Bijlage 1. Toelichting terugblik Tweede Kamerverkiezing 2021

Bijlage 1. Nadere toelichting op raadsinformatiebrief Terugblik Tweede Kamerverkiezing 2021 Opkomst Er waren 582.177 kiesgerechtigden waarvan 351.658 (75,7%) een stem hebben uitgebracht.

De verkiezingen 2021 in getallen Aantal 582.177 70 28 9 Ruim 500.000 476 Ca. 4500 Ca. 750 139

Soort Kiesgerechtigden Tweede Kamerverkiezing. Voorbedrukte verkiezingsborden (3,5x5 m) geplaatst. Vrije plakborden geplaatst. Mobiele billboards geplaatst. Verkiezingskranten en kandidatenlijsten huis aan huis verspreid. Stembureaus op 368 locaties (meerdere stembureaus op 1 locatie mogelijk). Stembureauleden ingezet op drie verkiezingsdagen. Tellers vanaf 20.30 uur ingezet. Wijkambtenaren actief in de stad.

Extra stemmogelijkheden i.v.m. Covid-19 Briefstemmen 73.096 kiezers die 70 jaar of ouder waren op de dag van stemming kregen een stempluspas waarmee ze in het stemlokaal op per brief konden stemmen. In Amsterdam hebben in totaal 24.245 ouderen per brief hun stem uitgebracht. Dit is 33% van de kiesgerechtigde 70-plussers. Van de uitgebrachte briefstemmen waren er 70 ongeldig. Vervroegd stemmen Op 15 en 16 maart konden kiezers in 55 stembureaus hun stem uitbrengen. Op 15 maart hebben 19.067 kiezers hun stem uitgebracht en op 16 maart 21.412 kiezers. Stemmen tellen in de RAI De stemmen die vervroegd en per brief uitgebracht waren, zijn centraal geteld in de Amsterdam RAI. Hieraan hebben 500 mensen een bijdrage aan geleverd.

Toegankelijke verkiezing De volgende maatregelen zijn getroffen ter bevordering van toegankelijkheid: Een optimale inrichting van stemlocaties • Overal tafels waar kiezers met een stoel of rolstoel onder kunnen rijden. • Stoelen met armleuningen voor kiezers die slecht ter been zijn. • Verlaagd schrijfblad in stemhokjes voor kiezers die vanuit een stoel of rolstoel stemmen. • Een leesloep met verlichting voor het invullen van het stembiljet. • Plaatsing van drempelhulpen.

1

•

Stembureaulid bij de deur die kan helpen bij entree stemlokaal.

Een toegankelijke openbare ruimte rondom stemlocaties • Inrichten tijdelijke gehandicaptenparkeerplaatsen. • Ophogen stoepen bij stemlocaties. Dit zorgt ervoor dat er minder of geen hoogteverschil is tussen de stoep en de ingang. • Zo min mogelijk werkzaamheden in de openbare ruimte rondom stemlocaties. Het begaanbaar houden van de omgeving van de stemlocatie als er wel werkzaamheden zijn. Bijzondere stemlocaties voor doelgroepen • 8 Stemlocaties voor doven en slechthorenden met gebarentaalvaardigen als stembureaulid. Ook was hier op schermen doorlopend een video van Dovenschap te zien met uitleg in gebarentaal over stemmen. Deze is speciaal ontwikkeld voor jonge, dove stemmers. • 2 Stemlocaties voor visueel beperkten. • Stemmen kon vanuit de auto bij een van de 4 autostemstraten in de RAI. Inclusieve en duidelijke communicatie • Nieuwe website met alle stemlocaties in Amsterdam en informatie over toegankelijkheid. • Kandidatenlijst in gesproken vorm op amsterdam.nl/verkiezingen (per maart). • Verkiezingskrant in eenvoudige taal aanwezig bij o.a. stadsloketten en buurthuizen. • Animatiefilms met uitleg over de verkiezingen en stemmen. • Verwijzing naar steffie.nl voor informatie over verkiezingen. Dit is een website die moeilijke onderwerpen op een makkelijke manier uitlegt. • Flyer met stappenplan in beeldtaal over stemmen voor laaggeletterden.

