Bijlage 1 - voortgangsbrief programma Radicalisering en Extremisme_2024.pdf

Raadsinformatiebrief

Aan: Datum Portefeuille(s) Portefeuillehouder(s): Behandeld door Onderwerp

De leden van de gemeenteraad van Amsterdam 18 oktober 2024 Openbare Orde en Veiligheid Femke Halsema, burgemeester secretariaatoov@amsterdam.nl Voortgangsbrief programma Radicalisering en Extremisme, najaar 2024

Geachte leden van de gemeenteraad, Met deze brief informeer ik u over de belangrijkste trends en ontwikkelingen op het gebied van radicalisering en extremisme en de voortgang van het programma Radicalisering en Extremisme. Het bijgevoegde informatiebeeld vormt de basis voor het beleid en de inzet. Voor het informatiebeeld worden diverse bronnen geraadpleegd en gecombineerd met de bij de gemeente aanwezige informatie, bijvoorbeeld uit de iPGA-R en de meldingen bij het Steunpunt. Om het beeld te toetsen en aan te vullen worden gesprekken gevoerd met professionals en experts van binnen en buiten de gemeente. Dit jaar ontvangt u daarbij een uitvoeringsplan, wat de actielijnen en activiteiten beschrijft waarmee het programma de komende jaren uitvoering geeft aan het beleid. Tevens worden in deze brief een aantal toezeggingen behandeld en ga ik kort in op een motie over vrouwenhaat als ideologisch extremisme die onlangs is ingediend.1 1. Belangrijkste trends en ontwikkelingen Hieronder schetsen we de belangrijkste ontwikkelingen op het gebied van spanningen, radicalisering en extremisme. Dit doen we op basis van het jaarlijkse informatiebeeld (bijlage 1), waarvoor informatie van verschillende veiligheidspartners gecombineerd wordt met informatie uit de stad.2 Het informatiebeeld beschrijft per ideologische stroming de situatie in Amsterdam.

De trends die geleid hebben tot de koerswijziging van het programma, zoals beschreven in de raadsbrief van november 2023, zien we nog steeds terug in Amsterdam.3

1 Het gaat om: TA2023-001297 over de operationalisering van het versterken van democratische veerkracht,

TA2023-001295 over de ontwikkelingen rondom de commissie van toezicht op de iPGA-R, TA2023-000677 en TA2023-001296 over doorwerking van internationale (politie)signaleringen en TA2023-000679 over opname in de iPGA-R als officieel besluit in het kader van de AWB. 2 Zie voor de geraadpleegde bronnen en de verantwoording het informatiebeeld, pagina 3 en 4. 3 Te vinden op: 09012f9780e4f16d (raadsinformatie.nl)

Gemeente Amsterdam, raadsinformatiebrief

Datum 18 oktober 2024 Pagina 2 van 8

Verhoging dreigingsniveau In december 2023 verhoogde de NCTV het landelijk dreigingsniveau naar het op een na hoogste dreigingsniveau. Dit betekent dat er een reële kans is dat een aanslag in Nederland zal plaatsvinden. De verhoging van het dreigingsniveau heeft te maken met een combinatie van factoren. Sommige hiervan waren voor december 2023 ook aanwezig. Voornamelijk de oorlog in Gaza vormde aanleiding om het dreigingsniveau te verhogen. Deze oorlog heeft extremistische bewegingen in Nederland verhard in hun standpunten. Aanhangers van de radicale islam in het buitenland doen oproepen tot aanslagen. Dit speelt in een context van verhoogde activiteit van mondiale terroristische organisaties en Koranschendingen in Europese landen, waaronder Nederland. Bovendien blijft de terroristische dreiging vanuit zowel het rechtsextremisme als het antiinstitutioneel extremisme onverminderd bestaan. Risico’s op radicalisering en extremisme komen dus vanuit verschillende extremistische stromingen. De dreiging gaat nog steeds vooral uit van antiinstitutioneel extremisme, rechtsextremisme en islamitisch extremisme. Zoals blijkt uit het informatiebeeld sluit dit aan bij de situatie in Amsterdam.

