Bijlage 2 Factsheet segregatie.pdf

Segregatie Factsheet – januari 2021

Samenvatting en achtergrond Samenvatting feitenbasis segregatie Amsterdam

Samenhang segregatie en kansengelijkheid

Bestuursopdracht Tegengaan Kansenongelijkheid

Deze rapportage heeft als doel een beknopt inzicht te geven in de status en trends van onderwijs- en woonsegregatie in Amsterdam.

Deze rapportage geeft verdiepende informatie over het thema segregatie, maar kan niet los gezien worden van andere onderwerpen binnen kansenongelijkheid. Segregatie is niet de hoofdoorzaak van kansenongelijkheid, maar versterkt dit wel via buurteffect en schooleffect. Segregatie is bij uitstek een thema wat intergenerationeel doorwerkt, waardoor een lange termijnperspectief noodzakelijk is. Het tegengaan van segregatie hangt daarmee nauw samen met het aanpakken van andere oorzaken van kansenongelijkheid. Denk daarbij bijvoorbeeld aan ongelijk investeren in maatschappelijke voorzieningen, zoals in kwaliteit van het onderwijs.

Bestuursopdracht Tegengaan Kansenongelijkheid

In Amsterdam is woonsegregatie naar migratieachtergrond matig maar neemt af; woonsegregatie naar SES score (opleiding/inkomen) is lager maar neemt sinds 2014 toe. Onderwijssegregatie naar opleiding ouders in het Primair Onderwijs is afgenomen, terwijl deze in het Voortgezet Onderwijs is toegenomen. Het tegengaan van woonsegregatie is voorwaarde voor kansengelijkheid, maar de “voordelen” van gemengde buurten worden pas bereikt wanneer mensen elkaar tegenkomen in de leefomgeving, o.a. in het onderwijs.

“Aanpak Segregatie” is één van de actielijnen binnen de Bestuursopdracht Tegengaan Kansenongelijkheid. We zien kansenongelijkheid in Amsterdam op alle domeinen (gezondheid, onderwijs, wonen, etc) en verwachting is dat dit bij gelijkblijvend beleid zal toenemen. Eén van de stappen om op lange termijn kansenongelijkheid tegen te gaan is het tegengaan van segregatie.

Amsterdam doet veel om segregatie tegen te gaan. Echter, door toenemende ongelijkheid door o.a. globalisering en toename hoge inkomensgroepen is de verwachting dat bij gelijkblijvend beleid en/of zonder expliciete keuze om segregatie verder tegen te gaan, dat segregatie naar SES score (opleiding/inkomen) verder toeneemt.

2

Segregatie leidt tot meer kansenongelijkheid, de effecten verschillen per schaalniveau Huidige effecten segregatie

De effecten van woonsegregatie verschillen per schaalniveau waarop mensen samenleven (regio, stad, buurt, wijk)

Meer kansenongelijkheid •

In buurten met hoge concentratie lage SES1 zijn schoolprestaties op basisscholen lager, ook wanneer rekening wordt gehouden met de sociaaleconomische status van de buurt2.

•

Er is meer jeugdcriminaliteit, huiselijk geweld en High Impact Crimes in buurten met hoge concentratie lage SES3.

•

De ervaren veiligheidsgevoel en leefbaarheid is lager in de stadsdelen met de meeste concentratie lage SES4

•

In buurten met hoge concentratie lage SES is het aanbod ongezonde voeding, mate van geluidsoverlast en luchtvervuiling hoger.

Minder sociale cohesie •

Sociale cohesie is met name laag in delen van Nieuw-West en Zuidoost (en in het drukste gebied van Centrum) 5

•

In Zaandam was in 2016 grote sociale onrust door overlast zorgende jongeren in Poelenburg, een buurt met hoge concentratie lage SES.

Onderwijs

Veiligheid en leefbaarheid

Werk en inkomen

“In het basisonderwijs hangt segregatie voor een groot deel samen met wonen.” stedelijk geograaf Willem Boterman, UvA in NRC

“Op het niveau van de wijk beïnvloeden de onderlinge relaties van bewoners de overlast en ervaren veiligheid. Jongeren in een kwalitatief slechte buurt met veel criminaliteit zijn meer betrokken bij crimineel gedrag dan jongeren die opgroeien in betere buurten.” – Raad voor Maatschappelijke Ontwikkeling, in ‘De wijk nemen’ “Voor mensen (in het onderzoek) die naar een betere buurt verhuisden, heeft er geen verbetering plaatsgevonden in hun arbeidsperspectieven” – Emily Miltenburg, UvA, in ‘A different place to different people. Conditional neighbourhood effects on residents’ socio-economic status’

