Bijlage 1 Wijzer met groen in de stad

Wijzer met groen in de stad

Van bestaansvoorwaarde naar verdienmodel

Wijzer met groen in de stad

Van bestaansvoorwaarde naar verdienmodel

4|

Inhoudsopgave

1

Een groene stad is aantrekkelijk

6

2

Maatschappelijke trends

8

3

De waarde van groen

12

4

Groene praktijken

16

5

Groenwaardewijzer: samen naar meerwaarde

22

6

De Groenwaardewijzer in de praktijk

26

LEI Wageningen UR | 5

Een groene stad is aantrekkelijk

6|

1

In alle steden en dorpen is (openbaar) groen aanwezig,

In deze brochure gaan we in op het bepalen van de meer­

of het nu gaat om bomen, perken of bijvoorbeeld planten­

waarde van (openbaar) groen via de Groenwaardewijzer

bakken. Tot op heden was het belang en de potentie van

en welke rol het bedrijfsleven hierin kan spelen. Daarnaast

deze voorzieningen voor het bedrijfsleven nog onbekend

brengen wij verschillende succesvolle voorbeelden ter

en konden onderstaande vragen niet beantwoord worden.

inspiratie in kaart. Het bedrijfsleven waarop deze brochure

Komen er meer bezoekers en klanten, blijven zij langer en

en aanpak zich richt zijn kleine en middelgrote bedrijven

besteden zij meer geld in een groenere omgeving?

in de stedelijke omgeving en op bedrijventerreinen.

Wat betekent groen voor de medewerkerstevredenheid? Uit ons onderzoek is naar voren gekomen, dat er momen­ teel nog maar weinig bedrijven in de stad actief in groen investeren. Dit heeft vooral te maken met het feit dat veel (openbaar) groen door de overheid wordt onderhouden en genancierd én doordat men zich niet altijd bewust is van de waarde die groen kan hebben. Door een terugtredende overheid zal het niet meer vanzelfsprekend zijn dat groen in de stad behouden blijft. De verantwoordelijkheid voor groen zal steeds meer gedeeld worden door overheid, burgers en bedrijven. Tegelijkertijd wordt steeds meer erkend dat groen, ook in de stedelijke omgeving, vele positieve effecten heeft. Groen zal dus belangrijker worden gevonden en ondernemers en burgers zullen in de toekomst meer ‘groene’ initiatieven gaan ont­ plooien, zowel individueel als collectief.

Wat verstaan we onder groen? Groen dat direct van belang is voor bedrijven, bevindt zich op de bedrijfslocatie zelf of in de publieke omgeving rond het bedrijf. Groen op het terrein kan bestaan uit groen in de tuin en groen op het dak of aan de gevel van het bedrijfspand. In de publieke omgeving gaat het om voorzieningen zoals parken, perken, bloembakken en bomen. De eigenaar van het groen kan het bedrijf zelf zijn, maar ook het vastgoedbedrijf dat eigenaar is van de locatie, de overheid (gemeente) of particulieren.

LEI Wageningen UR | 7

Maatschappelijke trends

2

8|

Rond groen in de stad herkennen wij vier trends, die

afneemt. Het wordt hierdoor steeds lastiger om het

gemeente, burgers en bedrijfsleven (mkb) beïnvloeden.

aanwezige groen op het huidige niveau te blijven beheren,

Deze ontwikkelingen zijn van belang om de meerwaarde

laat staan om het groen verder te ontwikkelen. Als reactie

van groen voor een bedrijf te kunnen bepalen. Wij benoe­

hierop zijn gemeenten op zoek naar mogelijkheden om de

men hier de verschillende, soms tegengestelde, trends,

aanleg, ontwikkeling en beheer van groen als onderdeel

verwachte effecten en mogelijke acties die bedrijven

van de omgeving anders aan te pakken. Gedacht wordt

kunnen ondernemen.

aan slimmer beheren, meer verdienen aan groen of anders nancieren van groen zoals door de gemeente

Trend 1 Afnemend gemeentebudget en nieuwe concepten voor financiering

Amsterdam is beschreven (Gemeente Amsterdam, 2013). Mogelijke ideeën voor een andere aanpak zijn hieronder weergegeven in een box. De laatste jaren zien we ook

Aanleg, ontwikkeling en beheer van groen in de stad is in

steeds meer (kleinschalige) acties waarin publiek groen

de huidige situatie voornamelijk een taak van de

privaat beheerd wordt, zoals adoptiegroen en bloem­

gemeente, waarbij deze ook nancier is. In veel gemeen­

bakkenacties door bedrijven, stadslandbouw, en rotonde­

ten is een duidelijke trend zichtbaar dat het budget voor

beheer (bijvoorbeeld door hoveniersbedrijven), guerrilla

inrichting, beheer en ontwikkeling van stedelijk groen

gardening en tegeltuintjes.

Ideeën voor anders fnancieren • Kiezen voor beplanting die in aanschaf duurder is, maar uiteindelijk goedkoper in beheer. Bijvoorbeeld gras vervangen door siergras, wat niet gemaaid hoeft te worden en bijdraagt aan sierwaarde of snel sluitende vaste planten met sierwaarde. • Braakliggende terreinen die wachten op realisatie van bestemmingen, zoals bedrijvigheid of wonen, tijdelijk inrichten met natuur, eventueel in combinatie met speelplekken of stadslandbouw. Mkb­bedrijven, die de kansen van groen kunnen benutten voor hun eigen bedrijfsvoering, kunnen hierin een rol spelen. Wij denken hierbij aan bedrijven in de (re)creatieve sector, restaurants en andere horeca en stadslandbouw. • Het verkopen van snippergroen (www.snippergroen.nl), waarmee bespaard wordt op onderhoudskosten en direct inkomsten gegenereerd worden. Voorbeelden zijn gemeente Drimmelen, Ede, Deventer, Epe en Breda. • Door extensiever beheer ontstaan interessante ruige gebieden. Een voorbeeld hiervan is natuur in Epping Forest in Londen. Het beheerniveau is laag gehouden; de gebruikswaarde voor bepaalde doelgroepen, zoals natuurliefhebbers, rustzoekers en scouts is juist hoger geworden. • Schapen inzetten om groen in de wijk natuurlijk te beheren. Hierdoor kan bijzondere natuurlijke vegetatie ontstaan waarbij zelfs zeldzame bloemen en planten weer tot bloei kunnen komen.

