Bijlage 2 Eindrapport-Financieringsmogelijkheden-MRA-Landschap

De matching is gekoppeld aan de projecten die door de gemeenten en

66

provincies worden aangedragen voor het (jaarlijks) uitvoeringsprogramma.

Financieringsinstrumenten van bedrijven Hoewel de overheid een belangrijk rol heeft in het financieren van ontwikkeling en onderhoud van groen, kunnen bedrijven ook een wezenlijke bijdrage leveren. In deze bijlage bespreken we de mogelijke financieringsinstrumenten vanuit bedrijven die van betekenis kunnen zijn voor de MRA-landschapsopgaven. Tabel financieringsinstrumenten bedrijven Concept Instrument Leningen Bancaire leningen Giften Sponsoring Loterijen VerdienPacht/exploitatie modellen Activiteiten/evenementen Streekproducten Landbouw Bosbouw Compensatie Natuurcompensatie Opwekking duurzame energie CO₂ compensatie Drinkwaterwinning Overig Preventie-investering verzekeraars BIZ Leningen 2.1 Bancaire leningen

2.1 Bancaire lening Werking van instrument

Bron van instrument Gebruiker instrument

Investering en/of beheer Geografisch schaalniveau Financieel schaalniveau Voorwaarden

Tijdspanne Inzetbaarheid Inschatting transactiekosten Voordelen/Nadelen

Bestaand/Bewezen instrument

Een bank versterkt een geldbedrag op voorwaarde dat dit bedrag later (met rente) terug wordt betaald Bank Partijen die groen aan een verdienmodel koppelen, waardoor de lening kan worden terugbetaald Investering n.v.t. Afhankelijk van verdiencapaciteit van verdienmodel • De lening dient te worden terugbetaald, waarbij rente wordt geheven • Er dient een verdienmodel gekoppeld te zijn aan de groeninvestering • Dankzij de Regeling groenprojecten valt rente bij projecten met een groenverklaring 0,5 tot 1% lager uit Eenmalige geldverstrekking, terugbetaling over langere tijd Korte termijn Laag •

Enkel geschikt voor groen dat is gekoppeld aan een verdienmodel • Gunstige voorwaarden voor investeringen in groen (Regeling Groenprojecten) Bestaand instrument

Bij een bancaire lening verstrekt een bank een geldbedrag op voorwaarde dat dit bedrag later terug wordt betaald. Deze manier van financieren is enkel geschikt voor partijen die groen aan een verdienmodel koppelen, waardoor de lening kan worden terugbetaald. Alleen dan zal een bank genegen zijn om een lening te verstrekken. De omvang van de bancaire

67

lening is dan ook afhankelijk van het verdienvermogen van het verdienmodel. Uit interviews met banken is wel gebleken dat bijvoorbeeld voor grond met hypothecaire zekerheid de bank genoegen neemt met lange(re) aflossingstijden en lagere rente, omdat de risico’s hiervan klein zijn (grond behoudt veelal zijn waarde). Voor een lening ten behoeve van investering in groene projecten gelden gunstige voorwaarden als de investering voldoet aan de voorwaarden die de overheid stelt voor een groenverklaring. Voor financiering van projecten met een groenverklaring valt de rente tussen de 0,5 en 1% lager uit dan anders het geval zou zijn. Voor een lening van € 1 mln. levert dat in het laatste geval een jaarlijks voordeel op van € 10.000. Deze vorm van financieren is met name geschikt voor groeninvestering waaraan een verdienmodel is gekoppeld, en in mindere mate voor beheer en onderhoud. Het gaat om éénmalige financiering. Voorbeelden van groenprojecten die middels een bancaire lening kunnen worden gefinancierd zijn biologische landbouw of een horecavoorziening gekoppeld aan groenontwikkeling. Giften 2.2 Sponsoring 2.2 Sponsoring Werking van instrument

Bron van instrument Gebruiker instrument Investering en/of beheer Geografisch schaalniveau

14

Een organisatie stelt geld ter beschikking voor (de aanleg of onderhoud van) een landschap, meestal in ruil voor reclame Bedrijf Organisatie die groen aanlegt en/of beheert Investering en beheer Verschillend

Financieel schaalniveau Voorwaarden Tijdspanne Inzetbaarheid Inschatting transactiekosten Voordelen/Nadelen

Bestaand/Bewezen instrument

Hangt af van de bereidwilligheid van organisaties om te sponsoren Hangt af van de bereidwilligheid van organisaties om te sponsoren Meerjarig Laag •

Inspanningen voor sponsorwerving en om sponsoren tevreden te houden kunnen aanzienlijk zijn Bestaand instrument

Bij sponsoring stelt een organisatie geld ter beschikking voor (de aanleg of onderhoud van) een landschap, meestal in ruil voor reclame. Zo sponsort ING Bank bijvoorbeeld Natuurmonumenten en worden de terreinbeherende organisaties in de MRA door verschillende lokale ondernemers gesponsord, waaruit het natuur- en erfgoedprojecten gefinancierd. Met name voor terreinbeherende organisaties kan dit een geschikte manier van financieren zijn. Uit het jaarverslag van Natuurmonumenten 202014 blijkt dat Natuurmonumenten Nederland in totaal €103 miljoen euro baten heeft. Daarvan zijn €37 miljoen baten van particulieren, €1 miljoen baten van bedrijven, €16 miljoen baten van loterij-organisaties en €46 miljoen baten van subsidies van overheden en €3 miljoen baten van andere organisaties zonder winststreven. De omvang van de geldstroom hangt af van de bereidwilligheid van organisaties om te sponsoren. Dit geld ook voor de constantheid van de

https://www.natuurmonumenten.nl/jaarverslag-2020

68

geldstroom. In principe kunnen organisaties de sponsoring opzeggen wanneer ze dat willen. De bereidwilligheid om te sponsoren is mede afhankelijk van de conjunctuur. Sponsoring kan zowel voor investeringen als voor beheer en onderhoud van groen worden ingezet. 2.3 Loterijen 2.3 Loterijen Werking van instrument

Bron van instrument Gebruiker instrument Investering en/of beheer Geografisch schaalniveau Financieel schaalniveau Voorwaarden Tijdspanne Inzetbaarheid Inschatting transactiekosten Voordelen/Nadelen

Bestaand/Bewezen instrument

Opbrengst van loterij wordt deels gebruikt voor steun van organisaties die groen aanleggen en/of beheren Loterij Organisatie die groen aanlegt en/of beheert Investering en beheer Verschillend Slechts enkele begunstigde organisaties, maar financiële omvang is relatief groot

Kan zowel eenmalig of meerjarig zijn Meerjarig Laag •

Een stabiele inkomstenbron voor langere tijd • Het aantal doelen dat door loterijen gesteund kan worden is beperkt Bestaand instrument

Loterijen, en met name de Nationale Postcode Loterij, steunen verschillende terreinbeherende organisaties. Zo wordt Natuurmonumenten inmiddels 29 jaar door de Postcode Loterij gesteund. Hiermee is sinds de start van de samenwerking een bedrag van €435,5 miljoen gemoeid. Dit gaat zowel om jaarlijkse steun als om eenmalige steun. Een bekend voorbeeld van eenmalige steun is dat van de Marker Wadden. In 2017 schonk de Postcode Loterij ruim €6,9 miljoen aan

