Bijlage 1 Uitkomsten onderzoeken impact corona ongelijkheid.pdf

Raadsinformatiebrief

Bijlage 1: overzicht uitkomsten onderzoeken effecten corona op ongelijkheid in de stad Welbevinden en gezondheid Het gemiddelde welzijnsniveau van volwassen Amsterdammers1 is in de periode van 2018 tot eind 2020 verslechterd. Dit komt voornamelijk door achteruitgang op het vlak van vrijetijdsbesteding en vakantie. Amsterdammers met een lage opleiding zijn er meer dan gemiddeld op achteruitgegaan. Dit is ook te zien bij sociale participatie (vrijwilligerswerk en sociaal isolement) en gezondheid.2 Het blijkt dat Amsterdammers in een kwetsbare positie zich gemiddeld minder gelukkig voelen, minder vertrouwen hebben in de toekomst en vaker sombere gevoelens hebben dan de minder kwetsbare groep. De ongelijkheid op geluk, vertrouwen in de toekomst en sombere gevoelens is gegroeid in de periode 2018-2020. Mensen met een lage opleiding voelen zich het minst gelukkig en de verschillen tussen laag en hoog opgeleiden zijn toegenomen.3 In stadsdeel Zuidoost, Noord en Nieuw-West ligt het aandeel dat (erg) gelukkig is in 2020 lager dan gemiddeld in Amsterdam. In deze stadsdelen daalde het aandeel tussen 2018 en 2020 sterker dan in de andere stadsdelen.4 Opvallend is dat jongeren meer angst en stress ervaren dan ouderen, hoewel de gezondheidsrisico’s van het coronavirus met name voor ouderen groter zijn.

Toch blijkt dat de angst- en stressgevoelens bij de jongste leeftijdscategorie (18 tot 34 jaar) sterker zijn.5 Dit komt mogelijk doordat een groot deel van het sociale bestaan van jongeren is weggevallen tijdens coronacrisis.6 Ook nam het aantal ggz-verwijzingen sterk toe in de eerste maanden van 2021. Bovendien bleek het aantal suïcides onder jongvolwassenen in deze maanden hoger te liggen dan in voorgaande jaren.7 De gevolgen van corona voor het welbevinden lijken ook groter voor bepaalde groepen zoals mensen die kampen met arbeids- en inkomensonzekerheid, mensen met gezondheidsproblemen, 1 In de vorm van de Standaard Leefsituatie Index 2 OIS, De Staat van de Stad Amsterdam XI (2021) 3 OIS, Factsheet Mentaal welbevinden van Amsterdammers in coronatijd (2021), https://onderzoek.amsterdam.nl/publicatie/mentaal-welbevindenvan-amsterdammers-in-coronatijd 4 OIS, Factsheet Mentaal welbevinden van Amsterdammers in coronatijd (2021) 5 Kenniswerkplaats Leefbare Wijken, Engbersen ea, De verdeelde samenleving (2020) 6 Jongeren denktank coronacrisis, En nu... daden! (2021) 7 NJI, Onderzoek naar corona en mentaal welbevinden (2022) https://www.nji.nl/coronavirus/onderzoek-naar-corona-en-mentaal-welbevinden

Gemeente Amsterdam, raadsinformatiebrief

Datum 29 april 2022 Pagina 2 van 7

jongeren en mensen met een verstandelijke beperking en hun naasten.8 Uit de Amsterdamse Gezondheidsmonitor 20209 blijkt ook weer dat gezondheidsproblemen niet gelijk verdeeld zijn over de stad. Inwoners met een laag opleidingsniveau, een minimuminkomen of een niet-westerse migratieachtergrond10 rapporteren vaker lichamelijke en mentale klachten en een ongunstigere leefstijl. De stadsdelen Noord, Nieuw-West en Zuidoost scoren op meerdere gezondheidsaspecten ongunstig. Voor roken, alcohol- en drugsgebruik zien we een ander patroon; deze cijfers zijn hoger bij jongvolwassenen, mannen en inwoners met een Nederlandse of westerse (migratie) achtergrond en in de stadsdelen Centrum, West en Zuid. Daarnaast blijkt uit de monitor dat de coronacrisis een ongunstige invloed heeft gehad op het mentale en sociale welbevinden, het beweeggedrag en het gebruik van zorg. Een deel van de inwoners gebruikte door de coronacrisis meer alcohol, tabak en drugs, anderen minder. Vooral jongvolwassenen en hbo/wo opgeleide bewoners gaven aan minder alcohol te drinken. Bij jongvolwassenen is het negatieve effect van de coronacrisis op het mentale welbevinden het grootst. De resultaten van de Corona Gezondheidsmonitor Jeugd uit het najaar 2021 worden in mei 2022 gepubliceerd.