Voorbeelden hiervan zijn Spangen (Rotterdam) en Weesp.

LEI Wageningen UR | 9

Trend 2 Het belang van een groene stad wordt meer onderkend

verbetert het milieu, verlaagt criminaliteit en genereert

De omgevingskwaliteit wordt mede bepaald door al dan

Trend 3

stijging van prijzen van woningen.

Veranderende ruimtelijke regelgeving

niet aanwezige bebouwing en groen. Daarnaast zijn niet­fysische aspecten, zoals sociale samenhang en

Ondanks mogelijkheden die ruimtelijke ordening biedt,

koopkracht van de bevolking, van belang voor de

geven gemeenten veelal de voorkeur aan privaatrechte­

omgevingskwaliteit. De aanwezigheid van groen bepaalt

lijke overeenkomsten (Buitelaar et al., 2012). Hierbij

in visuele zin de omgevingskwaliteit, maar heeft ook op

maken private partijen op vrijwillige basis afspraken over

andere wijzen invloed, bijvoorbeeld op luchtkwaliteit en

de verdeling van de kosten. Dit wordt zowel voor

microklimaat. Diverse wetenschappelijke onderzoeken

bestaande als voor nieuwe locaties gedaan.

hebben aangetoond dat een groene omgeving veel

Voor bedrijventerreinen bestaat al langer de mogelijkheid

positieve effecten heeft. Groen bevordert de gezondheid

om collectieve voorzieningen, waaronder groen, door

en het welbevinden, draagt bij aan sociale cohesie,

parkmanagement collectief te realiseren, bijvoorbeeld

Eecten van verkoeling Door veel bebouwing, verharding en minder groen is het zomers in de stad een paar graden warmer dan op het platteland. Een ‘oververhitte’ omgeving kan leiden tot hittestress en het slechter functioneren van mensen. Voor oudere en zieke mensen is het overlijdensrisico groter (Brink en Hendriks, 2013). Door klimaatverandering zal de kans op hittestress toenemen, omdat hittegolven frequenter worden. Groen in de stad kan daar verandering in brengen. Groen voorkomt hitte en zorgt voor verkoeling. Bomen zorgen voor schaduw, en planten – vooral op daken en gevels – vangen zonnestraling op. Planten verkoelen de lucht door de verdamping van water. Bedrijven die investeren in groen dragen bij aan het verminderen van hittestress, waar onder andere klanten o bezoekers van kunnen proteren. Ook werknemers zullen minder hittestress ervaren, wat de arbeidsproductiviteit ten goede kan komen.

Waterberging Gemeenten hebben te maken met de Stedelijke wateropgave. Deze opgave bestaat uit een vorm van waterbeheer om te komen tot een duurzame, klimaat robuuste stedelijke leefomgeving (zie ook Ven et al., 2009). Voor opgaves zoals het vasthouden van water zijn oplossingen mogelijk zoals koude­warmteopslag in de ondergrond, groene daken, regentanks en in de wegberm. Gemeenten kunnen er ook voor kiezen om bedrijven via vergunningverlening of planologische processen te stimuleren om in te zetten op groen. Groen draagt in positieve zin bij aan de watertoets, doordat hemelwater door beplanting wordt opgenomen en niet via verharding naar de gemeentelijke riolering hoeft te worden afgevoerd. Door meer te kiezen voor groen kan het doorlopen van het vergunningsproces voor mkb­bedrijven makkelijker worden.

10 |

via een Bedrijven Investeringszone (BIZ). Lidmaatschap van een dergelijke bedrijvenvereniging kan verplicht worden gesteld.

Trend 4 Veranderend koopgedrag: toenemend belang belevingswaarde Doordat het kopen van producten via internet een vlucht genomen heeft, is het niet langer vanzelfsprekend dat consumenten naar fysieke winkels toekomen. Daarom is het meer dan ooit van belang om deze daartoe te verlei­ den. Het begrip ‘funshoppen’ speelt daarbij een belang­ rijke rol; dat is recreatief winkelen, waarbij genieten, plezier en rondkijken centraal staan, zonder dat er een concreet aankoopdoel is (Kenniscentrum Kusttoerisme, 2011). De rol van sfeer en beleving in de binnenstad is dan cruciaal, aangezien de consument de aankoopbeslis­ singen dan veelal op basis van gevoelsmatige afwegingen maakt. Naast cultuur, evenementen en decoratie is groen een belangrijke factor die de sfeer verhoogt. De verwach­ ting is dat wereldwijd, en ook in Nederland bepaalde stedelijke kernen steeds belangrijker worden. Er zal een (verdere) opschaling zijn van voorzieningen van lokaal naar regionaal niveau. Daardoor zullen perifere locaties het naar verwachting in de toekomst moeilijker krijgen. De belevingswaarde van een gebied zal steeds belang­ rijker worden ook als ontmoetingsplaats. Zodoende zijn investeringen in de bedrijfsomgeving niet alleen maat­ schappelijk verantwoord, maar ook een bedrijfsstrategie om klanten te blijven trekken en ervoor te zorgen dat deze langer blijven en meer geld besteden.

Want uiteinde­ lijk is het primaire doel van ondernemers om voldoende omzet te realiseren en om de continuïteit van het bedrijf te waarborgen.

LEI Wageningen UR | 11

De waarde van groen

12 |

3

Groen, als omgevingsfactor, kan voor een mkb­bedrijf van

verschillende effecten hebben, bijvoorbeeld op het vlak van

waarde zijn voor de bedrijfsvoering. Ook kan een bedrijf

gezelligheid, sfeer en ook uitstraling. Gezelligheid en sfeer

ervoor kiezen om groen vanuit maatschappelijke verant­

zijn belangrijke factoren in de gastvrijheidssector en winkel­

woordelijkheid een plek te geven in de onderneming.

gebieden, terwijl uitstraling meer van belang is voor bijvoor­ beeld notariskantoren (chique en statig). Of voor duurzame

De waarde van groen als omgevingskwaliteit

bedrijven via de aanwezigheid van een groen dak of een groene gevel, wat ook goed is voor bijvoorbeeld water­

De aanwezigheid van groen kan bijdragen aan de bele­

berging en luchtkwaliteit. Daarnaast blijkt dat er hogere

vingswaarde van een gebied. Weterings et al. (2013)

koopprijzen voor vastgoed in een hoogwaardige omgeving

deniëren belevingskenmerken als ‘de esthetische kenmer­

betaald worden (DTZ Zadelhoff & Nyenrode, 2007).

ken die de mensen die een gebied gebruiken ervaren’.

