestuurlijke besluitvorming vindt plaats in de driehoek 2 en wordt geoperationaliseerd in de SGBO 3. Daarbij is aandacht voor risicoscenario’s en daarop gerichte maatregelen, zoals het aanwijzen van risicogebieden, het voorbereiden van de inzet rond een demonstratie en de coördinatie van de fanwalk 4. De governance is in opzet en uitvoering goed geregeld; er is een duidelijk plan en de rol- en taakverdeling binnen de politie en tussen de politie en gemeente was duidelijk. Tegelijk laat de praktijk zien dat volledige voorspelbaarheid bij complexe, samenlopende evenementen onmogelijk is. De escalatie in de nacht van 7 op 8 november toont aan dat zich situaties kunnen voordoen die buiten de vooraf uitgewerkte scenario’s vallen. Binnen de bestaande structuren is, om antwoord te bieden op onverwachte situaties, ruimte voor bijsturing, en de politie past haar inzet waar nodig flexibel aan. Tegelijk blijkt het lastig om bestuurlijke afspraken real-time te vertalen naar effectief optreden op straat, zeker wanneer groepen relschoppers doelbewust de confrontatie zoeken en zich bedienen van bot geweld. De grenzen van wat onder dergelijke omstandigheden uitvoerbaar is, worden daarmee voelbaar.
De samenwerking tussen politie en partners op (en in de aanloop naar) 7 en 8 november kenmerkt zich door gestructureerde afstemming en informatie-uitwisseling. Er is sprake van gezamenlijke besluitvorming over de verplaatsing van een demonstratie, vervoersstromen en inzetprioriteiten. De coördinatie verloopt overwegend goed, maar onder druk ontstaan kwetsbaarheden. Zo blijkt het lastig om informatie over snel veranderende situaties tijdig bij de juiste operationele niveaus te krijgen. De politie moet daarbij voortdurend schakelen. De manoeuvreerruimte is beperkt, mede doordat relschoppers zich bewust aan het zicht van de politie onttrekken. Tijdens de nacht van 7 op 8 november leidt dit tot situaties waarin politieteams verspreid in de stad opereren en het lastig is om het overzicht volledig te behouden. De informatievoorziening is voorafgaand aan de gebeurtenissen op orde. De politie monitort sociale media en houdt rekening met verschillende scenario’s. Tijdens de escalaties verzamelt zij real-time informatie, onder meer via Open Source Intelligence (OSINT), politie op straat en meldkamer. Toch wordt ook hier zichtbaar dat informatie vooraf geen garantie biedt voor voorspelbaarheid.
De rol van sociale media blijkt van grote invloed op het verloop van de gebeurtenissen; oproepen en beelden verspreiden zich razendsnel, versterken bestaande spanningen en kunnen binnen korte tijd leiden tot groepsvorming en confrontaties op straat. Relatief kleine incidenten, zoals het weghalen van een Palestijnse vlag door Maccabi-supporters, worden binnen minuten gedeeld, geïnterpreteerd en uitvergroot. De lading van zulke beelden kan door politie moeilijk vooraf worden ingeschat. De snelheid waarmee groepen mobiliseren en oproepen verspreiden, zorgt ervoor dat de politie vaak slechts reactief kan optreden. Ook al is de informatiedekking breed, het daadwerkelijk omzetten van signalen in preventief optreden blijft beperkt, mede doordat het moeilijk is onderscheid te maken tussen opruiing en daadwerkelijke dreiging.
2 De politie werkt onder het lokaal bevoegd gezag. Het optreden van de politie wordt in samenspraak bepaald in de zogeheten ‘driehoek, waarin naast de politie de burgermeester en het Openbaar Ministerie (OM) deelnemen. 3 Als er sprake is van (buiten)gewone omstandigheden, waarbij reguliere bevoegdheden en/of reguliere coördinatie niet toereikend zijn voor het wegnemen van de dreiging, kan gekozen worden voor een bijzondere vorm van commandovoering of coördinatie ter uitvoering van de taakstelling van de politie. Dit wordt grootschalig of bijzonder optreden genoemd. Een SGBO staat onder leiding van een Algemeen Commandant. Deze commandant stuurt de zogeheten knoppen aan: specialisten die zich richten op een specifieke taak binnen de SGBO. Voorbeelden hiervan zijn het hoofd informatie (HIN), en hoofd ordehandhaving (HOHA). Zie voor meer: Landelijke SGBO Regeling 2019. 4 Een ‘fanwalk’ is een georganiseerde mars van supporters naar het stadion, vaak voorafgaand aan een wedstrijd. Dit gebeurt meestal met zang, vlaggen, fakkels en andere sfeerelementen.
6
De aanpak van de ongeregeldheden in Amsterdam op 7 en 8 november 2024
De toerusting van de politie is in beginsel voldoende. De inzet is groot, met meer dan 1.200 politiemensen waaronder gespecialiseerde eenheden. De politie beschikt over middelen als drones, aanhoudingseenheden, verkenningseenheden, vredeseenheden, Mobiele Eenheid, paarden en waterwerpers. In reguliere situaties biedt deze bezetting voldoende handelingsperspectief. De ongeregeldheden op 7 en 8 november laten echter zien dat traditionele middelen(bijvoorbeeld inzet van de ME) niet altijd volstaan. Flits-aanvallen 5 door kleine groepjes relschoppers, gebruik van taxi’s en scooters voor snelle verplaatsing en het gericht zoeken naar van Joodse personen op straat stellen andere eisen aan de aanpak. De politie moet opereren in een dynamische en snel veranderende omgeving. De vaste structuren en eenheden zijn daarvoor minder toegerust. Het improviserend vermogen van de politie blijkt groot, maar kent ook grenzen. De Inspectie JenV constateert dat de politie tijdens de gebeurtenissen met grote inzet, flexibiliteit en professionaliteit handelt. Toch kan zij de ordeverstoring niet volledig beheersen omdat zij soms wordt ingehaald door de snelheid en onvoorspelbaarheid van de ontwikkelingen.
Ten aanzien van NCTV De NCTV heeft binnen haar verantwoordelijkheid gehandeld in lijn met haar rol bij het duiden van mogelijke dreigingen rond de Kristallnacht-herdenking. Daarbij is, conform gebruikelijke werkwijze, informatie opgevraagd bij de relevante diensten, waarna is vastgesteld dat geen sprake was van een concrete dreiging 6. De rol van de NCTV binnen het stelsel van bewaken en beveiligen is hiermee ingevuld zoals bedoeld. Tegelijkertijd laat deze casus zien dat er onduidelijkheid is bij het lokaal bestuur en politie over wat de NCTV wel en niet doet. De NCTV heeft geen rol als het gaat om het signaleren van openbare orde problematiek. De NCTV heeft als taak elke keer als er een (terroristische) dreiging 7 is om deze dreiging te signaleren. Deze (terroristische) dreiging is -anders dan het algemene dreigingsniveau 4- niet geconstateerd in relatie tot de voetbalwedstrijd. In de praktijk blijkt dat verantwoordelijkheden bij het duiden van dreigingen door de NCTV (wat bekijken ze wel of niet?) bij het lokaal bestuur en de politie niet altijd even helder is.