Het betreft een extra editie van de landelijke Gezondheidsmonitor Jeugd om de impact van de coronacrisis op de gezondheid en het welzijn van jongeren te onderzoeken. Daarnaast zal de GGD, met middelen vanuit het ministerie van VWS, de komende jaren de langere termijn gevolgen van covid-19 blijven monitoren.11 Corona en etniciteit Onderzoek binnen HELIUS12 van eind 2021 bevestigt dat het heropenen van de maatschappij na de eerste golf in 2020 een negatieve invloed heeft gehad op de verspreiding van infecties onder groepen met een migratieachtergrond. Het vaker oplopen van een infectie bleek vooral samen te hangen met factoren als kennis over Covid19 en leven in grote gezinnen. Er waren meer ziekenhuisopnames onder groepen met een migratieachtergrond. Er was echter geen verschil in ziekteverloop te zien tussen de groepen die opgenomen werden.13 Groepen met een migratieachtergrond ervaarden vaker de negatieve consequenties van de pandemie op gezond gedrag, mentale gezondheid en toegang tot non-Covid zorg. Resultaten over vaccinatieopkomst, testgedrag en factoren die daarmee samenhangen volgen in de eerste helft van 2022. Ook wordt gewerkt aan een nieuwe meting binnen HELIUS gericht op opgebouwde bescherming tegen infecties, long-Covid, attitude t.a.v. Covid-beleid en impact van de pandemie op gezond gedrag en gezondheid op de middellange termijn.

8 Inventarisatie Nederlandse COVID-19 onderzoeken: rapportage nr. 7 (2020) 9

GGD, Amsterdamse Gezondheidsmonitor 2020 (2020) 10 In nieuwe onderzoeken maken we geen uitsplitsing meer naar westerse en niet-westerse migratieachtergrond. Vooralsnog gebruiken we de alternatieve indeling van CBS, waarbij landen worden gegroepeerd op basis van het meest voorkomende migratiemotief (https://www.cbs.nl/nlnl/nieuws/2020/28/verkenning-bevolking-2050-meer-inwoners-met-een-migratieachtergrond ). Daarnaast willen we ook andere indelingen gebruiken als die relevanter zijn, bijvoorbeeld wel/geen migratieachtergrond of indeling naar generatie van migratie. 11

Dit benut de gemeente Amsterdam voor: corona jeugd VO-monitor (2021), jongvolwassenen monitor (voorjaar 2022), gezondheidsmonitor volwassenen en ouderen (najaar 2022), jong volwassen monitor (2024) en de OGGZ-monitor (2024-2025). Daarnaast vond in 2020 de reguliere gezondheidsmonitor volwassenen en ouderen plaats, en wordt in 2023 de reguliere VO-monitor en in najaar 2024 de reguliere gezondheidsmonitor volwassenen en ouderen georganiseerd. 12

HEalthy Life In an Urban Setting, langlopend onderzoek van AMC en GGD Amsterdam

13

GGD, COVID-19 en etniciteit (2022)