De verhoging van het dreigingsbeeld onderstreept dat het van groot belang is aandacht te blijven vragen voor radicalisering en extremisme, en ervoor te zorgen dat professionals in staat zijn radicalisering te herkennen en de juiste acties te ondernemen. Knip-en-plak-ideologie Bij de meeste vormen van extremisme is steeds meer sprake van een knip-en-plak-ideologie. Hierbij stellen mensen hun eigen ideologie samen vanuit losse fragmenten van verschillende denkbeelden. Dit maakt het onderscheid tussen verschillende ideologische stromingen minder duidelijk en zorgt ervoor dat er steeds meer overlap is tussen vormen van extremisme. Voorbeelden zijn de vermenging van conservatief religieus gedachtegoed met extreemrechts of anti-institutionele complottheorieën, of de combinatie van rechts-extremisme met klimaat in het zogeheten ecofascisme. Met name online is een veelheid aan ideeën te vinden. Voor personen die hier vatbaar voor zijn is er altijd wel een extremistisch gedachtegoed te vinden dat bij hen past. Een mengeling van verschillende denkbeelden gaat bovendien steeds vaker samen met een fascinatie voor geweld, persoonlijke grieven en psychische problemen. Met name bij jongeren die online radicaliseren is steeds vaker een combinatie van factoren te zien, in plaats van een vastomlijnde ideologische overtuiging.

Dit vraagt allereerst van het programma continu alert te zijn op de snel veranderende ideologieën en ervoor te zorgen dat de kennis binnen het programmateam op peil is. Tevens vereist het een brede blik op de diverse extremistische ideologieën; ook wanneer iemand niet in een bepaalde categorie past of een vastomlijnde overtuiging heeft, kan het nog wel om radicalisering gaan. Tenslotte vraagt het, meer dan voorheen, om maatwerk en per geval te bekijken wat er speelt. Online radicalisering en verjonging Het uiten van extremistische denkbeelden en het vinden van gelijkgestemden vindt voornamelijk online plaats. Extremisten spelen in op de grote rol die de online wereld inneemt in het dagelijks leven van mensen. Jongeren en volwassenen kunnen online in aanraking komen met extremistische propaganda en in zeer korte tijd radicaliseren. Met name bij islamitisch extremisme en rechtsextremisme valt daarbij de vaak zeer jonge leeftijd van radicaliserende personen op. In het

Een routebeschrijving vindt u op amsterdam.nl

Gemeente Amsterdam, raadsinformatiebrief

Datum 18 oktober 2024 Pagina 3 van 8

afgelopen jaar zijn in Europa meerdere minderjarige personen aangehouden die deel uitmaakten van online jihadistische netwerken en plannen maakten voor een aanslag. Ook bestaat de rechtsterroristische beweging voornamelijk uit jonge, vaak minderjarige, personen die vrijwel uitsluitend online contact met elkaar hebben. De gemeente heeft geen bevoegdheden om online aan bepaalde groepen deel te nemen, of te monitoren wat individuele personen online aan uitingen doen. We zijn daardoor afhankelijk van de veiligheidspartners om eventuele risico’s tijdig te signaleren. Tegelijkertijd zijn we ons bewust van het belang van weerbaarheid tegen online desinformatie en extremistische content, met name onder jongeren. Spanningen en haat Amsterdamse professionals hebben zorgen over toenemende polarisatie, de verscherping van tegenstellingen en toegenomen intolerantie. Tegelijkertijd is lastig vast te stellen in hoeverre de polarisatie en verharding op sociale media en in het publieke debat zich manifesteert in de contacten tussen Amsterdammers. In de hele stad spelen soms spanningen tussen bewoners. Daarbij kent elk gebied zijn eigen dynamiek. In het afgelopen jaar waren de spanningen rond de oorlog tussen Israël en Hamas het meest prominent in de stad. Haat naar bepaalde groepen is inherent onderdeel van extremisme.