Veilige verkiezing Om de verkiezing in de stemlokalen met zo min mogelijk risico op coronabesmettingen te laten verlopen, zijn maatregelen getroffen: • Er waren auto- en fietsstemstraten ingericht in de RAI. • Alle kiezers ontvingen bij hun stempas de gezondheidscheck. Kiezers die niet alle vragen met ‘Nee’ konden beantwoorden, werden gevraagd om niet in persoon in het stemlokaal te stemmen maar bijvoorbeeld per machtiging. • De stembureauleden deden, voorafgaand aan hun werkzaamheden, een gezondheidscheck. Als een lid van het stembureau niet aan de gezondheidscheck voldeed, mocht hij/zij deze functie niet vervullen. • Stembureauleden moesten een medisch mondkapje dragen, afstand houden en minimaal elk half uur stemhokjes en handcontactpunten schoonmaken en desinfecteren. Hulpmiddelen zoals de loep en mal met koptelefoon zijn na elk gebruik schoongemaakt. • Een kiezer mocht maximaal voor drie andere kiezers een volmachtstem uitbrengen in het stemlokaal, in plaats van maximaal twee. • De stemlokalen werden zo ingericht dat kiezers en stembureauleden 1,5 meter afstand konden houden en er voldoende ventilatie was. • In elk stemlokaal was een extra stembureaulid aanwezig die keek of het niet te druk werd en of iedereen zich aan de maatregelen hield in het stemlokaal. Zo nodig werd gewezen op de 1,5 meter afstandsregel en het reinigen van de handen.

2

• • • • • •

Kiezers moesten in het stemlokaal een mondkapje dragen. Kiezers moesten 1,5 meter afstand houden en bij binnenkomst de handen desinfecteren. In de stemlokalen was routering van de looproute aanwezig. Kiezers kregen een eigen rood potlood, dat ze daarna mee naar huis mochten nemen. Er waren ‘kuchschermen’ tussen de kiezers en de leden van de stembureaus. Kiezers lieten hun identiteitsdocument bij het stemmen zien aan het stembureaulid door dit voor het kuchscherm te houden.

Betrouwbare verkiezing Om een betrouwbaar stem- en telproces te organiseren is het van groot belang dat de stembureaus bezet worden door voldoende en goed opgeleid stembureaupersoneel. Alle leden die zitting namen in een stembureau hadden met goed gevolg (een 7.5 of hoger) een e-learning afgerond. De voorzitter en plaatsvervangend voorzitters moesten een 8.5 of hoger scoren. Ook volgden ze nog een klassikale training. We hebben voor de zekerheid 300 ambtenaren geworven en opgeleid als stembureaulid doordat we veel afmeldingen kregen wegens Covid-19. Tientallen van hen zijn ingezet. Tijdens de verkiezing is gebruik gemaakt van de StembureauApp, afgenomen bij de VNG. Deze app wordt sinds 2010 gebruikt door diverse gemeenten waaronder de G4. De StembureauApp draagt bij aan de betrouwbaarheid doordat er onder andere een digitale check plaatsvindt op het stempasnummer in plaats van een visuele check. Daarnaast leidde de StembureauApp de stembureauleden door de verkiezingsdag met behulp van een aantal digitale checklists, zoals bij de controle op de geldigheid van stempassen door de scanfunctie. Hierdoor kostte het minder tijd de geldigheid van een stempas vast te stellen en kon de kiezer sneller naar het stemhokje. Tot slot werd de opkomst per stembureau direct geregistreerd. Op de StembureauApp is veel positieve feedback gekomen vanuit stembureauleden.