Bedrijven die in elkaars omgeving liggen, beïnvloeden ook

Behalve groen zijn dit belevingskenmerken zoals schoon­

elkaars omgevingskwaliteit: zo heeft een restaurant

heid, imago, attractiviteit, eigenheid, ruimte en rust.

invloed op de omgevingskwaliteit van een aangrenzend of

DTZ Zadelhoff (2011) geeft aan dat voor ondernemers bij

nabijgelegen kantoor, terwijl dit kantoor omgekeerd mede

hun vestigingskeuze de beleving van de omgevingskwali­

de kwaliteit van het restaurant bepaalt (zie bijvoorbeeld

teit in de binnenstad een rol speelt. Romijn en Renes

Romijn en Renes, 2013).

(2013) constateren dat er in kwantitatieve zin weinig bekend is over de relatie tussen investeringen in vastgoed en de omgevingskwaliteit. In het algemeen geldt dat een

Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen en aandacht voor groen

hogere kwaliteit van gebruiksfuncties zal leiden tot een hoger aantal gebruikers. Over de rol van groen hierin is

Verantwoordelijkheid nemen als bedrijf voor de fysieke

weinig bekend. Mogelijk zijn ondernemers zich vaak niet

omgeving past binnen de algemene trend van meer

bewust van de rol die groen speelt in de omgevings­

aandacht voor Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen.

kwaliteit. Citymall Almere is een voorbeeld van een locatie

Dit kan betekenen dat bedrijven willen investeren in groen

in de stedelijke omgeving, waar men het belang van groen

zonder dat dit direct nancieel iets oplevert. Uit een

wel degelijk erkent. Deze casus wordt nader beschreven in

onderzoek uitgevoerd in opdracht van DGMR in de

hoofdstuk 4. Op basis van de gesprekken die wij met

gemeente Smallingerland blijkt bijvoorbeeld dat over­

makelaars hebben gehad, blijkt dat een groene omgeving

wegingen van bedrijven om duurzaam te ondernemen,

in de bedrijfsvoering van ondernemers vaak nog een

vaker gebaseerd zijn op ‘goed willen doen’, dan op ‘meer

beperkte rol speelt. Het is één van de locatieactoren die

geld verdienen’ (Vries, de en Dijkstra, 2008). Ook door

voor een bedrijf de kwaliteit van een locatie bepaalt, maar

economen wordt onderkend dat naast economische

komt nauwelijks tot uiting in taxaties.

overwegingen, morele overwegingen van belang kunnen zijn bij te nemen beslissingen. Hiermee bedoelen we dat

De waarde van groen als omgevingskwaliteit is brancheafhankelijk

je een beter mens bent als je iets goeds doet, of zo de economie rechtvaardiger en schoner maakt. De morele motivatie is zeker niet altijd meer ondergeschikt aan de

Het belang dat wordt gehecht aan groen in de stedelijke

harde nanciële doelen: werkgelegenheid, winst en groei

omgeving verschilt per branche. Groen kan namelijk

(zie bijvoorbeeld Heide, 2014).

LEI Wageningen UR | 13

Bestaande instrumenten mkb en groen

het aanwezige groen zoals de Gebiedsvisie herontwikke­ ling Winkelcentrum Leidsenhage (Unibail Rodamco, 2013).

In relatie tot een groene omgeving hebben mkb­bedrijven een aantal instrumenten tot hun beschikking.

Een punt van aandacht bij certicering is dat het veelal

Voorbeelden van deze instrumenten zijn:

niet stimuleert om meer te doen dan minimaal vereist is voor het certicaat. Dit is vaak het eind van een verduur­

1

Duurzaamheidsprestatiemeters

Om de kwaliteit van de groene omgeving te analyseren

zamingstraject, zeker als er geen sprake is van intrinsieke drive vanuit de betrokkenen.

zijn er weinig specieke instrumenten. Wel zijn er tools om de totale duurzaamheidsprestatie van een enkel

2

gebouw, of van een heel gebied te beoordelen. In

Een BIZ biedt ondernemers in een afgebakend gebied,

BREEAM­NL Gebouw, BREEAM­NL Gebied en de Real

bijvoorbeeld binnenstad of bedrijventerrein, de mogelijk­

Estate Norm (REN­methode, ontwikkeld door DTZ make­

heid om binnen dit gebied gezamenlijk te investeren in

laars), wordt groen in de omgeving in de beoordeling

de kwaliteit van hun bedrijfsomgeving. Tijdens de experi­

meegenomen. BREEAM kent aan verschillende kenmerken

menteerfase met het BIZ­instrument, is dit instrument

credits toe. Bij certicering volgens BREEAM-NL Gebied

bijvoorbeeld ingezet voor het realiseren van meer groen

zijn door de aanwezigheid van groen, credits te verdienen

(voornamelijk bloembakken) in winkelgebieden, zie casus

voor: ecologische waarden, overstromingsrisico/hemel­

Hoogeveen hoofdstuk 4.

watermanagement, omgevingsbeleving, thermisch buitenklimaat, windklimaat en luchtkwaliteit. Dit zijn 7 van de totaal 47 credits die te behalen zijn. De aanwezigheid van groen in het gebied kan wellicht ook nog op indirecte manieren positief bijdragen aan andere credits. Met de REN­methode kan de kwaliteit van locaties en gebouwen worden beoordeeld inclusief de aanwezigheid van een hoogwaardige groenvoorziening als onderdeel van de stedenbouwkundige invulling. Binnen de vastgoedsector wordt aangenomen dat groen­ voorziening geen of beperkt extra winst oplevert voor vastgoed­ en grondopbrengsten (Buitelaar et al. 2013). Er wordt echter wel aandacht aan gegeven zoals DTZ Makelaars voor de kantoorlocatie Daalse Kwint door groen als duurzaamheidsfactor in de BREEAM­score op te nemen en door een natuurrapportage op te stellen, waarin de bouwlocatie wordt beschreven. Ook andere panden en winkelgebieden zijn in kaart gebracht voor wat betreft

14 |

Bedrijven Investeringszones (BIZ)

LEI Wageningen UR | 15

Groene praktijken

16 |

4

Hoewel er weinig bekend is over de potentie van (open­

Het Flower square is bedoeld voor alle planten­ en bloe­

baar) groen voor mkb­bedrijven, zijn er toch al onder­

menzaken. Hier bevinden zich grote plantenbakken en

nemers die investeren of plannen hebben om te investe­

een bloemenkiosk. Het Leisure plein is groen ingericht

ren in groen. In dit hoofdstuk hebben we vier inspirerende

(grote pergola/glazen dak op palen) en bedoeld voor

‘groene praktijken’ onder de loep genomen. Per casus

multifunctionele evenementen. Daarnaast is er een

wordt ingegaan op de:

voorziening gerealiseerd voor kinderopvang (The Jungle).