Natuurmonumenten om het nieuw aangelegde natuurgebied Marker Wadden verder uit te breiden. Ook andere TBO’S ontvangen bijdragen van de Nationale Postcode Loterij. Daarnaast ontvangt Stichting Doen (opgericht door de Nationale Postcode Loterij) jaarlijkse bijdragen van de Nationale Postcode Loterij, VriendenLoterij en BankGiro loterij. Daarmee steunt Stichting Doen onder andere groene initiatieven. Financiering vanuit loterijen kan zowel voor ontwikkeling als voor onderhoud en beheer van groen worden benut. Verdienmodellen 2.4 Pacht/exploitatie Een deel van de opbrengst van bijvoorbeeld (pacht van) horeca, verhuur van ruimten, bosbouw, evenementen en verkoop van streekproducten kan worden gebruikt om investeringen in groen te doen of beheer te financieren. 2.4 Inkomsten uit pacht of exploitatie Werking van instrument De inkomsten uit pacht of exploitatie van een bezoekerscentrum of horeca worden ingezet voor de instandhouding van bos en natuur Bron van instrument Bedrijven Gebruiker instrument Natuurbeherende organisatie / overheid Investering en/of beheer Investering en beheer Geografisch schaalniveau Gekoppeld aan gebied waar de inkomstenbron vandaan komt Financieel schaalniveau Verschillend, o.a.

afhankelijk van winstgevendheid Voorwaarden Tijdspanne Meerjarig / continu Inzetbaarheid Korte termijn Inschatting Gemiddeld transactiekosten Voordelen/Nadelen • Een verdienmodel gekoppeld aan natuurwaarden

69

Bestaand/Bewezen instrument

• Omvang van geldstroom beperkt Bestaand

Een vorm waarmee (onderhoud van) groen gefinancierd kan worden, is via de inkomsten uit (neven)activiteiten die meerwaarde krijgen door de aanwezigheid van groen. De inkomsten uit pacht of exploitatie van een bezoekerscentrum of horeca kunnen bijvoorbeeld worden ingezet voor de instandhouding van bos en natuur. Dit kan op verschillende manieren vorm krijgen. Een natuurbeherende organisatie kan de exploitatie in eigen hand houden en de opbrengst benutten voor ontwikkeling en beheer van groen. Daarnaast kan een de terreineigenaar een stuk grond of een pand verhuren en de huurinkomsten gebruiken voor groenontwikkeling of beheer. De omvang van de geldstroom hangt af van de winstgevendheid van het verdienmodel.

Voordelen/Nadelen

Bestaand/Bewezen instrument

•

Kan een goede inkomstenbron zijn • Evenementen zoals festivals kunnen overigens een flinke (negatieve) impact hebben op de natuurwaarde Bestaand instrument

Activiteiten en evenementen kunnen, met name voor beheerorganisaties, een inkomstenbron zijn. Een goed voorbeeld zijn de recreatiegebieden van Recreatie Noord-Holland, waar jaarlijks 30 evenementen met meer dan 5.000 bezoekers worden georganiseerd. Bekende voorbeelden zijn Amsterdam Open Air in het Gaasperpark en Dance Valley, Dutch Valley en Latin Village in Spaarnwoude. Alleen al deze vier festivals leveren de beheerorganisatie meer dan een miljoen euro op. Grootschalige evenementen zoals festivals kunnen overigens een flinke (negatieve) impact hebben op de natuurwaarden van gebieden. 2.6 Streekproducten

2.5 Activiteiten/evenementen 2.5 Inkomsten uit activiteiten en evenementen Werking van instrument Het organiseren van evenementen in groengebieden kan een inkomstenbron zijn Bron van instrument Organisator evenement Gebruiker instrument Beheerorganisaties Investering en/of beheer Investering en beheer Geografisch schaalniveau Direct gekoppeld en betreffend groengebied Financieel schaalniveau Afhankelijk van frequentie en omvang evenementen. Bij grootschalige evenementen kan het oplopen tot enkele tonnen per evenement Voorwaarden Tijdspanne Meerjarig Inzetbaarheid Korte termijn Inschatting Laag transactiekosten

2.6 Streekproducten Werking van instrument Bron van instrument Gebruiker instrument Investering en/of beheer Geografisch schaalniveau Financieel schaalniveau Voorwaarden Tijdspanne Inzetbaarheid Inschatting transactiekosten

Verkoop van streekproducten om geld te innen voor beheer en onderhoud van groen Divers, vaak komen inkomsten uit verkoop ten goede van beheerorganisaties Boeren of beheerorganisaties Investering en beheer Gekoppeld aan ‘streek’ Afhankelijk van afzet betreffende streekproduct, maar relatief beperkt Meerjarig Korte termijn Gemiddeld

70

Voordelen/Nadelen

Bestaand/Bewezen instrument

•

Toenemende vraag naar lokale en authentieke producten, versterkt door corona • Investeringen in marketing en (online) verkoopomgeving zijn nodig om enige schaal te maken Bestaand instrument

Streekproducten kunnen voor natuur beherende organisaties een interessant verdienmodel zijn. Consumenten associëren streekproducten met authentieke, landelijke gebieden waar de focus ligt op een regionale identiteit waar de producten op traditionele wijze en herkenbare wijze geproduceerd en/of bereid worden. De populariteit van streekproducten groeit al jaren. 2.7 Landbouw 2.7 Landbouw Werking van instrument

Bron van instrument Gebruiker instrument Investering en/of beheer Geografisch schaalniveau Financieel schaalniveau

Voorwaarden Tijdspanne Inzetbaarheid Inschatting transactiekosten Voordelen/Nadelen

Biologische en kringlooplandbouwbedrijven bieden ruimte voor biodiversiteit houtwallen en dooradering met (fiets)paden en lanen Boeren (aangevuld met subsidies) Boeren Zowel investering als beheer Schaalniveau van boerenerven Financieel schaalniveau is relatief beperkt, omdat er in veel gevallen overheidsgeld bij moet om dit type landbouw rendabel te maken Meerjarig Korte termijn Laag •

Wanneer goed uitgevoerd vormt biologische en/of

Bestaand/Bewezen instrument

kringlooplandbouwbedrijven een mooie combinatie van een verdienmodel • Vaak nog overheidssteun nodig om biologische en/of kringlooplandbouw te realiseren Bestaand instrument, maar biologische en kringlooplandbouw nog op kleine schaal

Kansen met betrekking tot landbouw en groenontwikkeling liggen er met name in vorm van groene akkerranden (akkerbouw), groenbemesting (akkerbouw en melkveehouderij/veeteelt) en biologische landbouw (met meer biodiversiteit in (gras)weilanden). Bij biologische en kringlooplandbouwbedrijven is er meer ruimte voor biodiversiteit, extra houtwallen, zijn er nattere omstandigheden en is er ruimte meer dooradering met (fiets)paden en lanen dan bij reguliere landbouw. In die zin kan (met name biologische en kringloop)landbouw bijdragen aan meer groen en een andere recreatieve landschapsbeleving. Vermoedelijk vergt zo’n modern kringlooplandbouwbedrijf wel extra overheidsgeld (uit NSR/GLB) om dat rendabel te maken. Als aanvulling daarop kunnen meer directe private inkomsten uit bijvoorbeeld lokale/regionale afzet en/of verkoop aan huis hieraan bijdragen. Daarnaast biedt landbouw ook kansen voor recreatief gebruik van het groen. Denk daarbij aan functiecombinaties of meervoudig ruimtegebruik, wat kansen biedt voor ondernemers. Agrarische ondernemers kunnen op deze manier hun landbouwgebied inzetten voor recreatief gebruik. Voorbeelden zijn stadslandbouw, voedselbossen of Herenboeren. 2.8 Bosbouw 2.8 Inkomsten uit bosbouw Werking van instrument

Bron van instrument

Inkomsten uit bosbouw door particulieren dekt (gedeeltelijk) de kosten van beheer een aanleg van nieuw bos Particuliere bosbeheerder (verkoop van hout)