Zie hoofdstuk 1, paragraaf 6 voor een toelichting op de in deze rapportage gebruikte terminologie. De Nationaal Coördinator Terrorismebestrijding en Veiligheid (NCTV) beschermt Nederland tegen bedreigingen die de maatschappij kunnen ontwrichten. De NCTV is verantwoordelijk voor de coördinatie op het gebied van terrorismebestrijding, cybersecurity, nationale veiligheid, crisisbeheersing en weerbaarheid tegen statelijke dreigingen. https://www.nctv.nl/documenten/publicaties/2022/03/31/wat-doet-de-nctv 7 Idem. 5 6
7
De aanpak van de ongeregeldheden in Amsterdam op 7 en 8 november 2024
Analyse op hoofdlijnen 8 Governance De governance is bij de politie in de basis goed ingericht. De besluitvorming vindt op bestuurlijk niveau plaats binnen de driehoek, gebaseerd op risicoscenario’s en wordt geoperationaliseerd in de SGBO. De politie handelt binnen duidelijke bevoegdheidsstructuren en is voorbereid op escalatie. Tegelijkertijd blijkt uit de gebeurtenissen dat volledige voorspelbaarheid onmogelijk is. De politie toont flexibiliteit door haar inzet tijdens de gebeurtenissen aan te passen en weet in veel gevallen bestuurlijke besluiten snel en doeltreffend te vertalen naar de praktijk. Tegelijkertijd blijkt dat deze vertaling in sommige situaties onder druk komt te staan, vooral wanneer ontwikkelingen zich sneller ontvouwen dan vooraf voorzien. De NCTV handelt binnen het stelsel van bewaken en beveiligen en heeft zijn proces rondom dreigingsinschatting toegepast conform de werkwijze rondom verhoogd risicomomenten van te beschermen personen in het rijksdomein en op verzoek van het lokaal gezag. De uitvraag naar mogelijke dreigingen is tijdig uitgezet bij relevante diensten. De besluitvorming over aanvullende maatregelen in het kader van de openbare orde berust bij het lokaal gezag; de NCTV heeft hierin geen sturingsrol, maar adviseert en informeert. Deze rolverdeling is in opzet helder, maar bleek in deze casus niet voor alle partners even scherp in beeld.
Samenwerking De samenwerking tussen de politie en lokaal bestuur is gestructureerd en kent korte lijnen. Binnen de driehoek, sub-driehoek 9 en SGBO vindt voortdurende afstemming plaats. De multidisciplinaire inzet vergroot het handelingsvermogen van de politie. Echter, onder druk van snel veranderende situaties ontstaat frictie in de informatie-uitwisseling. De snelheid waarmee relschoppers van locatie en van tactiek wisselen stelt hoge eisen aan de coördinatie tussen intelligence en uitvoering. De samenwerking tussen de NCTV en andere partijen zoals gemeente, politie en inlichtingendiensten verliep volgens de reguliere lijnen. De NCTV heeft informatie verzameld en gedeeld via de zogeheten operationele brief 10 waarin de aanwezige risico’s rondom de Kristallnacht-herdenking en betrokken hoogwaardigheidsbekleders zijn benoemd. In de voorbereidingen is minutieus gekeken naar mogelijke problemen ten aanzien van de veiligheid en in samenwerking met partners worden passende maatregelen getroffen om de risico’s te beheersen. Informatievoorziening De informatiepositie van de politie is voorafgaand aan de gebeurtenissen op orde. Risico’s zijn in beeld gebracht en real-time monitoring ondersteunt de inzet. Openbare bronnen en social media vormen daarbij een belangrijke informatiebron.
Het duiden van signalen en het onderscheiden van dreiging en opruiing blijven evenwel complex, waardoor preventief optreden vaak mogelijk is, maar niet altijd. Dankzij de brede informatiedekking kan de politie in veel gevallen proactief opereren.
Zie hoofdstuk 3 voor de volledige analyse. De subdriehoek, bestaat uit ambtenaren van de Gemeente, het Openbaar Ministerie en de Politie, heeft een adviserende rol ten aanzien van de (‘grote’) driehoek waaraan de (loco)burgemeester, (plv.) hoofdofficier van justitie en eenheidschef deelnemen. 10 Een operationele brief is een document waarin concrete informatie, instructies of aandachtspunten worden gedeeld die van belang zijn voor de uitvoering van een specifieke taak of operatie. In de context van veiligheidsorganisaties zoals de NCTV kan een operationele brief bijvoorbeeld: informatie geven over een dreigingsbeeld of specifieke risico’s, aandachtspunten benoemen die relevant zijn voor besluitvorming of uitvoering, oproepen tot samenwerking of afstemming met andere partijen, specifieke operationele consequenties van een gebeurtenis of situatie schetsen. 8 9
8
De aanpak van de ongeregeldheden in Amsterdam op 7 en 8 november 2024
De NCTV beschikt over een informatiepositie die wordt opgebouwd via de inlichtingen- en veiligheidsdiensten, en via signalen van betrokken departementen en partners. In deze casus heeft de NCTV geen signalen ontvangen die wezen op een concrete (terroristische) dreiging. Er zijn geen aanvullende maatregelen geadviseerd, maar wel is via de operationele brief het belang van alertheid benadrukt. Deze werkwijze sluit aan bij het reguliere proces. Toerusting De politie is met een grote en diverse inzet aanwezig. Gespecialiseerde eenheden en middelen zijn beschikbaar en worden effectief ingezet. In de kern is de toerusting voldoende voor de voorziene risico’s. Echter, de aard van de ordeverstoringen – onder meer flits-aanvallen en gerichte confrontaties – vereist meer wendbaarheid dan reguliere structuren kunnen bieden. De politie past zich aan, maar het geïmproviseerde karakter van het optreden toont de grenzen van de bestaande capaciteit en middelen. De toerusting (mensen en middelen) van de NCTV richt zich op analyse, duiding en coördinatie op nationaal niveau en voldeed in deze casus aan de eisen die daaraan binnen het stelsel van bewaken en beveiligen gesteld worden.