• beschrijving van de uitgangssituatie • financiering van groen

Ook zijn groene daken aangelegd op onder andere V&D

• (verwachte) opbrengsten van groen

en op woningen in de Citadel. Er is geïnvesteerd in een

• aansluiting op huidige trends.

toename van de biodiversiteit, in verband met de BREEAM IN-Use-certicering. In Citymall Almere zijn onder andere

Case 1

Citymall Almere

nestelende eksters opgemerkt.

Beschrijving

De grootste omzet werd behaald in de avond en in de

Citymall Almere is gerealiseerd begin 2005 tot 2007.

wintermaanden, de periode waarin het donker is. Om

Al snel bleek dat de omzet van de gevestigde huurders

deze reden is er gekozen om het hele centrum opnieuw

achterbleef bij de prognoses. Eigenaar Unibail Rodamco

te verlichten. Hiervoor is gebruik gemaakt van verlichting

(een Frans­Nederlands vastgoedbedrijf) besloot tot een

in vloeren en wanden (bomen worden ook ’s avonds

aanpassing van de inrichting van de openbare ruimte in

verlicht van onderen).

de Citymall. De huurders werden hier ook bij betrokken. Meer informatie over de werkzaamheden:

In 2012 is men begonnen met het realiseren van deze

www.citymall­almere.nl/W/do/centre/werk­aan­de­winkel

voorzieningen. Het besluit was van eigenaar Unibail Rodamco zelf. De huurders zijn hierin betrokken.

Er is een plan gemaakt om het centrum aantrekkelijker te maken, waardoor de verblijftijd van bezoekers hoger

Betrokken partijen

moest worden. Het plan bestaat onder andere uit drie the­

• Unibail Rodamco

matische pleinen: Flower, Leisure en Belfort. In het hele

• Huurders

plan speelt groen een belangrijke rol. Er zijn maatregelen

• Andere ondernemers in winkelcentrum. Dezen hebben

getroffen voor het verbeteren van het klimaat (minder last

er ook belang bij dat het winkelcentrum als geheel

van wind en regen). Er zijn permanente boombakken en

goed loopt

(verplaatsbare) beplantingsbakken geplaatst. Ook op de

• VVE: woninghuurders die op plein uitkijken

parkeergarage zijn in grote groepen bomen met speciale

• Gemeente.

constructies voor lucht en water geplaatst op plekken waar dat kon (met het oog op brandveiligheid, loop­

Financiering van groen

routes). Er is een plein (Belfort) met horecaconcentratie

Door Unibail Rodamco is circa 15 miljoen euro geïnves­

gerealiseerd, waarvoor groene terrassen zijn aangelegd,

teerd. Een deel hiervan is voor groen. Het onderhoud van

met een houten vlonder in het midden.

het groen gebeurt door verschillende partijen, in opdracht van Unibail Rodamco.

LEI Wageningen UR | 17

Opbrengsten van groen

andere inspanningen Hoogeveen in 2011 de titel

Door de aanwezigheid van groen is het microklimaat

‘Beste Binnenstad 2011­2013’ op in de categorie middel­

verbeterd (wind, regen), waardoor het aangenamer is

grote steden. Betrokken partijen hierbij waren genoemde

geworden voor mensen. Er is minder leegstand doordat

Ashok Bhalotra, de gemeente Hoogeveen, de provincie

de Flower square nieuwe groene ondernemers aan­

Drenthe, Stichting Centrummanagement Hoogeveen en

trekt. Ook kinderopvang ‘The Jungle’ past goed in het

de middenstand.

groene concept. Alle maatregelen samen trekken meer bezoekers. In de feestmaanden van 2013 hadden de

Financiering

huurders een omzet die 20% hoger was dan in de feest­

Hoogeveen nanciert vana 2009 een deel van de investe­

maanden van 2012.

ringen in de binnenstad via een Bedrijven Investerings­ zone’ (BIZ), de eerste van Nederland. Dat betekent dat de

Aansluiting op huidige trends

ondernemers in de binnenstad hebben afgesproken dat

De toepassing van groen in de Citymall heeft de omge­

ze gezamenlijk investeren in de kwaliteit van de bedrijfs­

vingskwaliteit zowel in fysieke als visuele zin verbeterd. Er

omgeving. Deze activiteiten zijn aanvullend op die van de

is minder last van wind en regen. De groene uitstraling is

gemeente. De gemeente heft een BIZ­bijdrage bij onder­

overal merkbaar, wat geheel past binnen de trend van een

nemers en keert de opbrengst uit aan de Stichting

toenemend belang van een groene stad. Bovendien heeft

Centrummanagement Hoogeveen, die namens de onder­

dit totaalconcept een positieve invloed op de verblijftijd.

nemers activiteiten uitvoert. Via de BIZ komt jaarlijks 300.000 euro beschikbaar om het economisch klimaat in

Case 2

Hoogeveen

Beschrijving Lange tijd was de binnenstad van Hoogeveen een beetje kleurloos, met een lange en saaie winkelstraat in het hart en weinig historische elementen. In de loop der jaren is het centrum daarom fink op de schop gegaan. Zo is in de jaren negentig het stromend water teruggebracht in de binnenstad in de vorm van de Cascade, een kronkelend kunstwerk van 250 meter door de Hoofdstraat. In 2004 heeft de gemeente Hoogeveen, onder supervisie van de stedenbouwkundige Ashok Bhalotra, een structuurvisie ontworpen om sfeer en karakter aan het centrum te geven. Terrassen, evenementen en de warenmarkt hebben ervoor gezorgd dat de stad levendiger is geworden en dat consumenten er langer verblijven. Verder zijn enkele straten heringericht, is er nieuwe verlichting aangebracht en zijn er veel bomen en ander groen toegevoegd aan de stad. Uiteindelijk leverden deze en

18 |

het centrum te bevorderen.