Zo zijn antisemitisme, moslimhaat en racisme vaak onderdeel van rechtsextremisme en is haat richting de lhbtiqa+gemeenschap onderdeel van de meeste extremistische ideologieën. Het is zeer complex een beeld te krijgen van verschillende vormen van haat in de stad. In algemene zin zien we dat haatincidenten blijven voorkomen in de stad. Maar ook dat de meldingsbereidheid onder verschillende groepen laag is. 2. Uitvoeringsplan Met de koerswijziging heeft het programma haar scope verbreed, waardoor we beter een antwoord kunnen bieden op de actuele uitdagingen. Hieronder treft u een korte weergave van de actielijnen waarlangs het programma haar werkzaamheden uitvoert. In bijgevoegd uitvoeringsplan (bijlage 2) vindt u een uitgebreide beschrijving van de actielijnen. Inzet op beginnende radicalisering via het sociaal domein We werken aan het tegengaan van radicalisering via het sociaal domein. Vroegtijdig signaleren en laagdrempelige ondersteuning door de juiste personen helpt om verdere radicalisering te voorkomen. Om te voorkomen dat mensen vanwege hun radicale ideeën in de problemen komen, hun band met de overheid onder druk komt te staan en ze mogelijk radicaliseren richting extremisme, zetten we zoveel mogelijk het sociaal domein in. Dit voorkomt ook dat te snel een stempel van extremisme of gevaar wordt gedrukt.

Inzet op vergevorderde radicalisering: tegengaan van risico’s op geweld via de persoonsgerichte aanpak Van sommige geradicaliseerde personen gaat een risico op geweld uit. We willen zoveel mogelijk voorkomen dat geradicaliseerde personen daadwerkelijk geweld plegen om hun extremistische idealen te realiseren. Daarom zetten we in op disengagement: zorgen dat geradicaliseerde personen inzien dat geweld geen legitiem middel is. Dat doen we door een persoonsgerichte

Een routebeschrijving vindt u op amsterdam.nl

Gemeente Amsterdam, raadsinformatiebrief

Datum 18 oktober 2024 Pagina 4 van 8

aanpak, die er op gericht is hen zo veel mogelijk weer bij de samenleving te betrekken en perspectief te bieden, naast het inzetten van begrenzende interventies. Radicale ideeën passen in een democratische en vrije samenleving, het gebruik van geweld om die ideeën te bereiken past daar niet in. Bijstaan slachtoffers De toename van (online) bedreiging en intimidatie maken het tenslotte nodig om meer aandacht te hebben voor de slachtoffers van extremisme en (ongewenste) buitenlandse inmenging. In veel situaties zijn er geen daders in beeld en het is niet aan de gemeente om aan opsporing of vervolging te doen. Wel kan de gemeente inzetten op het waar mogelijk bieden van ondersteuning, om de impact van extremisme en buitenlandse inmenging op de levens van de slachtoffers te verminderen. Iedereen die in Amsterdam verblijft heeft namelijk het recht zich uit te spreken, zich te organiseren, te demonstreren en zich niet te censureren. Wanneer personen of groepen gehinderd worden in hun vrijheden raakt dit de democratische rechtsorde in Amsterdam en zien we een taak voor de gemeente om deze mensen waar mogelijk bij te staan. Versterken democratische veerkracht van de samenleving De laatste actielijn zet in op het versterken van de democratische veerkracht van Amsterdam.

In een democratisch veerkrachtige stad worden ingrijpende gebeurtenissen in binnen- en buitenland op een democratische manier verwerkt en leiden spanningen tussen groepen burgers of tussen burgers en de overheid niet tot incidenten of onveiligheid. Democratische veerkracht vormt een barrière tegen extremistische ideologieën en tegen extremistische groepen die extremistisch gedachtegoed trachten te normaliseren. 3. Terugblik Het afgelopen jaar is gewerkt aan het uitwerken van de plannen zoals beschreven in de vorige raadsbrief. Hieronder lichten we een aantal zaken uit. 3.1 Verbreding van het Steunpunt Radicalisering Het programma heeft extra geïnvesteerd in de laagdrempeligheid en bekendheid van het Steunpunt Radicalisering. Dit werpt zijn vruchten af, we worden regelmatig gevonden voor vraagstukken die breder reiken dan alleen gevallen van mogelijke radicalisering naar extremisme. Om ook hier professionals van een advies te kunnen voorzien waar zij mee vooruit kunnen, is er een nieuw werkproces ingericht waar alle benodigde disciplines aan tafel zitten. Wanneer een collega, professional van een andere organisatie of burger het Steunpunt benadert voorzien we de melder van een duiding, een advies en mogelijk ondersteuning bij het nemen van vervolgstappen. We zorgen ervoor dat benodigde kennis over nieuwe fenomenen aanwezig is zodat we professionals goed kunnen ondersteunen.