9
De aanpak van de ongeregeldheden in Amsterdam op 7 en 8 november 2024
Conclusies Op basis van de analyse komt de Inspectie JenV tot de volgende eindconclusies.
Ten aanzien van de politie
1. De politie heeft professioneel en met grote inzet gehandeld in een veeleisende situatie. 2. De politie heeft flexibiliteit getoond door snel te reageren op het verloop van de gebeurtenissen. Tegelijkertijd maken de gebeurtenissen duidelijk dat het niet realistisch is te verwachten dat de politie onder alle omstandigheden volledig grip kan houden op snel escalerende en onvoorspelbare ontwikkelingen. 3. De gebeurtenissen hebben aangetoond dat een sterke informatiepositie en flexibel optreden bepalend zijn voor het beheersen van complexe situaties en effectieve aanpak van ordeverstoringen.
Ten aanzien van de NCTV
1. De NCTV heeft conform haar taken gehandeld bij het duiden van mogelijke dreigingen rond de Kristallnacht-herdenking. 2. Heldere communicatie over de taken en begrenzingen van de NCTV is essentieel om verwachtingen bij bestuurlijke en operationele partners realistisch te houden en misverstanden te voorkomen.
10
De aanpak van de ongeregeldheden in Amsterdam op 7 en 8 november 2024
Aanbevelingen Op basis van haar conclusies doet de Inspectie JenV de volgende aanbevelingen. Aanbeveling aan de korpschef van de politie Blijf investeren in verfijning van informatieverzameling en de duiding daarvan én ontwikkeling van flexibele interventiestrategieën.
Aanbeveling aan de Nationaal Coördinator Terrorismebestrijding en Veiligheid Zorg voor heldere en proactieve communicatie over de taken, verantwoordelijkheden en begrenzingen van de NCTV, zodat bestuurlijke en operationele partners beschikken over een realistisch beeld van haar rol en handelingsmogelijkheden bij veiligheidsvraagstukken.
11
De aanpak van de ongeregeldheden in Amsterdam op 7 en 8 november 2024
1.
Inleiding
1.1
Aanleiding
Zowel in Nederland als internationaal reageren mensen met afschuw op het geweld op 7 en 8 november 2024 in Amsterdam rondom de voetbalwedstrijd Ajax–Maccabi Tel Aviv. Voetbalsupporters en Palestina-sympathisanten zoeken de confrontatie met elkaar, wat uitmondt in geweld. Een aantal 11 mensen raakt daarbij gewond. Tijdens de geweldsexplosie op de vroege ochtend van 8 november richten relschoppers zich op personen die zij kennelijk als Joods beschouwen, ongeacht hun daadwerkelijke achtergrond. Dit roept brede maatschappelijke verontwaardiging op. Op sociale media circuleren beelden van de confrontaties, evenals antisemitische en racistische uitlatingen, waaronder haatdragende leuzen tegen zowel mensen met een Joodse als een Arabische achtergrond. De politie had haar handen vol aan het beheersen van de situatie, het scheiden van relschoppers en het zoveel mogelijk voorkomen van escalatie van de geweldsincidenten en ordeverstoringen. Voor de Inspectie Justitie en Veiligheid (hierna: Inspectie JenV) vormen deze gebeurtenissen aanleiding om onderzoek te doen naar het handelen van de politie en de Nationaal Coördinator Terrorismebestrijding en Veiligheid (NCTV) voorafgaand aan en tijdens de incidenten.
1.2
Doelstelling
Doel van dit onderzoek is om inzicht te verkrijgen in de taakuitvoering van de politie en de NCTV voorafgaand aan en tijdens de ongeregeldheden in Amsterdam op 7 en 8 november 2024. De Inspectie JenV onderzoekt in hoeverre het handelen van beide organisaties – op het gebied van governance, samenwerking, informatievoorziening en toerusting – heeft bijgedragen aan het beheersen van de ordeverstoringen en het waarborgen van de openbare veiligheid. Het onderzoek richt zich nadrukkelijk op het vergroten van het leervermogen. Door inzicht te bieden in het verloop van de gebeurtenissen en de wijze waarop beide organisaties hebben gehandeld, beoogt de Inspectie JenV aanbevelingen te kunnen doen die bijdragen aan verbetering van de taakuitvoering. Daarmee wil zij bijdragen aan een effectievere aanpak van vergelijkbare situaties in de toekomst.
Het exacte aantal gewonden is niet te achterhalen. In de vroege ochtend van 8 november (zie tijdlijn) was bekend dat er in totaal vijf gewonden waren, waarvan twee personen per ambulance werden afgevoerd, waaronder één met een gebroken been. Het is waarschijnlijk dat het werkelijke aantal gewonden hoger lag.
11
12
De aanpak van de ongeregeldheden in Amsterdam op 7 en 8 november 2024
1.3
Centrale vraag
In het onderzoek staat de volgende onderzoeksvraag 12 centraal:
Hoe hebben de politie en de NCTV gehandeld voorafgaand aan en tijdens de ongeregeldheden in Amsterdam op 7 en 8 november 2024 en in hoeverre heeft hun taakuitvoering – op het gebied van governance, samenwerking, informatievoorziening en toerusting – bijgedragen aan het beheersen en beperken van de ordeverstoringen en het waarborgen van de openbare veiligheid?
1.4
Afbakening
Periode De onderzoeksperiode loopt van 30 augustus 2024, de dag waarop de UEFA-loting Ajax koppelt aan Maccabi Tel Aviv, tot aan de persconferentie van burgemeester Halsema op 8 november om 12:30 uur.
Processen Het onderzoek van de Inspectie JenV richt zich op de taakuitvoering van de politieorganisatie en de NCTV zowel voorafgaand als tijdens de ongeregeldheden in Amsterdam. De politie opereert onder het lokaal bevoegd gezag, waarbij het optreden in samenspraak wordt bepaald binnen de subdriehoek 13 en driehoek 14. Deze driehoek bestaat uit de burgemeester, de politie en het OM. De Inspectie JenV houdt echter geen toezicht op het OM en gemeenten en geeft daarom in dit onderzoek geen oordeel over de besluitvorming in de lokale driehoek. Wel is waar nodig gekeken naar de werking van de driehoek om context te bieden aan de bevindingen in dit onderzoek. Dit is onder ander gebeurd bij de Staf Grootschalig Bijzonder Optreden (SGBO) 15 die werkt onder lokaal bevoegd gezag.