Opkomstbevordering De gemeente heeft dit jaar extra ingezet op het gebied van opkomstbevordering. Het is zeer moeilijk uitspraken te doen over effecten op opkomstcijfers, omdat opkomstcijfers afhankelijk zijn van veel verschillende factoren zoals het weer. Doordat de afgelopen verkiezingen significant anders waren dan vorige verkiezingen, is het niet mogelijk om conclusies te trekken over in welke mate dit bijgedragen heeft aan een hogere opkomst. Middels het plan van aanpak opkomstbevordering, waarvan raadscommissie AZ op 7 januari 2021 kennis heeft genomen, zijn er diverse acties gerealiseerd: • Brief van de Burgemeester bij de stempas en stempluspas (70+) met informatie over de verschillende mogelijkheden om te stemmen. De brief is opgemaakt als flyer met op de achterkant handige informatie, zoals doorverwijzingen naar pagina’s met informatie over volmachten, verloren stempas, kandidatenlijsten. Op de bijbehorende envelop is de kiezer met tekstregels en beeld extra geattendeerd op de datum van de verkiezing, het bewaren van de stempas en de gezondheidscheck. • De burgemeester heeft een brief naar alle 18-jarigen tot 22-jarigen verstuurd om jongeren te wijzen op het belang van hun kiesrecht. • De campagne ‘Dus ik stem’ gericht op opkomstbevordering van jongeren. Bij de ontwikkeling van de campagne is de doelgroep actief betrokken.

Dit heeft geleid tot posters, advertenties op social media en video’s die online zijn verspreid.

3

• • • • •

•

•

Er is een folder en filmpje voor laaggeletterden ontwikkeld over stemmen tijdens corona in beeldtaal. Deze is verspreid via WhatsApp door klantmanagers WPI aan statushouders, door taaldocenten aan cursisten en via de LinkedIn-pagina Amsterdams taalakkoord. Er zijn twee animatiefilms ontwikkeld over stemmen en de Tweede Kamer. Deze zijn ondertiteld in Turks, Engels, Spaans en Arabisch. De animaties zijn verspreid via stadsdelen en maatschappelijke organisaties via hun WhatsApp groepen en social media. Een flyer om de kiezer te attenderen op de komst van de stempas en de oproep deze goed te bewaren. De flyer is verspreid via social media van de stadsdelen en maatschappelijke organisaties.. Een herinneringsbericht om te gaan stemmen is voor de verkiezingsdag via WhatsApp en social media verstuurd. Verspreiding verliep via de afdeling Verkiezingen, stadsdelen en maatschappelijke organisaties. Challenge ‘Made by mediacollege Amsterdam’. Een groep mbo studenten is via de challenge betrokken om oplossingen te bedenken om jongeren naar de stembus te krijgen. Zij hebben input geleverd die gebruikt is in de jongerencampagne. In nieuwsbrief en mailing van de Stadspas is aandacht gevraagd voor de verkiezingen en de mogelijkheid om gratis een nieuw identiteitsbewijs aan te vragen voor Stadspashouders met een groene stip. Ook communicatie via de Stadspas social media kanalen.

De website Mijn Amsterdam bevatte gepersonaliseerde tips over o.a. veilig stemmen, het aanvragen van een identiteitsbewijs, iemand anders machtigen.

Communicatiemiddelen en kanalen Door corona is er dit jaar meer communicatie ingezet dan bij voorgaande verkiezingen. In de reguliere communicatie is volop aandacht besteed aan de verschillende coronamaatregelen die werden genomen om ervoor te zorgen dat mensen met zo min mogelijk risico op een coronabesmetting hun stem te kunnen uitbrengen. Reguliere verkiezingscampagne Zoals gebruikelijk is er op diverse wijzen gecommuniceerd over de verkiezingen. Zo zijn er advertenties in kranten geplaatst om de verkiezingen aan te kondigen, kon er op de website relevante informatie gevonden worden, is de Verkiezingskrant verstuurd en waren er campagneposters en verkiezingsborden geplaatst. Extra communicatie i.v.m. Covid-19 In de reguliere communicatie was veel aandacht voor alle coronamaatregelen, aanvullend daarop is er extra aandacht besteed aan briefstemmen en coronamaatregelen in het stemlokaal, o.a. door ondertiteling van video’s van het Rijk in meerdere talen. Ook zijn er posters opgehangen in stembureaus om extra aandacht te vragen voor de coronaregels en is er extra informatie richting stembureauleden gestuurd.