Gezondheid

“Studies tonen aan dat het opgroeien in een slechte buurt kan leiden tot probleemgedrag, psychische problemen of depressie en suïcidale gedachten of pogingen” – Kirsten Visser, Gideon Bolt, Ronald van Kempen, ‘Buurteffecten op kinderen en jongeren’, Universiteit Utrecht

Maatschappelijke participatie

“Er blijkt geen duidelijke samenhang te bestaan tussen de omvang van de concentratie van kansarmoede en de omvang en intensiteit van de sociale contacten met buren, kennissen, vrienden en familie.” – Sako Musterd en Wim Ostendorf, UvA, in ‘Beleid van stedelijke vernieuwing: tussen mythe en werkelijkheid’

Minder concurrentiekracht •

Er is in (de regio) Amsterdam op dit moment nog geen sprake van een verminderde concurrentiekracht door sociale onrust; het vestigingsklimaat is goed.

1SES = Sociaal Economische Status: score voor sociaaleconomische status, gebaseerd op o.a. inkomen en opleidingsniveau 2,5Indentiteit & Samenleven, Staat van Amsterdam, 2018, 3,4Verkenning Kansengelijkheid, 2019

Wetenschappers relativeren maakbaarheid van segregatie, maar benadrukken ook belang om als overheid op te treden Context vanuit wetenschap bij aanpak segregatie

A Wees realistisch met wat je kunt bereiken als de rol van de overheid niet rigoureus gewijzigd wordt Segregatie wordt vooral gestuwd door ruimtelijke effecten en wereldwijde trends; met maatregelen is hooguit verzachting mogelijk. Zonder maatregelen neemt segregatie toe. Verschillende wetenschappers geven aan zich zorgen te maken over de stijgende trend in segregatie naar SES.

B Bij menging moet ook sociale interactie tussen groepen plaatsvinden om effect te hebben Maatregelen die de verdeling van SES-groepen beïnvloeden hebben meeste effect als deze menging in de buurt in het dagelijks leven ook plaats vindt.

C Andere steden hebben bredere aanpak dan alleen ‘meest effectieve initiatieven’ In andere Europese steden (Barcelona) is gekozen voor zo breed mogelijke aanpak, waarbij ook minder effectieve initatieven geimplementeerd worden

Bron: Interview met Prof. Dr. Ir. Maarten van Ham, April 2020; interview met Dr. Van Gent , Februari 2020

Detail • Een aantal wereldwijde trends die samen te vatten zijn onder de term ‘marktwerking’ versterken woonsegregatie: o Globalisering: instroom van mensen in de stad met relatief hoog inkomen o Professionalisering, waarbij er een toename is van hoogopgeleiden bij een gelijkblijvende groep laagopgeleiden o Toename aantal huishoudens met hoog inkomen o Veranderende woonvoorkeuren: toenemende voorkeur hoge inkomens voor centrale stad • De inzet van de gemeente richt zich op het verzachten van de ruimtelijke effecten o Op gemeentelijk niveau ligt de focus op de verzachting van ruimtelijke effecten van marktwerking o Op rijksniveau kan via inkomensbeleid toenemende ongelijkheid worden gedempt.

• Het tegengaan van segregatie door maatregelen in de woonruimteverdeling in de stad is een cruciale eerste stap • Deze initiatieven vragen om goede inbedding op leefomgevingsniveau, waarbij er op buurtniveau menging plaats kan vinden • Waar deze inbedding zwak is, vraagt dat aanvullende maatregelen die de gevolgen van segregatie adresseren. Initiatieven die onderwijssegregatie aanpakken zijn hier een goed voorbeeld van • Vanuit pragmatisme focusen we ons op meest effectieve initiatieven (‘ambitie’) en goed haalbare initiatieven (‘easy-wins’) • In andere Europese steden is recent gekozen voor een zeer brede aanpak, zonder voorselectie van initiatieven obv verwachte impact

|4

Woonsegregatie is momenteel op stadsniveau laag tot matig, maar sterk in bepaalde buurten. Verwachting is dat segregatie naar SES score stijgt wm

Woonsegregatie van bevolking naar migratieachtergrond % van bevolking met niet-westerse migratieachtergrond, 2019 (Nog) geen woonbuurt

Licht gesegregeerd (niet-westers <25%)

Licht gesegregeerd (niet-westers 45% - 60%)

Geïntegreerd (25% - 45%)

Sterk gesegregeerd (niet-westers >60%)

ws

(Nog) geen woonbuurt

Stedelijk gemiddelde: 36%

Verwachting : Segregatie naar migratieachtergrond daalt licht

Woonsegregatie van bevolking naar SES score % van bevolking met SES score kleiner dan 4, 2017 Licht gesegregeerd (<20%)

Licht gesegregeerd (35% - 50%)

Geïntegreerd (20% - 35%)

Sterk gesegregeerd (>50%)

Stedelijk gemiddelde: 27%

!