3.2 Integrale persoonsgerichte aanpak – Radicalisering In de iPGA-R werken zorg en veiligheidspartners, onder regie van de gemeente, samen om het risico op extremistisch geweld zo veel mogelijk te verminderen en de personen perspectief en ondersteuning te bieden om deel te nemen aan de samenleving. De iPGA-R is een lerende aanpak. Ook dit jaar is gewerkt aan het verder verbeteren van de waarborgen van individuen in de aanpak, bijvoorbeeld door alle gegevensuitwisseling tussen de verschillende partners in kaart te brengen.

Een routebeschrijving vindt u op amsterdam.nl

Gemeente Amsterdam, raadsinformatiebrief

Datum 18 oktober 2024 Pagina 5 van 8

Daarnaast is de iPGA-R een specialistische aanpak, wat vraagt om continue investeringen in de kennis en kunde van de regisseurs en de overige betrokken medewerkers. 3.3 Buitenlandse beïnvloeding Sinds de verbreding in het najaar van 2023 richt het programma zich ook op buitenlandse beïnvloeding. Buitenlandse overheden proberen invloed uit te oefenen op de Nederlandse samenleving, deze bemoeienis kan bijvoorbeeld als doel hebben invloed te krijgen op de diasporagroep, dissidenten de mond te snoeren of de beeldvorming over het land in het Nederlandse publieke debat te veranderen. Er zijn in Amsterdam enkele signalen bekend van ongewenste buitenlandse inmenging in het afgelopen jaar. Deze signalen variëren van fotograferen tijdens demonstraties tot intimidatie en bedreiging. Desondanks is er een gebrekkig beeld van de aard en omvang van deze problematiek in Amsterdam. Personen die het meemaken durven dikwijls niet naar de politie te gaan uit angst voor de gevolgen als zij hun verhaal doen, voor henzelf of voor familie en vrienden in het land van herkomst. Het programma start daarom met een pilot, enerzijds om de bewustwording onder professionals te vergroten en anderzijds een werkwijze op te zetten met relevante partners om de personen die het treft bij te staan.

3.4 Soevereine gedachtegoed De groep aanhangers van het soevereine gedachtegoed in Nederland is de afgelopen jaren aanzienlijk groter geworden en lijkt nog steeds te groeien. Het is bekend dat het gedachtegoed voorkomt in Amsterdam, bij verkiezingen ontvangen we bijvoorbeeld brieven van personen die hun stempas terugsturen, of we ontvangen brieven van personen die zich wensen uit te schrijven uit de Basisregistratie Personen. Het zicht op deze groep is echter nog beperkt. Om professionals bewust te maken van de signalen en te ondersteunen bij het omgaan met personen met soevereine denkbeelden, investeren we in bewustwording door middel van kennisactiviteiten- en producten. Hiernaast hebben we een gesprekspoule uit het sociaal domein opgeleid om met personen met soevereine denkbeelden in contact te komen en verbinding te maken en waar mogelijk het vertrouwen te herstellen en ondersteuning te bieden. Tot slot zijn we nieuwe samenwerkingen aangegaan met bijvoorbeeld de afdeling dienstverlening, belastingen of de postkamer over het reageren op brieven met een uitnodiging voor gesprek. Dit kan uiteraard alleen als de persoon in kwestie daar voor open staat. We doen dit voor een pilotperiode van zes maanden die per september is gestart. Dat zal een beeld opleveren van hoe we hier als stad mee om kunnen gaan en wat een passende rol voor het programma is.

U wordt in de volgende voortgangsbrief geïnformeerd over de resultaten. 3.5 Versterken democratische veerkracht Samen met de stadsdelen investeert het programma in de democratische veerkracht van Amsterdammers. In het afgelopen jaar is dit gezamenlijk verder uitgewerkt tot de volgende actielijnen waar in ieder stadsdeel op eigen wijze invulling aan wordt gegeven, afhankelijk van de situatie: • We staan in contact met gemeenschappen en weten er leeft en speelt • We spelen in op spanningen, onrust of crises • We ondersteunen professionals bij het herkennen van spanningen, onrust en radicalisering, het versterken van beschermende factoren en stimuleren samenwerking • We stimuleren democratisch burgerschap, weerbaar opvoeden en weerbaarheid tegen desinformatie