4

Complicaties bij de uitvoering De volgende complicaties zijn opgetreden bij de uitvoering: • Het was op de eerste stemdag nog onduidelijk of de stemmen meegeteld mochten worden wanneer de stemplusplas en het stembiljet in eenzelfde envelop zaten. Nadat duidelijk werd dat dit mocht, zijn deze stemmen verwerkt. Dit heeft geen consequenties gehad voor de betrouwbaarheid en de uitslag. • De opkomst op woensdag 17 maart was hoog. De voorzitters konden maar een beperkt aantal stembiljetten meenemen, omdat de stembiljetten groot en zwaar waren. Dit zorgde ervoor dat in de loop van de dag enkele stembureaus kortstondig zonder stembiljetten kwamen te zitten. In deze gevallen is er met spoed een nieuwe voorraad gebracht. In een enkel geval kon er op enkele bureaus maximaal 15 minuten niet gestemd worden. Dit probleem deed zich voornamelijk vroeg in de middag voor. Het probleem was snel verholpen en heeft geen impact gehad op het verloop van de verkiezing. Ook zijn er geen klachten binnen gekomen met betrekking tot deze vertraging. • Er waren 55 stembureaus waar ook op maandag en dinsdag kon worden gestemd. In de verkiezingskrant en op de locatielijst die was meegestuurd met de stempas, konden kiezers een overzicht vinden van alle stemlocaties. Hierop stond vermeld welke locaties ook open waren op maandag en dinsdag.

Voor sommige oudere kiezers was dit niet duidelijk, ook omdat ze op basis van de landelijke mediaberichten hadden geconcludeerd dat alle stembureaus drie dagen open zouden zijn. Hier zijn op maandag en dinsdag meerdere telefoontjes over binnengekomen, en twee schriftelijke klachten. Kiezers zijn doorverwezen naar een open stembureau in de buurt en aangegeven werd dat op woensdag alle stembureaus open waren. • (Plaatsvervangend) voorzitters die na 24.00 uur op 17 maart probeerden in te loggen in de StembureauApp, kregen geen toegang meer. Dit kwam door een programmeerfout in de app. Dit betrof enkel de (plaatsvervangend) voorzitters die nog geen gegevens hadden ingevoerd voor de voorlopige uitslag, de voorlaatste stap in de app. Wij hadden besloten om rond 01.00 uur op 18 maart te stoppen met de invoer van de voorlopige uitslagen in de app. Op dat moment was 85% van de voorlopige uitslagen binnen. Dit heeft geen gevolgen gehad, gezien een voorlopige uitslag geen formele status kent. De ontwikkelaar van de StembureauApp zorgt ervoor dat dit in de toekomst niet meer voor zal komen.

Klachten Er zijn 36 schriftelijke klachten binnengekomen over de verkiezingen. Bij de behandeling van deze klachten bleken 15 klachten ongegrond en 21 gegrond. Gegronde klachten Aantal Problemen met postbezorging 12 Handelswijze van een stembureaulid 3 Onduidelijkheid over opening stembureaus 2 maandag en dinsdag Niet bezorgen van verkiezingskrant 2 Niet goed naleven coronaregels 1 Niet goed verlicht stemhokje 1

5

Indien er problemen waren met de postbezorging, konden kiezers tot 12 maart 17.00 uur een vervangende stempas aanvragen. De klachten over de postbezorging kwamen na deze deadline binnen, waardoor kiezers niet, of op een andere wijze dan gewenst, hun stem hebben uitgebracht. De overige situaties hebben geen gevolgen gehad voor het verkiezingsproces.

Voorlopige en definitieve uitslag gemeente Amsterdam heeft ervoor gekozen om geen gebruik te maken van opkomstenuitslag.nl voor de publicatie van de voorlopige uitslag. Hierdoor werd Amsterdam niet geraakt door de problemen met deze website. De site werd, na een hack, tijdens de verkiezingsdag uit de lucht gehaald. In Amsterdam werd er periodiek een rapportage in de StembureauApp gemaakt van de voorlopige uitslag voor de afdeling communicatie. De communicatiemedewerker bracht deze cijfers naar buiten. Vanwege de unieke verkiezing was er meer tijd om de definitieve uitslag vast te stellen. We hebben hierbij geen bijzonderheden meegemaakt.

6