Een routebeschrijving vindt u op amsterdam.nl

Gemeente Amsterdam, raadsinformatiebrief

Datum 29 april 2022 Pagina 3 van 7

Onderwijs In de afgelopen twee jaar hebben scholen in het primair onderwijs drie keer de deuren moeten sluiten. Na de eerste en de tweede schoolsluiting is gebleken dat de grootste vertraging in leergroei opgelopen is bij kwetsbare leerlingen, zoals leerlingen met een lage of gemiddelde sociaaleconomische achtergrond of leerlingen uit grote gezinnen. Bij rekenen en spelling in de onderbouw is de vertraging het grootst voor leerlingen met laagopgeleide ouders. Tussen scholen bestaan er grote onderlinge verschillen in de leergroei van leerlingen.14 Wel zien we dat in alle sectoren van het onderwijs minder zorgen zijn over cognitieve achterstanden dan in het begin van de coronacrisis.15 De gevolgen voor oudere leerlingen en studenten zijn over het algemeen groter dan voor jonge leerlingen. Dit komt mede doordat zij voor een langere tijd afstandsonderwijs moesten volgen. Een deel van het onderwijs ging niet door of werd online gegeven, en persoonlijke begeleiding op school en stage was moeilijk.16 Hierdoor konden studenten zich minder goed concentreren en waren minder gemotiveerd. De coronacrisis heeft een negatieve invloed gehad op baan- en stagekansen van mb0-studenten.

Ook afgestudeerden van het hoger onderwijs kunnen moeilijker een baan vinden dan in de jaren voor de crisis.17 Het is momenteel moeilijk te voorzien wat de effecten van de coronamaatregelen op lange termijn betekenen voor leerlingen en studenten. Digitale middelen en vaardigheden Amsterdammers zonder digitale vaardigheden en/of toegang tot goed werkende apparatuur of internet dreigden tijdens de coronacrisis, nog meer dan daarvoor, kansen mis te lopen op economisch, sociaal, cultureel en persoonlijk vlak. Denk bijvoorbeeld aan Amsterdammers met een minimum inkomen waarvan een kwart aangeeft niet (goed) overweg te kunnen met digitale apparaten. De voornaamste redenen hiervoor zijn dat zij geen digitale apparatuur hebben of dat hun apparatuur verouderd is.18 Sinds het begin van de coronacrisis heeft de gemeente in verschillende projecten 6375 laptops ter beschikking gesteld aan minima. Uit onderzoek van het Amsterdam UMC leren we dat digitale ongelijkheid vaak samen gaat met andere maatschappelijke uitdagingen. Denk aan werkeloosheid, een laag inkomen, schulden, lage taalvaardigheid, migratieachtergrond of een gebrek aan sociale relaties. Sociaal-cultureel kapitaal heeft bijvoorbeeld effect op hoe vaak iemand blootgesteld wordt aan technologie, maar ook op de hoeveelheid en kwaliteit hulp die iemand kan krijgen.

Mensen met meer economische middelen en een betere positie in de maatschappij hebben het meeste voordeel van nieuwe technologieën. Beperkte toegang tot de online wereld heeft consequenties voor de toegang tot onderwijs, werk, sociaal netwerk en gezondheid. Dit op zijn beurt zorgt weer voor minder kansen om je digitale vaardigheden te verbeteren. Zo kan iemand die geen toegang heeft tot de online wereld vaak moeilijker een baan vinden; waardoor de mogelijkheid om te investeren in apparatuur en technologische vaardigheden te ontwikkelen beperkt wordt, ook voor gezinsleden. Dit wordt de ‘digitale vicieuze cirkel’ genoemd.19

14 NCO, Balans na anderhalf jaar: kwetsbare leerlingen nog steeds (veel) meer vertraging in leergroei (2021) 15 https://www.onderwijsinspectie.nl/actueel/nieuwsbrieven/onderwijsinspectie-hoger-onderwijs/2021/gevolgen-16-maanden-corona-voor-hetonderwijs 16 UWV, Regio in Beeld Groot Amsterdam, november 2021, p.18 17 OIS, De Staat van de Stad Amsterdam XI (2021) 18

OIS, factsheet De positie van Amsterdamse minima in het gebruik van digitale middelen en media 2021