In de oorspronkelijke onderzoeksopzet luidde de onderzoeksvraag: ‘Welke informatie hadden de NCTV en de politie tot hun beschikking, op welke wijze is deze informatie gebruikt voor de besluitvorming en uitvoering voorafgaand aan en tijdens de ongeregeldheden in Amsterdam; en in welke mate heeft dit bijgedragen aan het optreden van de politie?’ Bij nadere beschouwing bleek deze formulering te beperkt. De nadruk lag sterk op informatievoorziening en besluitvorming, waardoor andere relevante aspecten van de taakuitvoering onderbelicht bleven. De herziene onderzoeksvraag maakt duidelijk dat het onderzoek breder is van opzet en ook governance, samenwerking en toerusting omvat. 13 De subdriehoek, bestaat uit ambtenaren van de Gemeente, het Openbaar Ministerie en de Politie, heeft een adviserende rol ten aanzien van de (‘grote’) driehoek waaraan de (loco)burgemeester, (plv.) hoofdofficier van justitie en eenheidschef deelnemen. Deze subdriehoeken zijn in Amsterdam georganiseerd per politiedistrict. 14 De politie werkt onder het lokaal bevoegd gezag. Het optreden van de politie wordt in samenspraak bepaald in de zogeheten ‘driehoek, waarin naast de politie de burgermeester en het Openbaar Ministerie (OM) deelnemen.
15 Voor een SGBO wordt gekozen als er sprake is van buitengewone omstandigheden, waarbij reguliere bevoegdheden en/of reguliere coördinatie niet toereikend zijn voor het wegnemen van de dreiging of het beschermen van vitale belangen van de samenleving. Hierbij kan gekozen worden voor een bijzondere vorm van commandovoering of coördinatie ter uitvoering van de taakstelling van de politie. Dit wordt grootschalig of bijzonder optreden genoemd. Zie voor een uitgebreidere beschrijving bijlage 3. 12
13
De aanpak van de ongeregeldheden in Amsterdam op 7 en 8 november 2024
De gemeente Amsterdam heeft het ‘Instituut voor Veiligheids- en Crisismanagement’ COT 16 gevraagd een onderzoek uit te voeren naar de gemeentelijke en bestuurlijke processen rond de ongeregeldheden in Amsterdam en de eventuele leerpunten die daaruit gehaald kunnen worden. Deze gemeentelijke en bestuurlijke processen worden daarom niet meegenomen in het onderzoek van de Inspectie JenV, tenzij noodzakelijk voor het optreden van de politie en de NCTV.
1.5
Onderzoeksaanpak
Om tot de beantwoording van de onderzoeksvraag te komen, heeft de Inspectie JenV de volgende aanpak gehanteerd.
Documenten De Inspectie JenV heeft bij de politie en NCTV alle documenten opgevraagd en ontvangen die betrekking hebben op de voorbereiding, uitvoering en evaluatie van de gebeurtenissen in Amsterdam. Voor een overzicht van gebruikte documenten bij dit onderzoek zie bijlage 2.
Interviews Voor de interviews sprak de Inspectie JenV met medewerkers van de politie, NCTV en gemeente die sleutelposities hadden op de dag en de voorbereiding van de Kristallnacht en de wedstrijd van Ajax-Maccabi Tel Aviv. Daarnaast sprak de Inspectie JenV met twee European Liaison Officers van Israël. In totaal zijn 38 personen geïnterviewd 17. Alle interviews zijn door de Inspectie JenV uitgewerkt en de conceptverslagen zijn voor wederhoor aan de respondenten voorgelegd. Eventuele feitelijke onjuistheden zijn daarna aangepast. 18
Normenkader De Inspectie JenV beoordeelt de kwaliteit van de taakuitvoering van organisaties aan de hand van vier toezichtaspecten: governance, samenwerking, informatievoorziening en toerusting 19. Deze aspecten vormen essentiële randvoorwaarden voor een effectieve taakuitvoering en worden als volgt gedefinieerd:
Governance: het proces dat ervoor zorgt dat organisatiedoelen worden behaald. Dit omvat sturing, beheersing, intern toezicht en verantwoording. Belangrijke uitgangspunten hierbij zijn doelmatigheid, doeltreffendheid, rechtmatigheid en samenhang. Samenwerking: de afstemming en gezamenlijke inzet van organisaties of organisatieonderdelen om een gedeeld doel te realiseren. Dit aspect richt zich op informatiedeling, coördinatie en de bepaling van gemeenschappelijke doelstellingen. Informatievoorziening: de mate waarin organisaties beschikken over de juiste, volledige en actuele gegevens die nodig zijn voor de uitvoering van hun taken. Dit omvat criteria als tijdigheid, juistheid, volledigheid en herleidbaarheid. Toerusting: de beschikbaarheid van middelen zoals personeel, materieel, financiën, gezag, bevoegdheden en kennis die nodig zijn om taken effectief uit te voeren.
16 In zijn beginjaren stond COT voor ‘Crisis Onderzoeksteam; thans uitgebreid tot ’Instituut voor Veiligheids- en Crisismanagement’. 17 15 interviews met de NCTV (waarvan 2 gespreken met 3 functionarissen tegelijkertijd), 3 functionarissen van de gemeente Amsterdam en 18 politie functionarissen en 2 functionarissen van de Israëlische ambassade. 18 Inspectie Justitie en Veiligheid, Protocol voor de werkwijze. 19 Handreiking toezichtaspecten Inspectie JenV.
14
De aanpak van de ongeregeldheden in Amsterdam op 7 en 8 november 2024
Bij de beoordeling van de kwaliteit van de taakuitvoering wordt elk van deze vier aspecten getoetst, zowel afzonderlijk als in onderlinge samenhang.
Figuur: 1. De vier essentiële aspecten van de kwaliteit van de taakuitvoering
Rapportage De Inspectie JenV heeft haar bevindingen vastgelegd in een conceptrapport, dat aan de politie en NCTV voor wederhoor is voorgelegd voor een toets op feitelijke onjuistheden. Als uit de wederhoor bleek dat er sprake was van feitelijke onjuistheden in het rapport zijn deze punten aangepast. In de tabellen wederhoor zijn de reacties en aanpassingen weergegeven. Deze tabellen zijn als afzonderlijk onderdeel bij dit rapport gepubliceerd. De Inspectie JenV verwijst in deze rapportage niet naar activiteiten van afzonderlijke (verantwoordelijke) functionarissen. Gekozen is bij de acties, werkzaamheden, en/of beslissingen te verwijzen naar de organisatie of het organisatieonderdeel waar de betreffende functionaris werkzaam was. Bij citaten uit interviews wordt verwezen naar een interviewnummer van het bijbehorende interview en niet naar de (functie van) functionaris.