Een routebeschrijving vindt u op amsterdam.nl

Gemeente Amsterdam, raadsinformatiebrief

•

Datum 18 oktober 2024 Pagina 6 van 8

We stimuleren verbinding, ontmoeting en dialoog

Als onderdeel van het versterken van democratische veerkracht gaat dit najaar het project Under Pressure van start op diverse scholen in het voortgezet onderwijs. In totaal 24 klassen volgen dit traject, gericht op het bevorderen van mediawijsheid en het herkennen van desinformatie. Over de ervaringen met Under Pressure, en de eventuele continuering van dit aanbod, wordt u eveneens volgend najaar geïnformeerd. 4. Toezeggingen Er zijn nog een aantal openstaande toezeggingen die betrekking hebben op de integrale persoonsgerichte aanpak – Radicalisering (iPGA-R). 4.1 Vervolg commissie van toezicht op de iPGA-R Er is steeds meer aandacht voor de privacy van personen in de iPGA-R. Daarom is er, conform de wens van uw raad, een vervolg gegeven aan de commissie van toezicht op de iPGA-R uit 2021.4 In het vervolgonderzoek heeft de commissie opnieuw beoordeeld of zorgvuldig met de belangen van individuen in de aanpak wordt omgegaan, zodanig dat individuen worden beschermd tegen disproportioneel of onzorgvuldig optreden door de overheid. Tevens toetst de commissie de implementatie van de eerder gedane aanbevelingen. Het onderzoeksrapport wordt dit jaar nog met de raad gedeeld.

4.2 Opname in de iPGA-R als besluit in de Algemene wet bestuursrecht (Awb) Onlangs heeft de Raad van State met een uitspraak bepaald dat opname in een persoonsgerichte aanpak, waaronder de iPGA-R, wordt gezien als een besluit in de zin van de Awb.5 Met de daarbij behorende mogelijkheid tot bezwaar. Dit is inmiddels verwerkt in de notificatiebrieven. 4.3 Internationale signalering In uw raad zijn zorgen geuit over personen die menen dat zij onterecht gesignaleerd zijn bij internationale politiediensten, waardoor zij problemen ondervinden bij reizen naar het buitenland. Het ministerie van JenV heeft hierover aangegeven dat dit de ongewenste effecten zijn van een werkwijze die niet meer bestaat, waarbij informatie over personen die in verband werden gebracht met de uitreisproblematiek is gedeeld.6 De nationale Ombudsman heeft begin dit jaar onderzoek aangekondigd naar deze kwestie. 7 Voor personen in de iPGA-R geldt dat per geval door politie en het Openbaar Ministerie wordt bekeken of een SUO- signalering noodzakelijk is. Het gaat hier om de zogenaamde SUOSignalering in het Schengen Information System (SIS), het systeem wat geraadpleegd kan worden

4 Zie: Onderzoek naar bescherming van burgers die in de Integrale persoonsgerichte Aanpak Radicalisering zijn

opgenomen - Hooghiemstra en Partners (hooghiemstra-en-partners.nl) 5 https://www.raadvanstate.nl/uitspraken/@144444/202108150-1-a3/ 6 Zie hier de beantwoording van Kamervragen hierover: Kamervragen (Aanhangsel) 2021-2022, nr. 3907 | Overheid.nl > Officiële bekendmakingen (officielebekendmakingen.nl) 7 https://www.nationaleombudsman.nl/nieuws/nieuwsbericht/2024/nationale-ombudsman-start-onderzoek-naarcterregistratie#:~:text=De%20ombudsman%20ontving%20een%20tiental,voor%20Contraterrorisme%2C%20Ext remisme%20en%20Radicalisering.