19

Dedding, Goedhart, Uit beeld geraakt, 2021

Een routebeschrijving vindt u op amsterdam.nl

Gemeente Amsterdam, raadsinformatiebrief

Datum 29 april 2022 Pagina 4 van 7

Werk en inkomen Als gevolg van de coronacrisis was er in 2020 sprake van een economische krimp. Ook is de gemiddelde werkloosheid in 2020 gestegen. Werkloosheid treft vooral jongeren, praktisch opgeleiden en personen met een migratieachtergrond.20 De stap naar de arbeidsmarkt blijkt vooral onder jongeren met een laag opleidingsniveau lastiger te zijn geworden door de coronacrisis.21 Flexibele arbeidskrachten zijn het zwaarst geraakt in verlies van arbeidsinkomen door de crisis. Ook werknemers in loondienst met een laag uurloon leverden relatief veel in.22 Het aantal uitzendbanen in onze regio daalde met ruim 17.000. Daarnaast verdwenen er ook in de sector horeca bijna 8.000 banen.23 Zelfstandigen (met en zonder personeel) zijn relatief hard getroffen door de coronacrisis. Eind 2019 waren er in Amsterdam 111.000 zelfstandigen werkzaam, waarvan 85% zonder personeel. Dit is 24% van de werkzame beroepsbevolking. In de Regionale Enquête Beroepsbevolking (REB, Q4, 2020) gaf 58% van de zelfstandigen aan dat zij zorgen hadden over de toekomst van hun onderneming. In Q1 van datzelfde jaar was dat nog 41%. Bijna een kwart van de geënquêteerde zelfstandigen beoordeelde de financiële situatie van hun bedrijf als slecht. Van ruim 7.500 Amsterdamse huishoudens is het inkomen in 2020 (tijdelijk) gedaald tot onder het minimum. Dat geldt met name voor zelfstandigen.

Het gebruik van de verschillende Tozo-uitkeringen, die het inkomen aanvulden tot het minimum, werd vooral gedaan door jongeren en laag- en middelbaar opgeleiden.24 Het afgelopen jaar heeft de arbeidsmarkt zich weer hersteld. Na een sterke achteruitgang in de werkgelegenheid, is de werkloosheid niet zo hoog opgelopen als werd verwacht. Vooral bij het openbaar bestuur, zorg en welzijn, en informatie groeide het aantal banen. Dit compenseerde echter niet volledig het verlies aan banen in de sectoren zoals de horeca of uitzendbureaus. Gezien de krapte op de arbeidsmarkt in veel sectoren zijn de kansen op de arbeidsmarkt relatief gunstig te noemen. De vraag van werkgevers sluit echter niet goed aan bij het aanbod van werkzoekenden. Voor veel mensen die langere tijd werkloos zijn, is de stap naar vaktechnische banen groot.25 20 SCP tijdens G4 Kamerleden bijeenkomst kansenongelijkheid, 22 maart 2021. 21

NJI, Onderzoek naar corona en kansenongelijkheid (2022) 22 CPB, Ontwikkeling van het arbeidsinkomen tijdens corona, maart 2022 23 UWV, Regio in Beeld Groot Amsterdam, november 2021 24 OIS, Ontwikkeling armoede in coronatijd, februari 2021 25 UWV, Regio in Beeld Groot Amsterdam, november 2021

Een routebeschrijving vindt u op amsterdam.nl

Gemeente Amsterdam, raadsinformatiebrief

Datum 29 april 2022 Pagina 5 van 7

Naast de gevolgen van de coronacrisis op ongelijkheid, zien we ook dat de recente ontwikkelingen in Oekraïne van invloed dreigen te zijn op de ongelijkheid in de stad. Inflatie, hogere energieprijzen en hogere prijzen voor goederen hebben een effect op ieders portemonnee. Mensen met een kleine beurs, die niet veel buffers hebben, wonen daarbij ook nog vaak in de slechts geïsoleerde huizen. Het risico dat de crisis hen in het bijzonder raakt en de ongelijkheid verder toeneemt, is groot. Voor een deel hebben we vanuit het Rijk al ruimte gekregen om deze mensen financiële ondersteuning te bieden, maar dit is nog niet voldoende. Samen met het Rijk en onder andere de energiemaatschappijen moeten we kijken wat er nodig is om te voorkomen dat de ongelijkheid groter wordt en mensen in de schulden komen. Arbeidsmarktdiscriminatie Van de werkende Amsterdammers geeft 15%26 aan discriminatie op de werkvloer te hebben ervaren en 21% heeft discriminatie ervaren bij het solliciteren. Beide percentages zijn stabiel gebleven in vergelijking met eerdere gegevens uit 2020. Wat wel opvalt is dat Amsterdammers die discriminatie ervaren vaker als grond hiervoor huidskleur/herkomst of geloof noemen.27 Er zijn vooralsnog geen effecten van de coronacrisis waargenomen op de mate van ervaren discriminatie op de arbeidsmarkt.