15
De aanpak van de ongeregeldheden in Amsterdam op 7 en 8 november 2024
1.6
Toelichting op gebruikte terminologie in deze rapportage
In dit rapport gebruikt de Inspectie JenV enkele termen die voor de lezer verschillende betekenissen kunnen hebben. Hieronder geeft de Inspectie JenV verdere toelichting op deze termen zodat duidelijk is wat de Inspectie JenV daarmee bedoelt in dit rapport. Type gewelddadigheden In deze rapportage wordt op basis van de verstrekte documenten en interviews een onderscheid gemaakt tussen twee types gewelddadigheden: de ‘hit-and-run’-aanvallen en de zogeheten ‘flits’aanvallen. Dit onderscheid is noodzakelijk omdat hierdoor duidelijk(er) wordt dat de aard en dynamiek van beide vormen van geweld uiteenlopen, wat directe gevolgen heeft voor de manier waarop de politie moest anticiperen en reageren. De tactische en operationele inzet die nodig was om deze gewelddadigheden te beheersen, verschilt wezenlijk per type aanval. • ‘Hit-and-run’ (aanval) Een vorm van aanvallen waarbij een groep relschoppers doelbewust individuen uit een andere groep probeert te isoleren, fysiek aanvalt en zich vervolgens snel terugtrekt naar de eigen groep. Deze acties vinden plaats in de context van een groepsconfrontatie waarbij de aanvallers zich voornamelijk richten op kleine groepjes of losse personen die afdwalen van de grotere menigte. De aanvallen zijn kortdurend, intens en bedoeld om de tegenstander af te schrikken of schade toe te brengen zonder langdurig in direct gevecht verwikkeld te raken.
Deze manier van aanvallen wordt vaak gezien bij gevechten tussen rivaliserende supportersgroepen van voetbalclubs. • ‘Flits’ (aanval) Een vorm van ‘hit-and-run’ waarbij individuen of kleine groepen zich snel verplaatsen door een gebied om individuele ‘tegenstanders’ aan te vallen. Deze aanvallen worden uitgevoerd met behulp van o.a. fat-bikes, scooters, taxi’s of te voet en kenmerken zich door hun snelheid, verspreiding over meerdere locaties en het ontbreken van een directe groepsconfrontatie. De daders selecteren hun slachtoffers op basis van uiterlijke kenmerken en slaan toe op momenten dat de politie niet direct aanwezig is. In tegenstelling tot de ‘hit-and-run’-aanvallen, die plaatsvinden binnen een ‘afgebakende conflictzone’, kenmerken ‘flits’-aanvallen zich door hun onvoorspelbare karakter en de snelle verplaatsing van de daders. Dit creëert een situatie waarin de politie moeite heeft om direct en effectief in te grijpen. Bij de ongeregeldheden in Amsterdam waren dat fysieke aanvallen op individuele personen of kleine groepjes personen die werden aangezien voor Joods, ongeacht hun daadwerkelijke achtergrond. De term ‘flits-aanval’ is voor het eerst door de politie zelf gebruikt om deze vorm van geweld te duiden.
20 Demonstrant Een demonstrant is een persoon die, individueel of in groepsverband, deelneemt aan een publieke manifestatie om een standpunt, mening of protest kenbaar te maken. Dit kan verschillende vormen aannemen, zoals een protestmars, een sit-in of een symbolische actie. Juridisch gezien valt een demonstratie onder het grondrecht op vrijheid van vergadering en betoging zolang de manifestatie vreedzaam en binnen de wettelijke kaders plaatsvindt 21.
20 Peter Holla, „Politie gaat ’flits-aanvallen’ bestrijden: ’We zijn die nacht na Ajax–Maccabi Tel Aviv echt overvallen’,” De Telegraaf, 11 januari 2025. 21 Zie onder andere: Artikel 9 van de Grondwet, artikel 11 van het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens, Nationale Ombudsman – Demonstratierecht, Handreiking Politie Demonstraties.
16
De aanpak van de ongeregeldheden in Amsterdam op 7 en 8 november 2024
Relschoppers Een relschopper is een persoon die zich bewust schuldig maakt aan ordeverstoring, geweldpleging of andere strafbare gedragingen in de openbare ruimte. Deze individuen zoeken actief de confrontatie met tegenstanders, handhavers of eigendommen en dragen bij aan escalatie en maatschappelijke ontwrichting. In deze rapportage kan de term ‘relschopper’ zowel verwijzen naar een individu uit de groep Maccabi Tel Aviv-supporters als naar iemand die zich als Palestina-aanhanger profileert 22. Dit betreft niet vreedzame demonstranten of supporters, maar personen die betrokken zijn bij agressie, opruiing of andere vormen van geweld. Het enkele feit dat iemand sympathiseert met een bepaalde groep of beweging maakt hem of haar niet tot relschopper. Een persoon valt binnen deze definitie als hij of zij actief bijdraagt aan wanordelijkheden, zoals vechtpartijen, vernielingen, het hinderen van politieoptreden of het bewust opzoeken van confrontaties. Waar nodig wordt in deze rapportage onderscheid gemaakt tussen verschillende groepen relschoppers. In dergelijke gevallen wordt dan bijvoorbeeld expliciet gesproken over een ‘Maccabi Tel Aviv-relschopper’ of een ‘pro-Palestina-relschopper’.
1.7
Leeswijzer
Na dit inleidende hoofdstuk volgt in hoofdstuk twee een chronologisch overzicht van de belangrijkste gebeurtenissen op 7 en 8 november. Dit overzicht biedt context en vormt de feitelijke basis voor de analyse van het optreden rond de ongeregeldheden. In hoofdstuk drie analyseert de Inspectie JenV de aanpak van de ongeregeldheden aan de hand van vier toezichtaspecten. Deze analyse laat zien hoe de betrokken partijen hebben gehandeld en wat dit betekent voor hun taakuitvoering. Hoofdstuk vier bevat de conclusies en aanbevelingen van de Inspectie. Deze zijn gericht op het verbeteren van het optreden in vergelijkbare situaties. Het rapport besluit met een slotbeschouwing. De slotbeschouwing onderstreept het belang van feitelijke duiding, bestuurlijke terughoudendheid en realiteitszin over wat politie-inzet onder complexe omstandigheden vraagt.
22
Bijvoorbeeld door houding en gedrag: door het roepen van anti-Joodse en/of pro-Palestijnse leuzen.
17
De aanpak van de ongeregeldheden in Amsterdam op 7 en 8 november 2024
2.