Verwachting : Segregatie naar SES score stijgt sterk door combinatie van gentrification en liberale woningmarkt

!

Voor de regio stijgt de segregatie door ‘suburbanisering van armoede’

Bron: Basisbestand gebieden Amsterdam, 2 juli 2019; Interviews met Sako Musterd, Wouter van Gent (UvA) en Maarten van Ham (TU Delft)

|5

Voor de MRA als geheel neemt woonsegregatie naar SES binnen de regio toe; lage SES clusteren buiten Amsterdam in de regio Verschil in aandeel lage1 inkomens 2005 – 2017

1) Lage inkomens gedefinieerd als laagste 40%

Verdeling aandeel lage1 inkomens, 2017

|6

Door toenemende inkomensongelijkheid zal segregatie toenemen: lage inkomens kunnen minder terecht in bepaalde buurten in de stad Inkomensongelijkheid Amsterdam is sinds 2013 toegenomen Inkomensongelijkheid (Gini-coëfficiënt) in Amsterdam en Nederland, 2013-2017 (hoe hoger, des te meer inkomensongelijkheid) bron: OIS (2019), data CBS, bewerking OIS.

0.36

0.35

0.35

2014

2015

2016

Inkomensongelijkheid Amsterdam is sinds 2008 toegenomen Vierkante meterprijzen in Amsterdam 2008 (links) en 2018 (rechts) bron: Schaarstepatronen op de Amsterdamse woningmarkt

0.37

0.32

2013

2017

7

Armoede gaat de stad uit, segregatie neemt toe in de stad

Regio

Stad

Woonsegregatie naar inkomen1 Segregatieindex ‘laag inkomen’ voor MRA

Woonsegregatie naar inkomen1 Segregatieindex ‘laag inkomen’ voor stad

Data obv laag inkomen

29.1 28.2

27.5 26.4

25.9

Wijk

24.6

'12

'13

•

Kantelpunt van afnemende woonsegregatie naar inkomen door instroom hoge inkomens lijkt gepasseerd – verdere gentrificatie leidt tot toename van segregatie

•

Amsterdam heeft vrij homogene wijken

17.3 15.8

15.8

15.9 15.0 13.5

'11

Door vertrek van armen worden verschillen op regionaal niveau groter, terwijl verschillen binnen de stad beperkt blijven

27.32

16.1

'10

•

26.62

24.4

17.5

'09

Belangrijkste inzichten

Data obv SES – trend zet door

25.8

25.2

Woonsegregatie naar inkomen1 Gemiddelde segregatieindex van wijken

'14

'15

'16

'17

tbd

tbd

'18

'19

'09

Bron: Data van CBS statline bevolking naar buurt, 2009-2019; BBGA juli 2019

'10

'11

'12

'13

'14

'15

'16

'17

tbd

tbd

n/a

n/a

n/a

n/a

n/a

n/a

n/a

'18

'19

'09

'10

'11

'12

'13

'14

'15

'16

14.0

'17

tbd

tbd

'18

'19

|8

Woonsegregatie naar migratieachtergrond is groot, maar neemt gestaag af

Regio

Stad

Wijk

Woonsegregatie naar migratieachtergrond Segregatieindex ‘niet-westers’ voor MRA

Woonsegregatie naar migratieachtergrond Segregatieindex ‘niet-westers’ voor stad

Woonsegregatie naar migratieachtergrond Gemiddelde segregatieindex van wijken

Belangrijkste inzichten

42.6 15.3

42.1 41.7

14.8

14.7

14.7 14.5

41.3

41.2 40.9

41.0

40.8 40.4

•

Woonsegregatie naar migratie-achtergrond is groter dan naar SES

•

Woonsegregatie naar migratie-achtergrond neemt gestaag af op alle schaalniveaus

•

Amsterdam heeft homogene wijken

14.5

40.9 40.5

40.3

13.8 40.4

40.1

40.2

13.6

40.0

13.4

39.7

13.0

39.4

39.2

13.2

38.6 37.9 37.4

'09

'10

'11

'12

'13

'14

'15

'16

'17

'18

'19

Bron: CBS statline bevolking naar buurt, 2009-2019; BBGA juli 2019

'09

'10

'11

'12

'13

'14

'15

'16

'17

'18

'19

'09

'10

'11

'12

'13

'14

'15

'16

'17

'18

'19

|9

Woonsegregatie bepaalt in grote mate schoolsegregatie Onderwijssegregatie voor het grootste deel bepaald door woonlocatie gevolgd door schoolkeuze ouders Dissimilariteitsindex op basisscholen in 2015 bron: Boterman en de Wolf (2018) , data IvhO (2018)