71

Gebruiker instrument Investering en/of beheer Geografisch schaalniveau

Financieel schaalniveau Voorwaarden Tijdspanne Inzetbaarheid Inschatting transactiekosten Voordelen/Nadelen

Bestaand/Bewezen instrument

Particuliere bosbeheerder (beheer en aanleg) Investering en beheer Een derde van de bossen in Nederland, potentieel meer door mogelijke stijgende vraag naar hout In 2018 bedragen de opbrengsten voor verkoop van hout 142 euro per ha bos

houtvezels. Nu eindigt maar liefst 80% (450.000 m3) van het loofhout als brandhout in kachels, open haarden en houtkorven. Daarnaast kan een productiebos ook (gedeeltelijk) dienen als recreatiebos. Het bos of een deel ervan kan dan gebruikt worden voor recreatieve doeleinden. Compensatie

Meerjarig Korte termijn Laag

2.9 Natuurcompensatie 2.9 Natuurcompensatie Werking van instrument

•

Een verdienmodel gekoppeld aan ontwikkeling en beheer van bos • Inherent aan bosbouw is dat bos ook weer gekapt wordt • Potentie in verband met groeiende vraag naar hout Bestaand instrument

De bossen in Nederland worden voor een derde beheerd door particulieren. Bosbouw is een belangrijke inkomstenbron van deze particuliere boseigenaren. Deze boseigenaren beheren deze bossen, leggen deze aan en zijn verantwoordelijk voor de kap. In 2018 bedragen de opbrengsten voor verkoop van hout 142 euro per ha bos. Die opbrengsten worden aangevuld door (beheer)subsidies, jachthuur en inkomsten uit recreatie. Kosten voor particuliere bosbeheerder zitten vooral in het beheer, toezicht en arbeid gerelateerd aan houtkap en – verkoop. De Nederlandse particuliere bosbedrijven sloten 2018 af met een positief bedrijfsresultaat van gemiddeld 22 euro per ha bos. Zo’n 40% van de beheerkosten werden gedekt door de bosbouw . De ontwikkeling van het gebruik van hout in de bouwsector kan een kans zijn. Er is een toenemende vraag naar bouwen met hout en producten van

Bron van instrument Gebruiker instrument Investering en/of beheer Geografisch schaalniveau Financieel schaalniveau Voorwaarden Tijdspanne Inzetbaarheid Inschatting transactiekosten Voordelen/Nadelen

Bestaand/Bewezen instrument

Een initiatiefnemer ontwikkelt in landelijk gebied (bos of natuur) en compenseert deze aantasting in natura of financieel Bedrijf Overheid (gemeente) Investering Afhankelijk van omvang ontwikkeling Afhankelijk van areaal aangetaste natuur Voor compensatie dienst er sprake te zijn van aantasting van natuur Compensatie op korte termijn, ontwikkeltijd van natuur is een zaak van langere termijn Laag Hoewel compensatie in veel gevallen gelijkwaardig is aan de aangetaste natuur, is een plus op het aangetaste areaal ook mogelijk Bestaand instrument

Van natuurcompensatie is sprake als een initiatiefnemer ontwikkelt in landelijk gebied (bos of natuur) en de aantasting compenseert. Dat kan zowel in natura als financieel. Negatieve effecten van ontwikkelingen op het Natuur Netwerk Nederland moeten worden gecompenseerd door

72

inrichting van nieuwe natuur elders. Hierbij gelden de volgende voorwaarden: 1. de compensatie is minimaal gelijkwaardig aan het verlies aan waarden en kenmerken; 2. de compensatie vindt plaats in aansluiting op het Natuur Netwerk Nederland (NNN), of binnen de groene contour, of binnen het NNN op een locatie waar nog nieuwe natuur moet worden ontwikkeld en dit leidt tot versnelling van realisatie van het NNN; 3. de realisatie van de compensatie, het beheer en de instandhouding daarvan zijn verzekerd op het moment van vaststelling van het ruimtelijk besluit, waarin de aantastende ruimtelijke ingreep mogelijk wordt gemaakt. De compensatie dient minimaal gelijk te zijn aan het aangetaste areaal, maar er zijn ook juridische mogelijkheden om een plus hierop af te dwingen.

2.10 Opwekking duurzame energie 2.10 Compensatie opwekking duurzame energie Werking van instrument Financiële compensatie voor het negatieve effect op landschap Bron van instrument Initiatiefnemer opwekking duurzame energie Gebruiker instrument Gemeente Investering en/of beheer Investering en beheer Geografisch schaalniveau Kan zowel direct gekoppeld aan opwekking energie als Financieel schaalniveau Nu nog beperkt, maar groot potentieel Voorwaarden Van belang om voorwaarden te stellen in tenders of overeenkomsten af te sluiten met initiatiefnemers Tijdspanne Eenmalig Inzetbaarheid Complex Inschatting Laag transactiekosten

Voordelen/Nadelen

Bestaand/Bewezen instrument

•

Flink potentieel door toenemende opwekking van duurzame energie (zon en wind) met impact op het landschap • Maken van afspraken over compensatie met initiatiefnemers kan potentiele barrière zijn Praktische toepassing nog niet bekend

De opwekking van duurzame energie zal in de komende jaren een snelle groei van het ruimtegebruik laten zien. Met name windmolens en zonnevelden hebben flinke ruimtelijke en daarmee ook landschappelijke impact. Met de productie en distributie van energie wordt (al dan niet na toekenning van subsidie) geld verdiend. De impact op het landschap – of die nu positief dan wel negatief wordt gezien – vormt vanuit de producent een extern effect; er wordt niet betaald voor de verandering van de beleving van het landschap bij de burger. Vanuit het landschap bezien is het logisch om tegenover de toestemming om te mogen produceren/distribueren, een bijdrage te vragen voor kwaliteitsverbetering van het landschap. Voor publieke gronden kan de overheid concessies tenderen, waarmee een surplus kan worden afgeroomd ten behoeve van het landschap. Voor private gronden – waarvoor de ‘bestemming’ energieproductie nog niet is geregeld – kan via anterieure overeenkomsten tot afdrachten worden gekomen. Naast een financiële compensatie voor de opwekking van duurzame energie biedt inpassing ook kansen voor de aanleg van groen. Zo kan er verplicht worden een bepaald percentage groen te realiseren bij de aanleg van bijvoorbeeld windmolenparken of zonnevelden.

73

2.11 CO₂ compensatie 2.11 CO₂ compensatie Werking van instrument

Bron van instrument Gebruiker instrument Investering en/of beheer Geografisch schaalniveau Financieel schaalniveau Voorwaarden Tijdspanne Inzetbaarheid Inschatting transactiekosten Voordelen/Nadelen

Bestaand/Bewezen instrument

Bedrijven compenseren hun CO₂ -productie door te investeren in lokale groenontwikkeling en onderhoud in groenprojecten. Bedrijven die CO₂ compenseren Stichting of beheerorganisatie Zowel investering als beheer Provinciaal of gemeentelijk schaalniveau Afhankelijk van hoeveelheid bedrijven dat bereid is om lokaal CO₂ te compenseren n.v.t. Zowel eenmalig als jaarlijks Continu Hoog • •

Een potentiële nieuwe financieringsbron Organisatiecapaciteit voor nodig om dit concept op te schalen en te coördineren Bestaand instrument, maar erg recent en nog weinig toegepast