Chronologisch overzicht van de gebeurtenissen op hoofdlijnen
Dit hoofdstuk geeft een chronologisch overzicht van de gebeurtenissen die zich tussen 30 augustus en 8 november 2024 hebben voorgedaan en welke organisaties daarbij een rol hadden. 23
2.1
Voorbereidingen
30 augustus 2024: ‘de loting voor de Europa League Ajax - Maccabi Tel Aviv’ Op 30 augustus 2024 vindt in Monaco de loting voor de UEFA Europa League plaats. Tijdens deze loting wordt bepaald dat Ajax 24 op donderdag 7 november in Amsterdam tegen Maccabi Tel Aviv 25 speelt. De risico-inschatting van deze wedstrijd gebeurt in overleg met het Centraal Informatiepunt Voetbalvandalisme (CIV), de autoriteiten in de herkomstlanden van de clubs en de UEFA. Hierbij wordt gekeken naar mogelijke dreigingen voor de openbare orde en veiligheid. 26 Hoewel de twee grootste supportersgroepen van Maccabi Tel Aviv, ‘The Maccabees’ en de ‘Ultras Maccabi Tel Aviv’, bekendstaan om hun fanatisme worden zij niet als gewelddadig beschouwd. Daarom wordt ingeschat dat de wedstrijd tussen Ajax en Maccabi Tel Aviv op zichzelf geen bijzondere risico’s met zich meebrengt wat betreft mogelijk supportersgeweld. Toch speelt –zo is betrokkenen duidelijk 27- de bredere geopolitieke context een belangrijke rol. De oorlog in Gaza voegt een extra dimensie toe aan de veiligheidsinschatting die verder gaat dan alleen de wedstrijd zelf. Dat het Palestijns-Israëlische conflict ook invloed heeft op de sfeer rondom wedstrijden bleek al eerder op 7 maart 2024.
Toen speelde Maccabi Tel Aviv in Griekenland tegen Olympiacos, waarbij voorafgaand aan de wedstrijd diverse incidenten plaatsvonden tussen supporters van Maccabi Tel Aviv en pro-Palestina aanhangers. Dit benadrukte het belang van een zorgvuldige veiligheidsanalyse voor de wedstrijd in Amsterdam, aldus direct betrokkenen. 28
23 De bronnen die de Inspectie JenV oor dit chronologisch overzicht heeft gebruikt, zijn de registratiesystemen van de politie alsmede de tijdlijnen van gemeente en politie en de documentatie (journaals, logboeken e.d.) die genoemd zijn in Hoofdstuk 1. Ook de interviews met betrokken functionarissen zijn betrokken bij deze beschrijving. 24 Amsterdamsche Football Club Ajax, kortweg AFC Ajax of gewoon Ajax, is een Nederlandse profvoetbalclub uit Amsterdam. De club is opgericht op 18 maart 1900. 25 Maccabi Tel Aviv Football Club is een voetbalclub uit Tel Aviv, Israël. De club is onderdeel van de algemene sportvereniging Maccabi Tel Aviv Association en opgericht in 1906. 26 Zie ook de brief van de burgemeester van Amsterdam namens de driehoek aan de gemeenteraad van Amsterdam; ‘Geweld in Amsterdam rondom wedstrijd Ajax-Maccabi Tel Aviv‘, 11 november 2024: ‘De politie baseert haar voorbereiding op een informatiebeeld dat is samengesteld uit verschillende bronnen. Een belangrijke bron is het Centraal Informatiepunt Voetbalvandalisme (CIV), dat samenwerkt met lokale voetbalbonden en de UEFA als organiserend comité. Voor deze wedstrijd legt de politie contact met het Landelijk Internationaal Rechtshulp Centrum, dat hen in verbinding brengt met de Israëlische Foreign Liaison Officer (FLO), gestationeerd op de Israëlische ambassade in Den Haag.
Via deze FLO komt de politie in contact met veiligheidsfunctionarissen van Maccabi Tel Aviv en de politie in Tel Aviv, die goed op de hoogte zijn van de club.’ 27 Interviews o.a.: 953677, 314189, 871483, 671769. 28 Interviews o.a.: 871483, 953677, 441094, 800827.
18
De aanpak van de ongeregeldheden in Amsterdam op 7 en 8 november 2024
9 oktober 2024: ‘start van de operationele voorbereiding’ Hoewel de wedstrijd Ajax - Maccabi Tel Aviv vanuit voetbalperspectief geen hoog risicogehalte heeft, brengt de bredere context wel degelijk risico’s met zich mee zo geven betrokkenen 29 aan. De spanningen tussen Israël en Palestina en de impact daarvan in Nederland maken dat deze wedstrijd als een ‘hoog risicowedstrijd’ 30 wordt beschouwd. Een betrokken politiefunctionaris zegt hierover: ’want er bestond een kans dat de wedstrijd Ajax-Maccabi Tel Aviv een zekere dynamiek te weeg kan brengen in het tijdsgewricht waarin veel demonstraties voortkomen uit alle ontwikkelingen in het Midden-Oosten.’ 31 Om die reden wordt door de politie besloten een Staf Grootschalig en Bijzonder Optreden (SGBO) in te richten. Op 9 oktober start de operationele voorbereiding van de politie met een overleg van de SGBO. In dit overleg worden de eerste inzichten gedeeld en operationele afspraken gemaakt. Het is op dat moment de aanwezigen nog onduidelijk hoeveel supporters van Maccabi Tel Aviv naar Amsterdam zullen komen en of er een georganiseerde fanwalk zal plaatsvinden. Ook is er nog geen informatie over de verblijfplaatsen of aankomstlocaties van de Israëlische supporters. Er wordt rekening gehouden met veiligheidsrisico’s, mede door incidenten bij eerdere Europese wedstrijden.
Zo moest de ME eerder ingrijpen bij wedstrijden van Ajax tegen Jagiellonia Bialystok en Besiktas. Ook zijn de mogelijke demonstraties een punt van aandacht: in Amsterdam vinden regelmatig pro-Palestina demonstraties plaats. Er zijn zorgen dat spelers en/of supporters van Maccabi Tel Aviv doelwit van deze demonstraties kunnen worden. Bovendien speelt AZ op dezelfde avond thuis tegen Fenerbahce 32. Supporters van Fenerbahce verblijven vaak in en rondom Amsterdam en staan bekend om hun uitgesproken anti-Israël sentiment. Tijdens het overleg worden verschillende maatregelen besproken. Er wordt bijvoorbeeld een voorkeur uitgesproken om een eventuele fanwalk naar de Arena te verplaatsen en geen mars door de stad toe te staan. Voor de politie-inzet wordt rekening gehouden met een aanzienlijke aanwezigheid van supportersgroepen en mogelijke ‘demonstranten’: vier pelotons ME, een groep aanhoudingseenheid, drie groepen bereden politie en twee hondengeleiders. Daarnaast zal de voetbaleenheid met een waterwerper paraat staan. De verkeerscirculatie en begeleiding van bussen zal worden afgestemd met de Johan Cruijff ArenA, de Nederlandse Spoorwegen, het gemeentelijk Vervoerbedrijf (GVB) en de gemeente.