Opbrengsten van groen De investeringen in de binnenstad hebben de onder­ nemers het nodige opgeleverd. Uit het koopstromen­ onderzoek van Oost­Nederland (Zuid­Drenthe, Overijssel, deel Gelderland en Flevoland) van de Kamer van Koophandel blijkt dat de binnenstad van Hoogeveen de hoogste koopstroomcijfers toont uit het hele gebied, procentueel de grootste toename van het aantal consu­ menten van stadscentra heeft en als gevolg hiervan (zeer) lage leegstandscijfers kent (Gemeente Hoogeveen, 2012). Aansluiting op huidige trends Nu het niet langer vanzelfsprekend is dat consumenten naar fysieke winkels toekomen, onder meer vanwege de toenemende populariteit van kopen via internet, is het steeds belangrijker om consumenten te verleiden om

gewerkt met één architectenteam, dat zowel de gebouwen

te komen winkelen. Dat kan door de sfeer en beleving in

als het landschap ontwerpt en er zorg voor draagt dat

de binnenstad te bevorderen via cultuur, evenementen,

de gebouwen in het park landschappelijk ingepast worden.

decoratie en groen. Deze investeringen in de bedrijfs­

Het uitgangspunt bij dit ontwerp is dat voor de beleving

omgeving zijn daarmee niet alleen maatschappelijk

van een gebied de totale inrichting van de openbare

verantwoord, maar ook een bedrijfsstrategie om klanten

ruimte belangrijk is. Bij totale inrichting gaat het om

te blijven trekken en ervoor te zorgen dat deze langer

design, kunst, materiaalgebruik en ook om de aanwezig­

blijven en meer geld besteden.

heid van groen. Vanuit de structuurvisie van de gemeente Ooststellingwerf geldt als randvoorwaarde dat het gebied

Case 3

Ecomunitypark

voor 50% uit groen moet bestaan. Het Economitypark zal voor meer dan 50% bestaan uit water en groen. Dit groen

Beschrijving

bestaat onder andere uit verantwoorde teelt van uiteen­

Ecomunity is een voorbeeld van een project waarbij de

lopende, veelal inheemse soorten; een groenten­ en

samenwerkende partijen al vanaf het begin kiezen voor de

kruidentuin van 3.000 m2 en natuurvriendelijke oevers

belangrijke rol van groen in het gebied en een collectieve

met vistrappen. Er worden ook ets- en wandelpaden door

verantwoordelijkheid hiervoor.

het bedrijvenpark aangelegd. December 2013 is gestart met de realisatie van dit park. Er is aan dit park al het

Het Ecomunitypark in Oosterwolde is een initiatief van

internationale duurzaamheidscerticaat BREEAM-NL-

ondernemer Anne Jan Zwart van ECOStyle (ecologisch

gebied Outstanding toegekend. Partijen die bij de reali­

verantwoorde producten voor bodem, plant en dier). Het

satie van het Ecomunitypark betrokken zijn, zijn onder

park omvat een intrinsiek duurzaam bedrijventerrein van

andere ECOStyle, Gemeente Ooststellingwerf, Provincie

17 hectare groot, is centraal gelegen in Noord­Nederland

Friesland, Stenden Hogeschool, Hogeschool Van Hall

en bedoeld voor innovatieve mkb­bedrijven. Er wordt

Larenstein en Nordwin College.

LEI Wageningen UR | 19

Financiering van groen

meer een gezamenlijke verantwoordelijkheid wordt van de

De kavels van het Ecomunitypark worden verkocht onder

gemeente en private partijen, zoals bedrijven. Het budget

de voorwaarde dat groen, water, parkeerplaatsen en

van gemeenten voor inrichting, beheer en ontwikkeling van

ets- en wandelpaden, ook op de kavels, worden aange­

stedelijk groen neemt af, waardoor gemeenten op zoek

legd door Ecomunitypark BV. Dit wordt verdisconteerd in

gaan naar mogelijkheden om dit anders aan te pakken.

de grondprijs. De ondernemers die grond kopen, krijgen

Daarnaast is er in toenemende mate aandacht voor de

zeggenschap over groen en openbare ruimte, en het

positieve effecten van groen, zoals op de gezondheid en

beheer en onderhoud ervan, op basis van het aandeel

het welbevinden van mensen en de sociale cohesie.

grond dat men in het park koopt. Zo worden alle onder­ nemers gezamenlijk verantwoordelijk voor het hele park.

Case 4

Dorpsstraat Zoetermeer

Zij nancieren gezamenlijk de openbare buitenruimte op het park, inclusie groen en etspaden. Deze manier van

Beschrijving

verkoop zal naar verwachting ook verrommeling tegen­

Eén van de ambities van horecaondernemers rondom de

gaan en borg staan voor een duurzame en groene uit­

Dorpsstraat is een gezellig winkel­ en uitgaansgebied te

straling op de lange termijn. Op deze wijze kan er ook

creëren, waardoor Zoetermeerders ontspanning dichtbij

optimaal gewerkt worden aan de voortdurende verbete­

huis vinden. Groen draagt bij aan de beleving van het

ring van de biodiversiteit. Ook ga je als ondernemer

gebied. Het Italiaanse restaurant Bella Thorino heeft

akkoord met de voorwaarde dat er zonnepanelen op je

meerdere bomen op het terras van het restaurant

dak geplaatst mogen worden.

geplaatst waardoor het straatbeeld sterk vergroend is. Een ander voorbeeld is het Thaise restaurant Thai Thani.