Bij CO₂ -compensatie betalen bedrijven aan intermediairs die zorgen voor de aanplant van bomen/groen waarmee CO₂ wordt vastgelegd. Dat kan op verschillende manieren, maar een mogelijke vorm hiervan is door in lokale of regionale groenontwikkeling te investeren. Bedrijven hebben steeds meer oog voor maatschappelijk verantwoord ondernemen, waarbij de ecologische footprint ook een belangrijk onderdeel vormt. Ondernemers uit de MRA zouden CO₂ kunnen compenseren door bomen te planten. Gezamenlijk kunnen de ondernemers een lokaal compensatiebos aanplanten. Nu vindt CO₂ -compensatie (veelal) in het buitenland plaats. De verhouding tussen afdracht en daadwerkelijke aanplant is daarbij regelmatig ongunstig (sprake van veel transactie/overheadkosten). Regionale binding kan bovendien een positieve

uitwerking hebben op de betalingsbereidheid van bedrijven. Een voorwaarde hiervoor is wel is dat een gemakkelijk en welbekend systeem moet zijn waar bedrijven (en burgers) gebruiken van zouden kunnen maken. 2.12 Drinkwaterwinning De verschillende drinkwaterbedrijven (bijvoorbeeld Waternet) kunnen het geld dat zij verdienen met drinkwater gedeeltelijk terug stoppen in de waterwingebieden. Daarnaast worden de kosten van drinkwaterwinning door klimaatverandering hoger. Om dit op te vangen moet er meer water in het gebied opgevangen en geïnfiltreerd worden. De maatregelen die hiervoor nodig zijn kunnen ook bijdragen aan de MRAlandschapsopgaven. Daarnaast zijn er drinkwatergebieden in de duinen (bijvoorbeeld NoordHollands Duinreservaat en Amsterdamse Waterleidingduinen) waar recreanten toegang toe hebben als zij entree betalen. Het geld wat hier mee verdiend wordt kan ingezet worden voor natuurbeheer en het in stand houden van de duinen.

Overig 2.13 Preventie-investering verzekeraars 2.13 Preventie-investeringen verzekeraars Werking van instrument Verzekeraars investeren in groenstructuren als preventie-investering, met als doel schade die klimaatverandering met zich mee brengt te verminderen en/of zorgkosten te verlagen Bron van instrument Verzekeraars Gebruiker instrument Investering en/of beheer Investering Geografisch schaalniveau Met name binnenstedelijk en gericht op afwatering Financieel schaalniveau Moeilijk te zeggen, maar de potentie is hoog. Nederlandse verzekeraars investeren met

74

Voorwaarden Tijdspanne Inzetbaarheid Inschatting transactiekosten Voordelen/Nadelen

Bestaand/Bewezen instrument

elkaar zo’n 420 miljard euro, waarvan zo’n 60 procent in Nederland. Er moet voor verzekeraars een duidelijke (financiële) winst te behalen vallen Zowel eenmalig als meerjarig mogelijk Meerjarig n.v.t. • •

Een grote potentiële geldstroom Moeilijk om tot daadwerkelijke investering te komen; blended finance kan hierbij uitkomst bieden Niet bestaand instrument

Verzekeraars houden zich in toenemende mate bezig met preventie van klimaatschade. Als gevolg van klimaatverandering krijgen we vaker te maken met extreme weersomstandigheden, waardoor de schade door water toeneemt. Zo meldt Interpolis dat het aantal meldingen van schade aan woningen door klimaatschade als hagel of regen in 2018 ruim 20% hoger is uitgevallen dan in 2011. In 2021 is dat zeker ook zo, met de recente overstromingen in Zuid-Limburg.

toekomstige rendement van dergelijke preventieve investeringen, maar aarzelen om zélf te investeren in stedelijke natuur: dit wordt gezien als een publieke taak. In de praktijk komen investeringen in groen door verzekeraars dus nog niet (veel) voor. Elders wordt dit al wel toegepast. In Frankrijk gaat bijvoorbeeld een deel van de premies voor verzekering tegen natuurrampen (ongeveer €200 miljoen) naar een publiek fonds waaruit preventie-investeringen worden gedaan op het gebied van klimaatadaptatie en overstromingen16. Naast positieve effecten van groen op de preventie van schade door klimaatverandering werkt groen ook bevorderlijk voor recreatie en bewegen en heeft het een positief effect op gezondheid. Zoals in paragraaf 2.3 beschreven, leidt een groene leefomgeving tot gezondheidsvoordelen. Ook vermindert de aanwezigheid van groen stress en kan het een aantrekkelijke ruimte bieden voor spelen en sporten. Aanleggen van 10% meer groen in de woonomgeving zou – theoretisch een besparing van zo’n €400 miljoen op de kosten van zorg en ziekteverzuim kunnen opleveren17. Onderzoek van het RIVM laat zien dat groen in de buurt leidt tot vermindering van de zorgkosten tot €10.000 per hectare per jaar18. Belangrijk hierbij is dat de afstand tot het groen maximaal 300 meter is. Het positieve effect is dan het grootst19.

Ook op het gebied van zorgkosten ligt voor (zorg)verzekeraars dus een incentive om in groen te investeren.

Het kan voor verzekeraars dus lonen om te investeren in groen dat bijdraagt aan de afwatering. In de beleidsnota ‘Financieren van groen in stad’15, dat in het kader van Horizon 2020 project ‘Naturevation’ is opgesteld, wordt genoemd dat verzekeraars zich wel bewust zijn van het

Uit een interview (dat we in het kader van Groen Groeit Mee voor de provincie Utrecht gehouden hadden) met onderzoeker Helen Toxopeus van Universiteit Utrecht, komt naar voren dat verzekeraars een

15

18

Beleidsnota Financieren van groen in stad, 2020, Sustainable Finance Lab, Horizon 2020 project Naturevation 16

Programmes d’Action pour la Prevention des Inondations, PAPI

17

Groen, gezond en productief, KPMG, 2013

Natural Capital Model, RIVM, 2018

19

Sociaal-maatschappelijke en economische waarde van groen en blauw, Groenblauwe Netwerken

75

interessante financieringsbron kunnen zijn, maar dat de stap richting daadwerkelijke investeringen door verzekeraars nog lastig is. Blended financing – het mixen van verschillende financieringsinstrumenten en betalende partijen – kan een uitkomst bieden, aldus Toxopeus. 2.14 Bedrijven investeringszone (BIZ) 2.14 Bedrijven Investeringszone (BIZ) Werking van instrument Een Bedrijven Investeringszone (BIZ) maakt het mogelijk om ondernemers gezamenlijk verbeteringen in een bepaald gebied te laten financieren. Bron van instrument Bedrijven Gebruiker instrument BIZ Investering en/of beheer Investering en beheer Geografisch schaalniveau BIZ-gebied Financieel schaalniveau Doorgaans enkele honderden euro’s per ondernemer per jaar Voorwaarden • Er dient draagvlak te zijn voor een BIZ onder de ondernemers • Er dient een plan van oprichting te worden opgesteld en een stichting of vereniging worden opgericht Tijdspanne Maximaal 5 jaar, verlenging mogelijk Inzetbaarheid Zowel korte als lange termijn Inschatting n.v.t. transactiekosten Voordelen/Nadelen • Mogelijkheid om middelen te bundelen • Er dient draagvlak te zijn bij ondernemers. • Er is vaak een uitgebreid informatietraject mee gemoeid Bestaand/Bewezen Bestaand instrument, maar nog niet toegepast instrument voor vrijetijdseconomie of groenontwikkeling 20