Toch volgt uit onderzoek dat in de eerste coronaperiode het verschil in arbeidsparticipatie van mbo-studenten zonder migratieachtergrond toegenomen is ten opzichte van mbo-studenten met een migratieachtergrond (meisjes op BOL-niveau 2 en jongens op BBL-niveau 2).28 Factoren als taal- en sollicitatievaardigheden, arbeidsmarktdiscriminatie of het juiste netwerk spelen hierbij een rol.29 Impact cultuur en sport Door de coronacrisis is het aantal bereikte kinderen en jongeren uit minimahuishoudens die een aanvraag doen bij het Jongerencultuurfonds Amsterdam (JCFA) gedaald: van circa 2900 aanvragen in 2019, naar 2500 in 2020 en 2300 in 2021. Het JCFA geeft aan dat de oorzaken divers zijn. Tijdens de lockdowns heeft een groot deel van het buitenschoolse cultuuraanbod stilgelegen. Voor zover de kunstlessen in de vrije tijd door konden gaan, bleek de drempel tot individuele en groepslessen (online) voor kinderen in een kwetsbare positie door corona groter. Daardoor is een grote groep kinderen en jongeren anderhalf jaar lang minder in aanraking gekomen met kunst en cultuur. Kinderen van hoogopgeleide ouders bleven hun weg naar kunst en cultuuraanbod over het algemeen wel vinden.

26 De enquête vond plaats in de periode juli 2020-juni 2021 27 OIS, factsheet Arbeidsmarktdiscriminatie in Amsterdam, augustus 2021 28 SEO, Naar een betere startpositie op de arbeidsmarkt, 2021 29

SEO, De overgang van het MBO naar de arbeidsmarkt, 2020

Een routebeschrijving vindt u op amsterdam.nl

Gemeente Amsterdam, raadsinformatiebrief

Datum 29 april 2022 Pagina 6 van 7

Ook vergroot de coronacrisis verschillen in sportdeelname. Juist Amsterdammers in kwetsbare positie zijn tijdens de verschillende lockdowns gestopt met structureel sporten en bewegen en hebben hun lidmaatschap van een sportclub opgezegd. De afname in bewegen is vooral zichtbaar bij schoolgaande jongeren (5-18 jaar) en in het bijzonder bij kinderen in de basisschoolleeftijd (5-12 jaar). Het zijn vooral de kinderen die al matig bewogen die door de crisis nog minder zijn gaan bewegen.30 Ook blijkt dat jongeren mogelijk ongezonder zijn gaan eten en vaker achter een beeldscherm doorbrengen. Het minder bewegen hangt samen met het sluiten van sportverenigingen en ook met minder mogelijkheden voor andere activiteiten in de vrije tijd.31 De uitdaging is de achterstanden op het gebied van bewegen en het toegenomen overgewicht terug te dringen. Zodat er weer een sportklimaat ontstaat waarin alle Amsterdammers met veel plezier sporten en bewegen.32 Vertrouwen in de overheid Het vertrouwen van Amsterdammers in de nationale overheid en de gemeente is tussen juni 2020 en september 2021 gedaald. 33 De daling van vertrouwen in de nationale overheid was sterker (30%) dan de daling in het vertrouwen in de gemeente (11%). Amsterdammers met een laag inkomen en lage opleiding hebben minder vertrouwen in instellingen.