Verwachte opbrengsten van groen

Dit restaurant beschikt over een tuin. De buren van dit

Werknemers krijgen een werkomgeving die bijdraagt aan

restaurant hebben een verwaarloosde tuin. De eigenaar

meer werkplezier, hogere productiviteit en lager ziekte­

heeft aangegeven bereid te zijn deze tuin aan Thai Thani

verzuim. De opbrengst uit de groentetuin zal gebruikt

te verhuren. Het plan is om in deze tuin echt iets te

worden in het restaurant en in groentepakketten voor

creëren zodat je hier prettig kan verblijven. Het idee is

werknemers. Door de manier waarop het park wordt

om dit te realiseren door te investeren in beplanting

aangelegd, zou het een verrijking van de woonomgeving

met bomen, Boeddhabeelden, terrashaarden en zitjes.

kunnen opleveren. Ook verbetert het imago van bedrijven en werknemers op het park. Verder wordt het gebied

Financiering van groen

aantrekkelijker, waardoor de gebiedseigenaar gemakkelij­

Als een bedrijf kiest voor huren of kopen in de omgeving

ker grond kan verkopen en er op termijn minder leegstand

van de Dorpsstraat, betekent dit automatisch een hogere

zal ontstaan. Zo ontstaat er voor bedrijfseigenaren een

huur dan in andere delen van Zoetermeer. Hier krijg je als

betere business case, omdat hun investering meerwaarde

bedrijf ook wat voor terug. Zo ligt Thai Thani aan het

krijgt op lange termijn.

water, en is er aan de overkant van het water gratis parkeergelegenheid.

Aansluiting op huidige trends

Voor het nancieren van de tuin wil Thai Thani samenwer­

Ecomunity sluit aan bij de trend dat de aanleg, ontwikke­

ken met een tuincentrum. Het idee is dat het tuincentrum

ling en beheer van groen in de stedelijke omgeving steeds

een deel van de spullen levert in ruil voor reclame aan de

20 |

Aansluiting op huidige trends In de omgeving van Zoetermeer zijn meerdere alternatie­ ven met een hoge belevingswaarde. Deze casus laat zien dat het bundelen van krachten meerwaarde biedt om ook mensen te blijven trekken naar Zoetermeer.

waterkant. Hier komen veel wandelaars langs. De onder­ nemer heeft ervaring met sponsoring van investeringen in de inrichting van zijn restaurant. Zo heeft het bedrijf dat de inrichting van zijn restaurant mede heeft verzorgd in ruil voor korting een klein reclamebordje in het restaurant hangen. Het onderhoud van groen zal wel voor rekening komen van de ondernemer. Naast andere horecaondernemers in de Dorpsstraat die het belang van groen erkennen, zijn de buren van Thai Thani en een tuincentrum relevante partijen in deze case. Verwachte opbrengsten van groen Door te investeren in de tuin, en in beleving van deze tuin, verwacht Thai Thani extra omzet. Dit is ook wat gezien wordt als resultaat bij twee andere horecaonder­ nemers. Klanten weten de weg naar de binnentuinen in de zomer goed te vinden. De meerwaarde van groen wordt niet verdisconteerd in de prijs, maar verdient zich wel terug doordat er meer klanten komen en doordat de klanten die komen, langer blijven.

LEI Wageningen UR | 21

Groenwaardewijzer: samen naar meerwaarde

5

22 |

Direct en gericht aan de slag

Hoe werkt het?

Er is meerwaarde te halen uit uw groene omgeving.

De Groenwaardewijzer bevat drie onderdelen:

Om deze meerwaarde te ontdekken en te benutten, heeft

• een financiële afweging om te investeren in groen

LEI Wageningen UR de Groenwaardewijzer ontwikkeld.

• een maatschappelijke kosten­batenanalyse

Deze tool helpt u om te komen tot een onderbouwde

• een inventarisatie van de partijen voor wie groen ook

beslissing om te gaan investeren in groen in uw directe

meerwaarde kan opleveren

omgeving. Op basis van interviews, een workshop en theorie is deze Groenwaardewijzer tot stand gekomen.

Voor het bereiken van een optimaal resultaat is het van

Een voorloper van deze wijzer is toegepast in Den Helder

essentieel belang:

om te laten zien dat de inzet van het Helders Erfgoed kan

• inzicht te hebben in de maatschappelijke trends en

dienen als motor voor nieuwe economische activiteiten (Polman et al., 2013).

binnen deze context de Groenwaardewijzer toe te passen. • een goed (participatief) proces in te richten. Hierbij

Wat is de Groenwaardewijzer?

worden stakeholders uit de (directe) omgeving van het mkb­bedrijf betrokken in het besluitvormings­

Met de Groenwaardewijzer wordt in stappen de meer­

proces.

waarde van groen voor een bedrijf bepaald. In veel gevallen heeft een ondernemer te maken met andere

Onderstaand worden de verschillende onderdelen van

partijen, zoals omwonenden, andere ondernemers of de

de Groenwaardewijzer, met de bijbehorende stappen

gemeente. Een participatief proces dus, waarbij sommige

(zie guur 1) nader toegelicht:

partijen ook medenancier van het groen kunnen zijn. In de Groenwaardewijzer gaat dit participatieve proces

Afweging om te investeren in groen (stap 1 en 2)

hand in hand met het doorrekenen van de verschillende verdienmogelijkheden. De wijzer ondersteunt een mkb­

De Groenwaardewijzer start bij een mogelijke beslissing

bedrijf of een groep direct betrokkenen bij het maken van

van een mkb­bedrijf om te investeren in groen. Welk doel

een gerichte keuze voor het al dan niet investeren in

heeft een bedrijf met (meer) groen voor ogen? Zijn er

groen. De wijzer helpt bij het inzichtelijk maken van de

wellicht meerdere mogelijkheden waar een bedrijf op in

maatschappelijke diensten en de partijen die voordeel

wil zetten? Zijn er ook andere partijen die bij dit groen

hebben van deze diensten. Op deze manier kan het

gebaat zijn? Gaat het om groen op het bedrijfsterrein zelf

ondersteunen in communicatie met overheden over

of ook in de omgeving ervan? Hoe verandert hierdoor het

bijvoorbeeld beschikbare ruimte, vergunningen en ont­

bedrijf en zijn omgeving? Wat is de hoogte van de inves­

sluiting. Ook kan het bijdragen aan onverwachte samen­

tering en wat zijn de exploitatiekosten?

werkingen (met niet voor de hand liggende partijen) om gezamenlijk te investeren in groen.