WUR, 2014, Kansen voor de gastvrijheidseconomie in het buitengebied

Een Bedrijven Investeringszone (BIZ) maakt het mogelijk om ondernemers gezamenlijk verbeteringen in een bepaald gebied te laten financieren. Het instrument dat hiervoor wordt ingezet, is een gebiedsgerichte (bestemmings)heffing binnen de openbare ruimte. De heffing wordt door de gemeente op verzoek van de ondernemers ingesteld, indien er aantoonbaar voldoende draagvlak bij de ondernemers aanwezig is. De hoogte van de heffing wordt in principe bepaald op basis van WOZwaarde en bedraagt doorgaans enkele honderden euro’s per ondernemer per jaar. Een BIZ bestaat voor maximaal 5 jaar en kan daarna met maximaal 5 jaar worden verlengd. En BIZ maakt ‘free rider’-schap onmogelijk: alle eigenaren en ondernemers in het gebied moeten meebetalen aan de plannen van de BIZ, als er bij de draagvlakmeting sprake is van het behalen van de drempelwaarden. In Nederland zijn BIZzen populair voor winkelgebieden en – in mindere mate – voor bedrijventerreinen. Hoewel er (nog) geen concrete voorbeelden bekend zijn, is een BIZ-structuur voor ondernemers in de vrijetijdseconomie goed denkbaar2021. Voor ondernemers in de vrijetijdseconomie is de kwaliteit van de toeristisch-recreatieve infrastructuur en bijbehorende marketing belangrijk.

Op die manier zouden toeristisch-recreatieve ondernemers in een concentratiegebied kunnen meebetalen aan bijvoorbeeld extra groenaanleg of een beter beheer, vanuit het welbegrepen eigenbelang van een goede groene omgeving.

21

Rapport Parkinclusief ontwikkelen, opgesteld Stadkwadraat voor Nationaal Park Utrechtse Heuvelrug

76

Informatie financieringsinstrumenten burgers Als laatste beschikken ook burgers over een aantal financieringsinstrumenten die kunnen bijdragen aan de MRAlandschapsopgaven. In deze bijlage worden de instrumenten beschreven (zie hoofdstuk 3 voor een overzichtstabel). Tabel financieringsinstrumenten burgers Instrument Constructie Giften Giften Legaten Fonds op Naam Crowdfunding Stichtingen VerdienKaartjesverkoop modellen Abonnementen Betaald parkeren Vignetten Overig Groenfonds Landschapsobligaties Giften 3.1 Giften Giften van particulieren Werking van instrument

Bron van instrument Gebruiker instrument Investering en/of beheer Geografisch schaalniveau

Schenking voor de ontwikkeling en/of het onderhoud en beheer van groen, met of zonder tegenprestatie Burgers Stichting met ANBI-status Zowel investering als beheer Verschilt, maar minder geschikt voor kleinere groenopgaven

Financieel schaalniveau Voorwaarden Tijdspanne Inzetbaarheid Inschatting transactiekosten Voordelen/Nadelen

Bestaand/Bewezen instrument

Geen Eenmalig of periodiek Korte termijn Lage kosten •

Giften zonder tegenprestatie aan ANBI’s zijn fiscaal aftrekbaar, waardoor ze voor zowel de schenker als de ontvanger een aantrekkelijke optie zijn. Bij giften met tegenprestatie gelden andere voorwaarden. • Particulieren moeten echter financiële capaciteit en wil hebben om groene projecten te ondersteunen. • De omvang en frequentie van de giften kan sterk verschillen en is daarom onzeker. • Er is veel concurrentie tussen projecten bij crowdfunding en giften. Bestaand instrument (zie het Nationale Park De Hoge Veluwe)

Nederlanders zijn gulle gevers: in 2018 gaven Nederlanders €5,7 miljard aan goede doelen. Groene doelen zitten hierbij, en staan volgens het jaarverslag van het Nationale Park De Hoge Veluwe op plek 8 qua geefgedrag in Nederland (men geeft in eerste instantie meer aan gezondheid/welzijn, noodhulp, kunst & cultuur, kerk, armoede bestrijding in het buitenland, onderwijs en onderzoek en armoedebestrijding in Nederland ). Wel is er veel concurrentie; in 2018 waren er 43 fondsenwervende natuurorganisaties. Een gift is een monetaire schenking die een particulier kan geven voor de ontwikkeling of het beheer van groen. Hier kan een tegenprestatie tegenover staan, zoals vrije toegang, aandelen, enz. Er zijn twee soorten giften:

77

• een periodieke gift: een particulier heeft laten vastleggen dat hij/zij jaarlijks een gift doet aan een instelling. • een eenmalige gift: een particulier eenmalig een gift doet aan een instelling en er niet vastgelegd is dat hij/zij meerdere giften gaat geven. Sommige giften kunnen worden afgetrokken van de aangifte inkomstenbelasting. Meestal gaat het om giften zonder tegenprestatie. In het geval van een groene opgave is dit mogelijk wanneer de gift naar een stichting gaat met een ANBI-status (Algemeen Nut Beogende Instelling). Dit kan voor zowel periodieke als eenmalige giften.22 Voor de schenker is de gift fiscaal aftrekbaar, en de ontvanger hoeft geen belasting te betalen over de gift. Om deze reden zijn giften van beide kanten een aantrekkelijke optie. Voor giften met tegenprestatie gelden andere voorwaarden, en moet ieder geval individueel beoordeeld worden. Giften zijn voornamelijk aantrekkelijk voor particulieren met de financiële capaciteit én de wil om groene projecten te ondersteunen. Doordat er een Stichting moet zijn voor het groene doel is dit financieringsinstrument voornamelijk geschikt voor (middel)grote groene projecten. De omvang en de frequentie van de giften kan sterk verschillen, waardoor er geen garantie is voor continue inkomsten.

Voordelen zijn wel dat het op korte termijn inzetbaar is, dat de transactie kosten laag zijn en dat het een bestaand en bewezen instrument is. Een voorbeeld van groen dat door middel van dit instrument gefinancierd wordt is het Nationale Park De Hoge Veluwe. Dit park voert een zelfstandige exploitatie waarbij 90% uit eigen inkomsten bestaat en 10% uit subsidie.23 In het jaar 2018 heeft het Park vanuit particulieren een 22

opbrengst geworven van €243.540. Dat is bijna een derde van de opbrengsten uit fondsenwerving. 3.2 Legaten 3.2 Legaten Werking van instrument

Bron van instrument Gebruiker instrument Investering en/of beheer Geografisch schaalniveau Financieel schaalniveau Voorwaarden Tijdspanne Inzetbaarheid Inschatting transactiekosten Voordelen/Nadelen Bestaand/Bewezen instrument

Geldbedrag dat wordt nagelaten door een overledene voor - in dit geval - de ontwikkeling en/of het onderhoud en beheer van groen Burgers Organisatie rondom het groenproject Zowel investering als beheer Verschillend Verschillend Geen Eenmalig Korte termijn Lage kosten

Bestaand instrument

Legaten zijn eigenlijk een bijzondere vorm van giften. Het verschil is dat een legaat pas wordt ontvangen door de legataris (degene aan wie het geld wordt nagelaten) als de gever komt te overlijden. Als het groene project een ANBI-status heeft, hoeft er geen erfbelasting over het legaat betaald te worden.