De eerste scenario’s waarmee rekening wordt gehouden zijn onder andere: ‘Verstoring openbare orde, demonstraties bij stadion of in de stad, confrontatie met - en/of tussen supportersgroepen van Ajax, Maccabi en Fenerbahce en/of groepen demonstranten in de middag/vooravond in de binnenstad, geweld/aanslag tegen/op spelers van deelnemende teams.’ 33 Tot op dat moment heeft de SGBO als primaire taak de voetbalwedstrijd en alle aspecten die daar direct of indirect mee samenhangen (zoals fanwalk, mogelijke demonstraties) te coördineren en in goede banen te leiden.
Interviews: 953677, 314189, 656547. De meeste wedstrijden worden ingedeeld in de A-categorie (laag risico) of B-categorie (middel risico) en worden door het district met een Team Districtelijke Aanpak (TDA) afgehandeld. Dit geldt voor vrijwel alle wedstrijden. C-wedstrijden daarentegen worden als hoog risico beschouwd en vereisen de inzet van een SGBO. 31 Interview 953677. 32 Fenerbahçe Spor Kulübü (of Fenerbahçe) is een sportclub opgericht in 1907 te Fenerbahçe, een wijk in de stad Istanboel. 33 Overleg staf 9 oktober 2024. 29 30
19
De aanpak van de ongeregeldheden in Amsterdam op 7 en 8 november 2024
14 oktober 2024: ‘overleg driehoek met Ajax’ De wedstrijd van 7 november wordt besproken in een driehoeksoverleg op 14 oktober met Ajax 34. Specifiek met betrekking tot de wedstrijd tegen Maccabi Tel Aviv geeft de Algemeen Commandant (AC) die belast is met de ‘voetbalportefeuille’ aan dat veel Israëlische fans verwacht worden, wat zichtbaar zal zijn in de stad. De politie-inzet wordt hierop aangepast wordt afgesproken. Ajax zal het fouilleerbeleid aanpassen en beperkt het meenemen van vlaggen op de thuistribunes tot Ajax-, Amsterdam- en Nederlandse vlaggen, in het uitvak zijn Israëlische vlaggen toegestaan. Daarnaast neemt Ajax deel aan de subdriehoek35 om verdere afspraken te maken. Er is ook aandacht voor de juridische aspecten rond aangekondigde demonstraties in het stadion. De subdriehoek zal dit verder onderzoeken. Verder werd besproken hoe wordt omgegaan met eventuele terreurbedreigingen. Daarbij wordt in dit overleg door de burgemeester aangegeven, dat: ‘[…] alle activiteiten rondom Israël grondig wordt voorbereid t.a.v. terreurbedreigingen en dat er hierover nauw contact is met de NCTV.’
22 oktober 2024: ‘overleg subdriehoek over risico’s en scenario’s’ In het eerste overleg van de zogeheten subdriehoek worden mogelijke risico’s en scenario’s besproken. 36 De politie hanteert standaarduitgangspunten gericht op een feestelijk, veilig en ordelijk verloop van de wedstrijddag. Besproken wordt dat het politieoptreden onder andere deescalerend moet zijn, waarbij sfeeracties zoals een ‘corteo’ of ‘entrada’ 37 alleen worden beperkt als er sprake is van vuurwerk of gezichtsbedekkende kleding. Duidelijk is dat er circa 2.600 supporters van Maccabi Tel Aviv naar Amsterdam zullen komen. Er zijn nog diverse vragen die moeten worden beantwoord zo blijkt uit het verslag van dit overleg. Onder andere: Waar de spelers verblijven, hoe de bewaking en beveiliging is georganiseerd en of er eventueel iets bekend is over demonstraties. De grootste risico’s 38 die worden voorzien zijn:
• • •
Kleine opstootjes in de binnenstad tussen supporters en demonstranten. Demonstraties in de stad en bij het stadion. Aanslag op spelers.
Besluitenlijst driehoeksoverleg Amsterdam, 14 oktober 2024. De subdriehoek, bestaat uit ambtenaren van de Gemeente, het Openbaar Ministerie en de Politie, heeft een adviserende rol ten aanzien van de (‘grote’) driehoek waaraan de (loco)burgemeester, (plv.) hoofdofficier van justitie en eenheidschef deelnemen. Deze subdriehoeken zijn in Amsterdam georganiseerd per politiedistrict. Door de driehoek kan ook een zogeheten ‘subdriehoek voetbal’ worden aangesteld. Deze is belast met de voorbereiding van besluitvorming en feitelijke uitvoering van de taken van de driehoekspartners. Deze subdriehoek wordt gevormd door: • Een strategisch adviseur OOV van de gemeente Amsterdam; • Een officier van justitie belast met de portefeuille voetbal; • De portefeuillehouder voetbal binnen het eenheidsmanagementteam van de politie-eenheid Amsterdam; • Een beleidsadviseur Bestuursondersteuning van de politie Amsterdam. Wanneer een subdriehoek voor een specifieke wedstrijd wordt samengesteld, zal vanuit de politie de betreffende algemeen commandant participeren. Vanuit het OM kan dan ook een andere officier van justitie of beleidsverantwoordelijke worden aangewezen. 36 Verslag subdriehoek 22 oktober. 37 Een ‘corteo’, ook wel ‘fanwalk’ genaamd, is een georganiseerde mars van supporters naar het stadion, vaak voorafgaand aan een wedstrijd.