Mogelijk heeft de daling in vertrouwen niet alleen te maken met het coronabeleid, maar ook met andere politieke ontwikkelingen, zoals de toeslagenaffaire en de moeizame formatie.34 Het vertrouwen van mensen in anderen in hun directe omgeving, zoals familie, vrienden en buren is groot en vrij stabiel. Hoe hoger opgeleid, hoe meer vertrouwen er is in zowel instituties als de medemens. Nog meer dan opleiding speelt inkomen een belangrijke rol. Wie er financieel slechter aan toe is, heeft minder institutioneel vertrouwen en minder vertrouwen in de medemens.35 Overige lopende onderzoeken Naast boven genoemde onderzoeken lopen nog de volgende onderzoeken naar de gevolgen van de corona crisis waarvan de resultaten later dit jaar worden verwacht:  Zelfstandig ondernemers: vanuit het Kenniscentrum Ongelijkheid loopt onder leiding van de UvA het projectonderzoek 'Zelfstandigen in de crisis'. Veel zelfstandig ondernemers zijn door de crisis hun opdrachten in inkomsten kwijtgeraakt. Het onderzoek richt zich op de vraag in hoeverre de crisis bestaande verschillen tussen zelfstandigen in Amsterdam 30 Inventarisatie Nederlandse COVID-19 onderzoeken, rapportage nr. 13 (2021) 31 NJI, Onderzoek naar corona en fysieke gezondheid (2022) 32 Rapportage voortgang uitvoering Agenda Sporten Bewegen (2022) 33

Engbersen et al, de Laag vertrouwen samenleving (2021) 34 Kenniswerkplaats Leefbare Wijken, Engbersen e.a., De laag vertrouwen samenleving (2021) 35 Kenniswerkplaats Leefbare Wijken, De ongeduldige samenleving, (2020)

Een routebeschrijving vindt u op amsterdam.nl

Gemeente Amsterdam, raadsinformatiebrief









Datum 29 april 2022 Pagina 7 van 7

vergroot en/of nieuwe ongelijkheden creëert, in welke mate het beleid ten aanzien werk en inkomen deze ongelijkheden verscherpt of verzacht, en welke mechanismen hieraan ten grondslag liggen. In het najaar 2022 verwachten we de resultaten. Arbeidsmarkt: vanuit het Kenniscentrum Ongelijkheid loopt onder leiding van de VU het onderzoeksproject 'Een slecht begin is het dubbele werk'. Hierbij wordt ongelijkheid bij jongeren tijdens de transitie van opleiding naar werk onderzocht en wat het effect van de coronapandemie daarop is. Eind 2023 verwachten we de resultaten; Dakloosheid: de GGD brengt, vanuit een ZonNW onderzoek, de gevolgen van de coronacrisis op dakloosheid in Amsterdam in beeld. Voor het zomerreces worden de resultaten gepubliceerd; Zorg: de VU onderzoekt samen met de GGD welke kennis en ervaring is opgedaan tijdens de coronacrisis op het gebied van de zorg aan kwetsbare groepen en wat dit kan betekenen voor de organisatie van hulpverlening op midden- en lange termijn. Gekeken wordt naar de hulpverlening aan dak- en thuislozen, drugsgebruikers, sekswerkers, volwassenen met psychiatrische kwetsbaarheid, jongeren met psychiatrische kwetsbaarheid, gezinnen en ongedocumenteerden.

Onder andere wordt gekeken naar de sociale en technologische innovaties (zoals e-health) die gebruikt zijn en met welk effect, om te bepalen welke hulpmiddelen ingezet kunnen worden en welke organisatorische oplossingen er ontwikkeld kunnen worden om hulporganisatie te helpen in voorbereiding op vergelijkebare crises in de toekomst. Dit project besteedt expliciet aandacht aan de ethische dilemma’s bij hulp aan kwetsbare groepen. De resultaten verwachten we eind 2022 met u te kunnen delen; Migranten ouderen: onderzoek van de GGD Amsterdam naar de effecten van de coronacrisis op de gezondheidssituatie, welbevinden en leefgewoonten van oudere Amsterdammers met een migratieachtergrond. De resultaten verwachten we in het tweede kwartaal van 2022.

Een routebeschrijving vindt u op amsterdam.nl