23

https://www.hogeveluwe.nl/nl/over-het-park/steun-het-park

https://www.belastingdienst.nl/wps/wcm/connect/bldcontentnl/belastingdienst /prive/inkomstenbelasting/aftrekposten/persoonsgebondenaftrek/giften_aan_goede_doelen/giften

78

3.3 Fonds op naam Fonds op naam Werking van instrument Bron van instrument Gebruiker instrument Investering en/of beheer Geografisch schaalniveau Financieel schaalniveau Voorwaarden Tijdspanne Inzetbaarheid Inschatting transactiekosten Voordelen/Nadelen Bestaand/Bewezen instrument

Schenking aan een goed doel, ook genoemd het 'hoofdfonds', met een gerichte opdracht Burgers en bedrijven Organisatie rondom het groenproject Zowel investering als beheer Verschillend Verschillend Geen Eenmalig Korte termijn Lage kosten •

De gever bepaalt wat er met het geld gaat gebeuren Bestaand instrument

Een Fonds op Naam is een schenking aan een goed doel (het ‘hoofd fonds’) met een gerichte opdracht. Dit kan zowel bij leven als via een beschikking in het testament. In die zin kan een fonds op naam worden gezien als een (bijzondere) gift (bij leven) of (bijzonder) legaat (bij overlijden). De schenker bepaalt de naam en het doel van het fonds. Het doel moet aan het ‘hoofdfonds’ wordt verbonden (bijvoorbeeld een bepaald onderzoeksproject). Het hoofdfonds zorgt ervoor dat het geld van het Fonds op Naam wordt besteed aan de specifieke doelstelling en zorgt voor de administratieve afhandeling. Op die manier profiteert een Fonds op Naam van de kennis en ervaring van het hoofdfonds, zonder zich bezig te hoeven houden met organisatorische en administratieve kwesties. 24

De meeste liefdadigheidsinstellingen hebben een minimaal startkapitaal. Een Fonds op Naam biedt zowel (vermogende) particulieren als bedrijven de mogelijkheid om het werk van een goed doel op een persoonlijke manier te steunen. De kosten van het oprichten van een Fonds op Naam worden meestal gedekt door het ‘hoofdfonds’. Hierbij zitten ook de notariskosten. Een voorbeeld van fonds op naam voor groene projecten is het ‘Piet Oudolf Groen in de Buurt Fonds.’ Dit is opgericht voor kleinschalige projecten die tijdelijk braakliggende terreinen omvormen tot een groene omgeving.24 3.4 Crowdfunding 3.4 Crowdfunding bij particulieren Werking van instrument Schenking voor de ontwikkeling van groen Bron van instrument Burgers (kan ook bedrijven) Gebruiker instrument Organisatie rondom het groenproject Investering en/of beheer Investering Geografisch schaalniveau Verschillend, van lokaal stadspark tot groot natuurgebied (werkt vooral goed bij lokale/regionale betrokkenheid) Financieel schaalniveau Verschillend Voorwaarden Geen Tijdspanne Eenmalig Inzetbaarheid Korte termijn Inschatting Laag transactiekosten Voordelen/Nadelen • Crowdfunding kan fiscaal aftrekbaar zijn (als begunstigde ANBI is), maar dat is niet altijd zo. • Particulieren moeten de financiële capaciteit en wil hebben om groene projecten te ondersteunen.

https://www.cultuurfonds.nl/fonds/piet-oudolf-groen-in-de-buurt-fonds

79

•

Bestaand/Bewezen instrument

De frequentie en verworven bedrag kan bij crowdfunding sterk verschillen en is daarom onzeker. • Er is veel concurrentie tussen projecten bij crowdfunding en giften. Bestaand instrument

Crowdfunding is een eenmalige actie waarbij een organisatie in dit geval bij particulieren geld ophaalt om de investering van een bepaald project te financieren. Dit kan zowel met als zonder tegenprestatie. Er wordt meestal van tevoren een streefbedrag genoemd en een vaste tijdspanne waarin dat bedrag moet worden opgehaald. Ook gaat het meestal gepaard met een crowdfundingcampagne (meestal d.m.v. (online) reclame) en het idee is dat meerdere donateurs een kleine bijdrage geven waarmee de hele investering kan worden bekostigd. Deze methode zorgt vaak voor meer draagvlak en verbintenis tussen de mensen en het doel. Ook kan zo een campagne vrijwilligers opleveren die later kunnen participeren in het beheer van het project. Bij sommige crowdfunding acties ontvangt de organisatie het geld pas als ten minste 100% van het bedrag binnen is. Mocht de crowdfunding dan mislukken doordat er te weinig geld opgehaald is, dan krijgen de particulieren die hebben geïnvesteerd hun geld terug. Doordat crowdfunding acties meestal eenmalig zijn, is dit instrument het meest geschikt voor investeringen in het groen. Het schaalniveau van de groenopgave maakt hierbij niet zo veel uit. Net als bij giften kan crowdfunding fiscaal aftrekbaar zijn, wat het aantrekkelijk maakt voor beide partijen. Maar dat is niet altijd zo.

Ook geldt bij crowdfunding net als bij giften dat particulieren moeten willen en kunnen investeren en dat het verworven bedrag sterk kan verschillen, 25

waardoor er geen garantie is voor continue inkomsten. Daarnaast moet een aanvullend instrument ervoor zorgen dat het onderhoud bekostigd wordt. Voordelen van crowdfunding zijn dat het een bestaand en bewezen instrument is, waar lage transactiekosten en geen voorwaarden aan vast zitten. Een voorbeeld van groen dat is gefinancierd vanuit crowdfunding is het Natuurgebied Dommelbimd in Brabant. Dit natuurgebied stond te koop voor €295.000 en bewoners waren bang dat het gebied bebouwd zou worden. Het Brabants landschap heeft het bedrag voorgeschoten en in een later stadium is al het benodigde geld opgehaald via crowdfunding. Ook heeft de campagne veel vrijwilligers opgeleverd.25 Voor crowdfunding bij groene projecten is er een speciaal platform ontwikkeld, Crowdfunding VoorNatuur. Dit platform wordt ondersteund door partners als Landschappen NL, IVN, Voor je buurt en Nationaal Groenfonds. Het is het eerste en tot nu toe enige online platform voor crowdfunding dat zich uitsluitend richt op natuur en biodiversiteit. 3.5 Stichtingen Naast crowdfunding zijn er een aantal stichtingen die zich richten op de ondersteuning van groenprojecten. Dit doen zij vaak door een eenmalige financiële bijdrage/gift aan een bepaald groenproject. Een voorbeeld is het Nationale Dinamo Fonds, dat zijn inkomsten uit beleggingen gebruikt om dierenwelzijn, natuurbehoud en monumentenzorg te bevorderen.

In 2019 kende het fonds nationaal zo’n €70.000 uit aan projecten. Ook het Buitenfonds is een interessant voorbeeld. Het Buitenfonds is een onafhankelijke stichting die geld werft voor projecten in de natuur van Staatsbosbeheer. De stichting ondersteunt projecten financieel die de natuur beschermen en beleefbaar maken. Het Buitenfonds werkt hiervoor

https://www.nationaalgroenfonds.nl/projecten/crowdfunding-voor-natuur

80

samen met bedrijven en particulieren om groene wensen voor huidige en toekomstige generaties te realiseren. Een laatste voorbeeld is het Groen Ontwikkelfonds Brabant dat samen met ondernemers, organisaties, overheden en particulieren aan een aaneengesloten natuurnetwerk in Brabant werkt. Het fonds stelt geld en grond beschikbaar voor goede plannen die bijdragen aan de aanleg van nieuwe natuur in het Natuurnetwerk van Brabant. Zo kunnen partijen subsidie aanvragen of ondersteuning aanvragen bij het combineren van economische activiteiten met de ontwikkeling en instandhouding van natuur. Verdienmodellen 3.6 Kaartjesverkoop 3.6 Kaartjesverkoop Werking van instrument Bron van instrument Gebruiker instrument Investering en/of beheer Geografisch schaalniveau Financieel schaalniveau Voorwaarden Tijdspanne Inzetbaarheid Inschatting transactiekosten Voordelen/Nadelen Bestaand/Bewezen instrument