Een routebeschrijving vindt u op amsterdam.nl

Gemeente Amsterdam, raadsinformatiebrief

Datum 18 oktober 2024 Pagina 7 van 8

door politiediensten van de EU/Schengenlanden zoals Europol.8 Bijvoorbeeld als er een mogelijkheid bestaat tot uitreizen naar een conflictgebied. De verantwoording en informatie over de besluitvorming wordt vastgelegd en is naderhand eventueel op te vragen door de desbetreffende persoon. Afgesproken is dat een eventuele signalering van personen die in de iPGA-R worden opgenomen voortaan wordt toegelicht in het overleg van de betrokken interventieplegers. Daar kunnen eventuele bezwaren tegen een voorgenomen signalering worden ingebracht, waarbij de uiteindelijke beslissing om een persoon wel of niet te signaleren aan het Openbaar Ministerie is. Indien het onderzoek van de Ombudsman daar aanleiding toe geeft zullen we deze werkwijze opnieuw bekijken. 4.4 Motie ‘vrouwenhaat als ideologisch extremisme’ Tenslotte is er onlangs een motie ingediend die ervoor pleit bij de aanpak van extremistische ideologieën aandacht te hebben voor vrouwenhaat, lhbtiq+-haat en incelcultuur, en een onderzoek uit te laten voeren naar de radicalisering (met name van jongeren) binnen deze fenomenen. Een sterk wij-zij denken en dehumanisering van ‘de ander’ is onderdeel van vrijwel alle extremistische ideologieën, vanzelfsprekend is er binnen de persoonsgerichte aanpak aandacht voor de hierboven genoemde elementen wanneer zij onderdeel uitmaken van de extremistische ideologie.

Desalniettemin ben ik zeer welwillend om na te gaan of er binnen het brede programma extra aandacht aan kan worden gegeven. Voor de nadere uitwerking wacht ik de stemming in uw raad af. 5. Datalek In het voorjaar van 2024 is er sprake geweest van een datalek. Bij een Woo-besluit is ten onrechte een overzicht meegestuurd van personen die in 2017 zijn besproken door gemeente, politie en het Openbaar Ministerie vanwege mogelijke radicalisering. Nog in dat jaar is besloten dat er geen reden meer was om deze personen te bespreken, daarop had alle informatie verwijderd moeten worden. Helaas is dit overzicht wel in een oude mail blijven staan en verstrekt bij het Woo-besluit. Dit had niet mogen gebeuren en we nemen onszelf dit erg kwalijk. De gemeente heeft het datalek gemeld bij de Autoriteit Persoonsgegevens en heeft alle individuen waar het adres van te achterhalen was per aangetekende brief geïnformeerd en excuses aangeboden. 6. Vooruitblik Voor de aanpak van radicalisering en extremisme blijft het zoeken naar een balans. Tussen enerzijds het tijdig signaleren en tegengaan van radicalisering en extremisme, en anderzijds het willen stimuleren dat iedereen de vrijheid voelt zich uit te spreken, zich te organiseren, te demonstreren en zich niet te censureren. Het belang van veiligheid weegt zwaar, maar dat van privacy ook.

Met de koerswijziging zoals deze is ingezet en uitgewerkt doen we recht aan dit spanningsveld, er staat een stevig programma wat zo veel mogelijk gebruik maakt van de aanwezige kennis bij professionals en inspringt waar nodig. En wat oog heeft voor zowel de risico’s als de positieve krachten die Amsterdam versterken.

8 Artikel 3 Verordening (EU) 2016/794. SUO staat voor Schengen Uitvoeringsovereenkomst, wat betrekking heeft op het uitwisselen van persoonsgegevens. Het OM is het bevoegd gezag en moet toestemming geven voor een SUOsignalering op basis voor de criteria die hiervoor zijn gesteld in artikel 36 SIS II.

Een routebeschrijving vindt u op amsterdam.nl

Gemeente Amsterdam, raadsinformatiebrief

Datum 18 oktober 2024 Pagina 8 van 8

Om de raad nog beter mee te nemen in het werk zullen we vanaf het voorjaar van 2025 jaarlijks over de voortgang rapporteren via een brede voortgangsmonitor. In deze monitor maken we voor elk van de vier actielijnen in het uitvoeringsplan inzichtelijk hoe de uitvoering verloopt, en leggen we verantwoording af over de gepleegde inzet en de behaalde resultaten. Het doel is een onderbouwd antwoord te geven op de vraag of we het juiste doen, de complexiteit van het werk in acht nemend.

Met vriendelijke groet, Namens het college van burgemeester en wethouders van de gemeente Amsterdam,

Femke Halsema burgemeester

Bijlagen 1. Informatiebeeld Radicalisering en Extremisme (juni 2024) 2. Uitvoeringsplan programma Radicalisering en Extremisme

Een routebeschrijving vindt u op amsterdam.nl