Voor het beantwoorden van deze vragen is ook inzicht in maatschappelijke trends, het bedrijf zelf en de omgeving belangrijk. De maatschappelijke trends zijn van invloed op het ontstaan van nieuwe verdienmogelijkheden en

LEI Wageningen UR | 23

Maatschappelijke kosten­batenanalyse (stap 3 en 4)

het bereiken van haalbare innovatieve verdienmodellen. Verdienmogelijkheden zijn kansen voor een mkb­bedrijf waarvan het nanciële rendement nog nagegaan en vastgesteld moet worden. Als een verdienmogelijkheid

Vervolgens wordt bekeken wat deze investering kan

zichzelf bewezen heeft, dan wordt het een verdienmodel

opleveren aan diensten. Deze diensten kunnen voor de

(zie ook www.rvo.nl; Polman et al., 2013).

ondernemer zelf interessant zijn, maar ook voordelen

Financiële arrangementen

Financiële afweging

Verdienmogelijkheden

Investering groene omgeving

Profiterende bedrijven

Waardering

Diensten

Kosten-batenanalyse

Maatschappelijke trends

Figuur 1 De Groenwaardewijzer: de onderbouwing van verdienmogelijkheden voor groen (op basis van Polman et al., 2013) In de Groenwaardewijzer worden verschillende stappen onderscheiden: Stap 0 Maatschappelijke trends: Wat zijn de relevante trends? Stap 1 Verdienmogelijkheid  Investeren in groene omgeving: Wil een mkb­bedrijf investeren in groen? Stap 2 Investeren in groene omgeving  Diensten: Welke diensten kan groen bieden? Stap 3 Diensten  Waardering: Wat is de waarde van deze diensten voor de maatschappij en voor het mkb­bedrijf? Stap 4 Waardering  Proterende partijen: Op welke wijze proteert het mkb-bedrij en andere partijen van groen? Stap 5 Proterende partijen  Verdienmogelijkheid: mkb-bedrij betrekt andere proterende partijen erbij en besluit over investering(en) met bijbehorend verdienmodel

24 |

opleveren voor andere ondernemers of voor de maat­ schappij. Voorbeelden hiervan zijn: 1

2

3

4

Inventarisatie van partijen voor wie groen ook meerwaarde kan opleveren (stap 5 en 1)

een hogere belevingswaarde van het gebied, waardoor meer bezoekers of klanten voor de ondernemer en

Met de maatschappelijke kosten­batenanalyse is zichtbaar

andere betrokkenen in de omgeving. Ook een beter

gemaakt hoe een mkb­bedrijf en andere betrokkenen per

werkklimaat voor de medewerkers.

saldo kunnen proteren van groen. Hierdoor is het ook

meer groen kan dienen als waterbergingslocatie.

gemakkelijker om andere partijen te interesseren om mee

De dienst die dit levert is droge voeten in de wijk en

te denken en mee te doen. In de meeste gevallen zal een

dus minder overlast.

ondernemer dan ook overwegen om deze partijen bij de

een afname van de criminaliteit in de wijk door een

besluitvorming te betrekken. Dit kunnen ook minder voor

betere omgevingskwaliteit. Dit betekent minder inzet

de hand liggende partijen zijn. Samen met deze partijen

van beveiliging en een hogere belevingswaarde van

kan de ondernemer nogmaals de verdienmogelijkheid/

een gebied.

heden tegen het licht houden. Dit zal leiden tot nieuwe

positief imago van de bedrijven die in groen investe­

gezamenlijke verdienmogelijkheden en nieuwe

ren, en positieve publiciteit voor de directe omgeving

verdienmodellen.

met als mogelijke spin off meer business in dit gebied. Als andere partijen besluiten ook mee te nancieren is De meerwaarde van de diensten kan vervolgens zoveel

sprake van een zogenoemd ‘nancieel arrangement’.

mogelijk kwantitatief bepaald worden door het aantal

Een nancieel arrangement is een overeenkomst tussen

personen, dat ervan proteert te vermenigvuldigen met

partijen om groen duurzaam in stand te houden en te

de prijs van de dienst. Zo kan de waarde die groen heeft

betalen. Hierbij zijn samenwerking en betrokkenheid

in de ogen van klanten of bezoekers, worden gemeten en

essentieel voor creëren van draagvlak.

vermenigvuldigd met het aantal extra klanten of bezoe­ kers. Aan de hand van beschikbare kentallen kan dit voor

De bovengenoemde onderdelen en stappen van de

verschillende diensten voor een speciek bedrij worden

Groenwaardewijzer zijn agebeeld in guur 1.

ingevuld. Hiervoor kan onder andere het DVS/SEE (2011) ‘Handboek omgevingskwaliteit’ en Polman et al. (2013)

De kracht van deze Groenwaardewijzer is dat het continu

worden gebruikt. Indien kentallen niet beschikbaar zijn of

inzicht geeft in het dynamische proces van nieuwe ver­

veel onderzoek vergen, worden de kentallen vastgesteld

dienmogelijkheden en daaruit voortkomende maatschap­

op basis van de ervaringskennis van betrokkenen.

pelijke diensten, proterende partijen en verdienmodellen. De Groenwaardewijzer ondersteunt stakeholders bij het

Uiteindelijk gaat het erom dat de meerwaarde van

tot stand komen van mooie en vaak onverwachte samen­

de diensten (baten) opwegen tegen de kosten van de

werkingen voor het duurzaam ontwikkelen en in stand

mogelijke investering.

houden van groen.

LEI Wageningen UR | 25

De Groenwaardewijzer in de praktijk

6

26 |

In de vier praktijkvoorbeelden uit hoofdstuk vier is een

positief imago voor de provincie, groene uitstraling,

aantal vaste onderdelen herkenbaar, die ook terugkomen

bekendheid, meer bezoekers. Hiertoe kan de Groen­

in de Groenwaardewijzer.

waardewijzer een aantal malen worden doorlopen en kunnen verschillende verdienmogelijkheden worden

Zo is in alle vier de ‘groene praktijken’ sprake van een

doorgerekend.

initiatiefnemer, die heeft bedacht dat het investeren in meer groen interessant kan zijn (stap 1 en 2 van de