Onderwijssegregatie Amsterdam

Gedeelte onderwijssegregatie verklaard door woonlocatie:

Gedeelte onderwijssegregatie verklaard door schoolkeuze ouders:

Naar opleiding ouders 67 punten

52 punten 40 punten

15 punten 11 punten

Naar etniciteit ouders 51 punten

10

Onderwijssegregatie naar opleiding ouders in het PO is afgenomen, terwijl deze in het VO is toegenomen Laagopgeleide ouders

os

Onderwijssegregatie naar opleiding ouders in het PO % van leerlingen op scholen naar opleiding ouders

Onderwijssegregatie naar opleiding ouders in het VO % van leerlingen op scholen naar opleiding ouders

os

2% 12%

56%

32%

15%

17%

20%

57%

57%

55%

28%

26%

21%

20%

20%

20%

2%

25%

23%

59%

65%

66%

16%

15%

Gesegregeerd (<20% ouders hoogopgeleid)

'12/'13 '13/'14 '14/'15 '15/'16 '16/'17 '17/'18 '18/'19 19/'20

Verwachting : Schoolsegregatie op PO zal weer gaan toenemen door toenemende woonsegregatie, maar wel met meer ‘rijke’ scholen

Bron: Monitor diversiteit in het basisonderwijs, 2018; OIS, data CBS/OJZ, bewerking OIS

4%

6%

72%

71%

69%

69%

Geïntegreerd

29% 20%

4%

Gesegregeerd (>80% ouders hoogopgeleid)

70% 56%

Hoogopgeleide ouders

26%

25%

27%

24%

11%

65%

24%

17%

Gesegregeerd (>80% ouders hoogopgeleid)

64%

Geïntegreerd

18%

Gesegregeerd (<20% ouders hoogopgeleid)

'12/'13 '13/'14 '14/'15 '15/'16 '16/'17 '17/'18 '18/'19

Verwachting : Schoolsegregatie op VO zal verder toenemen door toenemende woonsegregatie, met meer ‘rijke’ scholen

| 11

Onderwijssegregatie naar migratieachtergrond in het PO is afgenomen, terwijl deze in het VO is toegenomen migratieachtergrond

Onderwijssegregatie naar migratieachtergrond in het PO % van leerlingen op scholen naar migratieachtergrond

om

18%

20%

22%

23%

57%

57%

55%

24%

24%

23%

56%

59%

65%

14%

14%

13%

Gesegregeerd (<20% migratieachtergrond)

Geen migratieachtegrond

Onderwijssegregatie naar migratieachtergrond in het VO % van leerlingen op scholen naar migratieachtergrond

om

22%

21%

24%

21%

55%

57%

54%

57%

24%

24%

25%

56%

57%

58%

Gesegregeerd (<20% migratieachtergrond)

56%

28%

22%

21%

19%

Geïntegreerd

23%

'12/'13 '13/'14 '14/'15 '15/'16 '16/'17 '17/'18 '18/'19

Gesegregeerd (>80% migratieachtergrond)

Verwachting : Schoolsegregatie op PO zal weer gaan toenemen door toenemende woonsegregatie, maar wel met meer ‘witte’ scholen

Bron: Monitor diversiteit in het basisonderwijs, 2018; OIS, data CBS/OJZ, bewerking OIS

22%

22%

22%

20%

19%

17%

Geïntegreerd

Gesegregeerd (>80% migratieachtergrond)

'12/'13 '13/'14 '14/'15 '15/'16 '16/'17 '17/'18 '18/'19

Verwachting : Schoolsegregatie op VO zal licht afnemen door afnemende woonsegregatie naar migratieachtergrond

| 12

Hoogopgeleide ouders kiezen vaker scholen met een groot aandeel kinderen van hoogopgeleiden Buurtbeeld

Schoolbeeld

>80% bewoners hoogopgeleid

20 - 80% bewoners hoogopgeleid

<20% bewoners hoogopgeleid 2%

5% 21% Gesegregeerd (>80% ouders hoogopgeleid)

35%

42%

58%

67% 64%

Geïntegreerd

70% 65%

57% 40% 33%

Gesegregeerd (<20% ouders hoogopgeleid)

31% 9%

Laag opgeleide ouders Bron: CBS, bewerking OIS

Hoog opgeleide ouders

Laag opgeleide ouders

Hoog opgeleide ouders

Laag opgeleide ouders

Hoog opgeleide ouders

| 13