Betaalde toegang tot het groen door middel van de verkoop van toegangskaartjes Burgers Organisatie rondom het groenproject Beheer (Middel)grote groenprojecten Klein Continu Korte termijn Middel (op schaal laag-middel-hoog) • De gebruiker betaalt • Kan voor financiële uitsluiting zorgen Bestaand instrument

De verkoop van toegangskaartjes is misschien wel een van de meest directe financieringsconcepten. De gebruiker betaalt voor toegang tot het groen, en met geld wordt het onderhoud van het park bekostigd. Doordat mensen bereid moeten zijn om een kaartje te kopen om toegang te verkrijgen tot het groen, met dit wel aan bepaalde standaarden voldoen. Denk hierbij aan een relatief groot gebied, goed onderhouden groen, bijzondere natuurfenomenen en/of waardevolle faciliteiten (wc’s, museum, kinderspeelplaats). De entreeprijs moet op zo een manier berekend worden dat die in verhouding staat met het aanbod, omdat er anders geen bezoekers op af komen. Ook wil men over het algemeen de prijs laag houden om financiële uitsluiting te voorkomen. Financiële uitsluiting wordt gezien als zeer onwenselijk, omdat men groene recreatiegebieden toegankelijk wil houden voor iedereen, en voornamelijk voor armere mensen die meestal klein wonen en niet zelf over een tuin beschikken. Dit betekent dat de inkomsten door middel van de verkoop van toegangskaartjes niet te hoog ingeschat moet worden, en dat een deel van de financiering waarschijnlijk uit andere bronnen moet komen. Doordat dit instrument alleen ingezet kan worden bij bestaande groene gebieden, is het enkel geschikt voor het beheer van het groen.

Voordelen zijn wel dat het een bestaand instrument is, dat op de korte termijn ingezet kan worden en dat het zorgt voor continue inkomsten. Voorbeelden van groen waar men toegangskaartjes voor moet kopen zijn het Nationale Park de Hoge Veluwe, de Amsterdamse waterleidingduinen, en Down Under in Nieuwegein. De toegangsprijzen voor deze locaties verschillen sterk. Voor een volwassene gelden de komende prijzen: – €1,50 per dag voor de Amsterdamse Waterleidingduinen – €4,00 per dag voor enkel toegang tot het strand bij Down Under in Nieuwegein – €11,10 per dag voor het Nationale Park de Hoge Veluwe

81

Bij deze prijzen komen soms nog extra kosten voor parkeren of toegang tot bijzondere faciliteiten (bv. voor het Kröller Müller Museum op de Hoge Veluwe). Ook kan men in sommige gevallen jaarkaarten of familiekaarten met korting kopen. De meeste van deze locaties hebben ook nog andere financieringsbronnen: – De Amsterdamse Waterleidingduinen hebben kunnen profiteren van subsidies vanuit zoals de provincie Noord-Holland als de EU (d.m.v. het LIFE programma). – Down Under financiert zichzelf grotendeels uit de vele betaalde activiteiten die zij bieden (watersport, horeca, enz.). – Het Nationale Park de Hoge Veluwe haalt financiële middelen uit o.a. periodieke of eenmalige schenkingen, nalatenschappen, en particuliere personen/bedrijven die zich als partner opstellen voor het park.

Bron van instrument Gebruiker instrument Investering en/of beheer Geografisch schaalniveau Financieel schaalniveau Voorwaarden Tijdspanne Inzetbaarheid Inschatting transactiekosten Voordelen/Nadelen

Abonnement dat toegang verleent tot het groen voor een bepaalde periode (bv. een jaar) Burgers Organisatie rondom het groenproject Beheer (Middel)grote groenprojecten Klein Continu Korte termijn Laag • •

De gebruiker betaalt Vastere inkomsten vergeleken met losse kaartjesverkoop

Bestaand instrument

Abonnementen zijn heel vergelijkbaar met de kaartjesverkoop, en gaat vaak daarmee gepaard. Voordelen van abonnementen zijn dat ze voor vastere inkomsten voor de organisatie zorgen. Ook kan er een sterkere band ontstaan tussen de kaarthouders en het gebied, en dat de abonnementhouders van bepaalde voordelen profiteren (bijvoorbeeld vrije toegang, gratis parkeren, enz.). Een voorbeeld van abonnement is de jaarkaart van het Nationale Park de Hoge Veluwe. Deze geeft onbeperkt toegang tot het park en kost €65,00 per volwassene per jaar (zonder auto). Dit staat gelijk aan ongeveer 6 losse entrees. Ook kan je vriend van het Park worden vanaf €200,00 per jaar. Daarbij horen privileges zoals gratis toegang (ook tot het Kröller Müller Museum) en gratis parkeren. 3.8 Vignetten 3.8 Vignetten Werking van instrument

3.7 Abonnementen 3.7 Abonnementen Werking van instrument

Bestaand/Bewezen instrument

Bron van instrument Gebruiker instrument Investering en/of beheer Geografisch schaalniveau Financieel schaalniveau Voorwaarden Tijdspanne Inzetbaarheid Inschatting transactiekosten Voordelen/Nadelen

Aanschaf van vignet dat toegang verleent tot bepaalde faciliteiten in het groen zoals mountainbike- of ruiterpaden voor een bepaalde periode (bv. een jaar) Burgers Organisatie rondom de faciliteit in het groen Beheer (Middel)grote groenprojecten Klein Continu Korte termijn Middel (vergt naast administratie ook handhaving) • De gebruiker betaalt

82

Bestaand/Bewezen instrument

Bestaand instrument

Bij vignetten betaalt de gebruiker van een faciliteit in het groen voor de service. Denk hierbij aan het onderhoud van mountainbike- of ruiterpaden. Met de inkomsten van vignetten worden soms ook de algemene kosten van natuurbehoud bekostigd. Zoals bij abonnementen, is het voordeel van inkomsten uit vignetten dat er een continue inkomstenstroom is. Doordat er door middel van de faciliteiten inkomsten worden gegenereerd, kan de rest van het groen vrij toegankelijk blijven. In die zin is het een bijzondere vorm van verevening, waarbij de economische exploitatie van een activiteit het onderhoud van het groen financiert. Een nadeel van dit instrument is dat de inkomsten over het algemeen slechts het beheer van de faciliteiten dekken. Als de verkoop van vignetten ook het beheer van de rest van het groen zou moeten financieren, dan zou de prijs wellicht te hoog kunnen worden om nog aantrekkelijk te blijven voor de gebruikers. Een voorbeeld van vignet is het MTB-vignet voor mountainbikers op de Utrechtse Heuvelrug. Dit vignet kost €7,50 per jaar en geeft toegang tot verschillende mountainbikepaden. Met de aanschaf van dit vignet wordt ook onderhoud van de natuur bekostigd.26 3.9 Betaald parkeren 3.9 Betaald parkeren Werking van instrument Bron van instrument Gebruiker instrument Investering en/of beheer 26

Betalen voor het parkeren nabij het groen en hiermee het beheer van het groen financieren Burgers Organisatie rondom het groenproject Beheer

Geografisch schaalniveau Financieel schaalniveau Voorwaarden Tijdspanne Inzetbaarheid Inschatting transactiekosten Voordelen/Nadelen Bestaand/Bewezen instrument

Lokaal: direct gekoppeld aan bepaald gebied Klein Er moet een parkeerplaats aanwezig zijn Continu Korte termijn Laag • De gebruiker die met de auto komt betaalt • Kan voor financiële uitsluiting zorgen Bestaand instrument