Er zijn verschillende (nanciële) arrangementen gevormd

Groenwaardewijzer). In drie van de vier cases, namelijk

in de verschillende gepresenteerde cases. Het gaat om

Zoetermeer, Hoogeveen en Almere, gaat het om

partijen die gezamenlijk hun schouders eronder zetten om

bestaande gebieden, waar men een hogere belevings­

groen in stad of dorp te realiseren en in stand te houden

waarde wil(de) bereiken. Het uiteindelijke doel is dat

(stap 5 en 1). Het aantal betrokken partijen, al dan niet

meer bezoekers worden getrokken. In het geval van

nancierend, is verschillend per initiatie. Bij

Ecomunitypark gaat het om een initiatief van een onder­

Ecomunitypark zijn zeer veel partijen betrokken. De

nemer, die zelf veel waarde hecht aan natuur en groen en

opbrengsten van groen zijn voor het Ecomunitypark nog

vanuit deze overtuiging hierin wil investeren en anderen

niet bekend. Dit geldt ook voor Zoetermeer. In Zoetermeer

hierin wil meenemen.

bestaat de verwachte opbrengst bijvoorbeeld uit reclame voor het tuincentrum en een mooiere en gastvrije dorps­

De vier initiatiefnemers hebben ook gekeken naar de

straat die meer mensen aantrekt en uitnodigt om te

mogelijke diensten die (meer) groen kan bieden en welke

verblijven. Het verdienmodel van het Ecomunitypark

andere partijen hier belang bij kunnen hebben (stap 3

bestaat uit het verhuren van bedrijfsruimte in combinatie

en 4). In het geval van Zoetermeer ging het om restau­

met een aantrekkelijke groene omgeving. Uiteindelijk

rants, een tuincentrum, en wandelaars en etsers. Zij

heeft in Almere en Hoogeveen de investering in groen al

hebben allen baat bij een hogere belevingswaarde. In

geleid tot een mooi resultaat, namelijk 20% meer omzet

Hoogeveen waren dit ondernemers, de centrummanager,

voor de huurders (Almere) en ‘beste middelgrote stad van

de provincie Drenthe en de stedenbouwkundige Ashok

Nederland’ (Hoogeveen).

Bhalotra, die werden betrokken in het realiseren van het groen. Voor de aanpak van Citymall Almere heeft initiatiefnemer Unibail Rodamco nauw samen gewerkt met huurders, andere ondernemers en de gemeente Almere. Bij Ecomunitypark zijn zeer veel partijen betrokken, naast initiatiefnemer ECOstyle, onder andere de provincie Friesland, gemeente Ooststellingwerf, het onderwijs en ontwerpbureaus. Het park moet verscheidene maatschap­ pelijke diensten leveren, zoals biodiversiteit, natuurvrien­ delijke oevers, een groenten­ en kruidentuin en recreatie­ mogelijkheden. Ook wordt door een link met het onderwijs vorm gegeven aan kennisoverdracht. Er is gekeken naar wat de mogelijke win­win is voor betrokkenen, zoals

LEI Wageningen UR | 27

28 |

Groen als kans Bent u ook benieuwd of investeren in groen voor u als direct betrokkene interessant is? Welke andere partijen daar ook projt van kunnen hebben? En met wie u het dus gezamenlijk kunt oppakken? Kijk eens goed rond in uw omgeving, en stelt u zich eens voor hoe meer groen iets toe kan voegen, voor u en wellicht ook voor anderen in uw omgeving. Een gestructureerde aanpak met behulp van de Groenwaardewijzer geeft snel inzicht in de waarde van groen voor uw bedrijf en voor andere direct betrokkenen. Door de verdienmogelijkheid voor de omgeving in beeld te brengen, wordt de investering in een breder perspectief geplaatst. Hierbij is het van belang om, waar mogelijk, het voordeel voor stakeholders zoveel mogelijk te kwanticeren. Door de verschillende voordelen te benoemen, kunnen ook andere, minder voor de hand liggende partijen bij het proces en investering worden betrokken. LEI Wageningen UR is een sociaaleconomisch onderzoeksinstituut, dat kennis en ervaring heeft met vraagstukken rond de groene ruimte. Onze kracht ligt in het samenbrengen van de diverse betrokkenen en gezamenlijk op zoek te gaan naar de meerwaarde voor het bedrijfsleven en de maatschappij. Wij dragen graag bij aan een groene omgeving. Contact Marijke Dijkshoorn­Dekker marijke.dijkshoorn@wur.nl T (070) 335 81 53

LEI Wageningen UR | 29

Colofon Auteurs Marijke Dijkshoorn­Dekker, Arianne de Blaeij, Nico Polman, Rolf Michels, Marlies Ballemans Met dank aan Marlies van Driel (Unibail Rodamco), Gerrit Vloedgraven (Interra), Leo Hoksbergen (centrummanager Hoogeveen), Bert Krikke (Ecomunity), Wasinee Doornbos (Thai Thani), deelnemers aan de workshop ‘Groen in de stad. Bestaansvoorwaarde voor het mkb of luxe?’ Fotograe Nationale Beeldbank/Julia Cirkel (p1), Rob van Esch/shutterstock.com (p6), Barry de Vries (p8) Nationale Beeldbank/Gert van Santen (p12), Gemeente Almere (p16), Gerardus (p18), Ecomunity (19), John Doornbos (p21), shutterstock.com (p22), Nationale Beeldbank (p26) Vormgeving Wageningen UR, Communication Services Drukwerk MediaCenter Rotterdam Deze brochure is gebaseerd op het onderzoek ‘Wijzer met groen, van bestaansvoorwaarde naar verdienmodel’ (achtergronddocument) van Dijkshoorn­Dekker et al., 2014 dat is uitgevoerd binnen het kader van het EZ­programma kennisbasisonderzoek ‘Duurzame ontwikkeling van de groenblauwe ruimte, project KB­14­011­021 LEI Innovatieve groene business strategieën mkb in de stad’. Het rapport is online beschikbaar in edepot.wur.nl en hierin vindt u ook de literaire verwijzingen uit deze brochure terug. LEI 14­036 © 2014 LEI Wageningen UR

30 |

LEI Wageningen UR verricht sociaal­economisch onderzoek en is de strategische partner voor overheden en bedrijfsleven op het gebied van duurzame en economische ontwikkeling binnen het domein van voeding en leefomgeving. Het LEI maakt deel uit van Wageningen UR (University & Research centre). Daarbinnen vormt het samen met het Departement Maatschappijwetenschappen van Wageningen University en het Wageningen UR Centre for Development Innovation van de Social Sciences Group.

www.wageningenUR.nl/lei