Dit gebeurt meestal met zang, vlaggen, fakkels en andere sfeerelementen. Het doel is om de sfeer op te bouwen en de spelers te ondersteunen. Een ‘entrada’ is een massale bijeenkomst van supporters bij het stadion, vaak vlak voor de wedstrijd. Hierbij wordt gezongen, gesprongen en soms vuurwerk afgestoken om de spelers een indrukwekkend welkom te geven. 38 Een ander risico dat genoemd wordt (waar in de notulen een vraagteken achter staat), is: ‘een mogelijke aanslag op spelers’ In het overleg van 24 oktober wordt dit risico van de lijst gehaald. 34 35
20
De aanpak van de ongeregeldheden in Amsterdam op 7 en 8 november 2024
Een belangrijk aandachtspunt is het verschil in beleid tussen voetbalgerelateerde maatregelen (zoals vuurwerk en gezichtsbedekking) en het beleid rond demonstraties 39. Ook worden in dit overleg de middelen besproken die de politie zal inzetten waaronder de Mobiele Eenheid (ME), paarden, waterwerpers, aanhoudingseenheden (AE), verkenningseenheden en drones. Daarnaast is het plan om busbegeleiding en observerende eenheden in te zetten. Ook worden in dit overleg de uitgangspunten besproken die zien op de samenwerking met de driehoek. In het overleg wordt afgesproken dat alleen als ingrijpen leidt tot grootschalig/massaal politieoptreden dit eerst wordt voorgelegd als kritisch besluit aan de driehoek: ‘Als zich een acute en dreigende situatie voordoet waarbij geweld zich tegen de politie of omstanders richt en dit besluit van de driehoek niet kan worden afgewacht, is de politie genoodzaakt om direct op te treden met de beschikbare middelen. De driehoek wordt hierover onverwijld geïnformeerd. Onder acute en dreigende situatie wordt onder andere het gooien van vuurwerk naar de politie of andere omstanders verstaan.’ 40 Afgesproken wordt dat de afdeling Openbare Orde en Veiligheid van de gemeente Amsterdam de conceptstukken verder uitwerkt en deze deelt met de politie en het Openbaar Ministerie (OM). Op 4 november zal het een en ander vervolgens in de driehoek besproken worden.
24 oktober 2024: ‘concretisering informatie en afweging risico’s’ Op 24 oktober vindt het tweede stafoverleg 41 plaats over de wedstrijd Ajax-Maccabi Tel Aviv. Tijdens het overleg bespreekt men de veiligheidsrisico’s en operationele maatregelen. De focus ligt op de verwachte komst van circa 2.600 Maccabi-supporters (waarvan 300 risico-supporters 42), mogelijke demonstraties en de impact op de openbare orde. Belangrijke actiepunten zijn het monitoren van pro-Palestina-demonstraties en de besluitvorming over de reisbewegingen van supporters. De Dam is aangewezen als verzamelpunt voor supporters (fan-zone) maar dit overlapt met andere demonstraties wat tot spanningen kan leiden. Er wordt overwogen om speciale metrostellen in te zetten om confrontaties met forenzen te voorkomen. Daarnaast is de Kristalnacht 43-herdenking een aandachtspunt, gezien de aanwezigheid van Vips en mogelijke beveiligingsrisico’s.
In het geval van voetbalgerelateerde ordeverstoringen treedt men op grond van de Algemene Plaatselijke Verordening op en in het geval van demonstraties op basis van de Wet openbare manifestaties. 40 Verslag subdriehoek 22 oktober 2024. 41 Het overleg van het SGBO wordt aangeduid als ‘stafoverleg’. 42 Supporters behorende bij de zogeheten ‘harde kern’van de voetbalclub en mogelijk voor openbare ordeproblemen kunnen zorgen. 43 De Kristallnacht was een grootschalige en gewelddadige antisemitische pogrom in nazi-Duitsland op de nacht van 9 op 10 november 1938. Tijdens deze nacht werden duizenden Joodse synagogen, winkels en huizen vernield en in brand gestoken door nazi's en hun aanhangers. De naam ´Kristallnacht´ verwijst naar de scherven van gebroken glas die de straten bedekten na de verwoesting van Joodse eigendommen. 39
21
De aanpak van de ongeregeldheden in Amsterdam op 7 en 8 november 2024
Tijdens het stafoverleg wordt besproken of de Kristalnacht-herdenking binnen de verantwoordelijkheid van dit SGBO valt of dat deze onder de verantwoordelijkheid van (bijvoorbeeld) een Team Districtelijke Aanpak (TDA) 44 moet worden gebracht. De herdenking vindt plaats in de Portugese Synagoge en brengt specifieke veiligheidsvraagstukken met zich mee. Hoewel de Koninklijke Marechaussee (KMar) en Dienst Koninklijke en Diplomatieke Beveiliging (DKDB) van de politie zorgdragen voor de bewaking, blijft de politie verantwoordelijk voor mobiliteit en openbare orde. De vraag is of dit inpasbaar is binnen de reeds complexe inzet van de SGBO. Er wordt rekening gehouden met de bredere veiligheidscontext, waaronder de geplande demonstraties en voetbalgerelateerde risico’s. Mocht openbare orde een cruciale factor worden dan zou dit een argument kunnen zijn, zo wordt aangegeven, om de herdenking binnen de SGBO te houden. Tegelijkertijd wordt erkend dat het combineren van deze taak met de andere SGBOverantwoordelijkheden ingewikkeld zal zijn. Naast de directe veiligheidsmaatregelen rondom de wedstrijd wordt ook rekening gehouden met andere factoren. Zo wordt de wedstrijd AZ-Fenerbahçe gemonitord, omdat Fenerbahçe-supporters mogelijk naar Amsterdam trekken.
De aankomst van supporters via Schiphol en hun verblijf in verschillende hotels in de stad zijn in kaart gebracht, evenals de geplande verzamel- en reisbewegingen. De politie bereidt zich voor op grootschalige inzet met ME-pelotons en flexibele eenheden.
29 oktober 2024: ‘contact burgemeester en NCTV over Kristallnacht-herdenking’ Op 29 oktober ontvangt de afdeling coördinatie bewaken en beveiligen (hierna: ACBB) 45 van de NCTV via het Landelijk Coördinatie Centrum (hierna: LCC) 46 een signaal dat meerdere te beveiligen personen (TBP’ers) uit het Rijksdomein aanwezig zullen zijn bij de Kristallnachtherdenking op 7 november. Een brede interne uitvraag bevestigt dit. Op basis hiervan besluit ACBB de voorbereidingen voor deze herdenking te starten en clusteren bij één team. Vanwege de bijzondere omstandigheden op 7 november, zoekt de burgemeester op 29 oktober telefonisch contact met de NCTV (Nationaal Coördinator Pieter-Jaap Aalbersberg) en verzoekt om ook de voetbalwedstrijd Ajax–Maccabi Tel Aviv mee te nemen in de dreigingsinschatting. Dit verzoek wordt uitgezet bij de ACBB. Bij de Kristallnacht-herdenking worden honderden Joodse bezoekers verwacht, onder wie de Israëlische ambassadeur. Een eerder vergelijkbaar evenement, de opening van het Holocaustmuseum in maart 2024, werd verstoord door demonstranten die bezoekers beschuldigden van medeplichtigheid aan genocide in Gaza. De burgemeester vreest een herhaling van dergelijke incidenten.