Bij betaald parkeren wordt het geld dat wordt ingezameld op de parkeerplaats gebruikt voor het beheer van het groen. Dit is net een andere vorm van ‘de gebruiker betaald’, omdat alleen de mensen die met de auto komen worden belast. Voordelen van betaald parkeren zijn dat het op korte termijn inzetbaar is, dat het voor continue inkomsten zorgt en dat het een bestaand instrument is. Ook worden mensen gestimuleerd om met het ov, de fiets of te voet te komen. Dat reduceert files en heeft een positief effect op het gebied van luchtvervuiling en geluidshinder. Verder hangen de kosten en baten van betaald parkeren af van de prijs. Bij lage parkeertarieven worden minder mensen uitgesloten, maar wordt ook minder geld opgehaald; en andersom bij hogere parkeertarieven. Hogere parkeertarieven kunnen zorgen voor de potentiële financiële uitsluiting van armere mensen, voornamelijk mensen met beperkingen die afhankelijk zijn van de auto. Dit kan wel gemakkelijk opgelost worden door de parkeerplekken voor gehandicapten gratis te houden.

https://mtb-utrechtseheuvelrug.nl/faq/#1488224182789-2d903efa-7db8

83

Een voorbeeld van een ‘groene’ locatie waar men betaald moet parkeren is in Bloemendaal aan Zee. Hier betaal je overdag in het hoogseizoen €3,40 per uur en kost een dagkaart €21,65. Overig 3.10 Groenfonds 3.10 Groenfonds Werking van instrument

Bron van instrument Gebruiker instrument Investering en/of beheer Geografisch schaalniveau Financieel schaalniveau Voorwaarden Tijdspanne Inzetbaarheid Inschatting transactiekosten Voordelen/Nadelen

Bestaand/Bewezen instrument

Een spaarder of belegger legt geld in voor een groenfonds. Hieruit worden investeringen gedaan in het groen. Burgers Organisatie rondom het groenproject Zowel investering als beheer Verschillend Groenverklaring van RVO nodig Continu Korte termijn Laag •

Bij een groenfonds krijgt de spaarder geen lagere vergoeding van de bank, maar wel belastingvoordeel. • De bank kan met geld uit een groenfonds een lagere rente geven aan groenprojecten. • Het geld moet wel terugverdient worden. Bestaand instrument

dan verstrekt de bank de lening tegenover lagere rente. Organisaties en bedrijven met een groenproject gaan voor een groenverklaring naar een bank met een groenfonds. Het groenfonds van de bank vraagt vervolgens de groenverklaring aan bij de Rijksdienst voor Ondernemend Nederland (RVO.nl). Het ingelegde geld komt van spaarders of beleggers. Zij krijgen hiervoor een lagere vergoeding van de bank, maar ze krijgen ook belastingvoordeel, de zogeheten korting voor maatschappelijke beleggingen. In 2019 mocht er tot een bedrag van €58.540 groen gespaard worden. De spaarder betaalt hierover geen vermogensrendementsheffing en krijgt korting op zijn/haar inkomstenbelasting. Voordelen van een groenfonds is dat het aantrekkelijk is voor zowel spaarders en beleggers als voor de organisatie rondom het groenproject. Ook is het op korte termijn inzetbaar, zijn de transactiekosten laag en is het een bestaand instrument. Aangezien het geleende geld op den duur terugbetaald moet worden, kan een groenfonds enkel als startkapitaal gebruikt worden. Dit betekent ook dat het geld op een manier moet worden terugverdiend. Een voorbeeld van een project die door middel van een groenfonds gefinancierd is Landcoöperatie De Hooilanden. Twee natuur inclusieve landbouw boeren pachtten hun land tot ze hoorde dat de projectontwikkelaar het land wilde verkopen.

Toen hebben ze hun eigen landcoöperatie opgericht en daarmee een ton opgehaald om het zelf te kunnen kopen. Het geld dat ze nog misten, €150.000, kregen ze voorgeschoten door het Nationaal Groenfonds.27

Een groenfonds is een fonds waaruit groene projecten worden gefinancierd. De projecten moeten een groenverklaring hebben; alleen 27

https://www.nationaalgroenfonds.nl/projecten/landcooperatie-de-hooilanden

84

3.11 Landschapsobligaties 3.11 Landschapsobligaties Werking van instrument

Bron van instrument Gebruiker instrument Investering en/of beheer Geografisch schaalniveau

Financieel schaalniveau Voorwaarden Tijdspanne Inzetbaarheid Inschatting transactiekosten Voordelen/Nadelen

Bestaand/Bewezen instrument

Burgers investeren in landschapsobligaties en ontvangen hiervoor een rentevergoeding. Met het geld van de obligaties wordt grond aangekocht. Die grond wordt verpacht aan boeren die op een biologische en natuurvriendelijke manier landbouw uitoefenen Burgers Burgers en TBO’s Investering en beheer Verschillende projecten van verschillende omvang. Stichting Grondbeheer nu 533 ha grond aangekocht Relatief klein, maar wel potentieel Vaak sprake van een minimum inleg Het bedrag van de obligatie komt direct beschikbaar Direct Hoog

sociaal verbonden boeren en voedselinitiatieven. Stichting Grondbeheer biedt de obligaties aan via Duurzaaminvesteren.nl. De minimuminleg is €500 euro en er zijn obligaties voor 5 jaar of voor 10 jaar of eeuwigdurend. Stichting Grondbeheer heeft nu 533 ha beschikbaar gesteld voor biodynamische boeren en heeft de ambitie om op te schalen. In sommige gevallen stellen de boeren (een deel) van het land beschikbaar voor bezoekers. De obligaties worden gebruikt om investering mogelijk te maken. Door de grond aan biodynamische boeren de verpachten wordt ook het beheer veilig gesteld.

•

Aantrekkelijk vorm van crowdfunding: een manier waarop burgers geld kunnen verdienen met investeren in groen • Het blijkt vooralsnog lastig om echt schaal te maken Bestaand, maar nog niet breed toegepast

Burgers investeren in obligaties en ontvangen hiervoor een rentevergoeding. Een voorbeeld van een dergelijk initiatief is Stichting Grondbeheer. Met het geld van de obligaties koopt Stichting Grondbeheer grond aan (of herfinanciert grond die zij vooruitlopend op uitgifte van de obligatie al heeft aangekocht), die tegen betaling van een eerlijke pacht ter beschikking wordt gesteld aan natuurgedreven en

85

Bijlage 3: Gesprekspartners Interviews met stakeholders • Andreas van Braam (Ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit) • Leo van ’t Hof (Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat) • Peter van Cappellen (Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties) • Rita Braam (Gastvrije Randmeren) • Poul Hulzink (Goois Natuurreservaat) • Nic Grandiek (PWN) • Pim de Nobel (PWN) • Arash Lahyi Jalghi (Hoogheemraadschap Hollands Noorderkwartier, ook namens andere waterschappen) • Gerben Biermann (Provincie Noord-Holland) • Jacco Maissan (Provincie Flevoland) • Jurriaan Janssen (Provincie Flevoland) • Maureen Anema (Provincie Flevoland) Bestuurlijk overleg • Esther Rommel (Gedeputeerde provincie Noord-Holland) • Bart Heller (Wethouder gemeente Hilversum) Expertsessie, 28 oktober 2021 • Merten Nefs (Vereniging Deltametropool) • Jean-Paul Schaaij (Directeur Nationaal Groenfonds) • Erwin van der Krabben (Hoogleraar Gebiedsontwikkeling Radbouduniversiteit Nijmegen) Begeleidingscommissie • Birte Querl (Provincie Noord-Holland) • Christiaan van Zanten (Regio Gooi en Vechtstreek)

• Marja van Nieuwkoop (Gemeente Amsterdam) • Martijn Dekker (Gemeente Haarlem)

86

87