Bijlage 1 - Raadsinformatiebrief over vervolg AEB Raadsenquête.pdf

Bezoekadres Amstel 1 1011 PN Amsterdam Postbus 202 1000 AE Amsterdam Telefoon 14 020 amsterdam.nl

Retouradres: Postbus 202, 1000 AE Amsterdam

Aan de leden van de gemeenteraad Datum Behandeld door

12 juli 2022 Peter van Kessel, peter.van.kessel@amsterdam.nl

Bijlage(n)

-

Onderwerp

Vervolg AEB Raadsenquête

Geachte leden van de gemeenteraad, Met deze raadsinformatiebrief informeert het college u over het vervolg van de Raadsenquête naar het Afval- en Energiebedrijf (“AEB”). Uw raad heeft na de verkiezingen op 16 maart 2022 een nieuwe samenstelling gekregen. Daarom bevat deze raadsinformatiebrief voor uw context ook een terugblik op de aanloop naar de AEB Raadsenquête. De brief start met een korte geschiedenis van AEB en gaat vervolgens in op de uitkomsten van de onafhankelijke externe onderzoekscommissie Winter, de belangrijkste wijzigingen in het beleidskader voor verbonden partijen en de aanbevelingen en moties van de AEB Raadsenquête. Daarna geeft deze raadsinformatiebrief een beschrijving van de stappen die het college inmiddels heeft gezet. Tenslotte blikt het college vooruit op het vervolg van de aanbevelingen en de moties met betrekking tot de AEB Raadsenquête. Met deze raadsinformatiebrief voldoet het college aan de toezegging bij de behandeling van de Raadsenquête om na een half jaar te rapporteren over het vervolg. Een korte geschiedenis van AEB Het Afval- en Energiebedrijf (AEB) was tot de verzelfstandiging in 2014 een gemeentelijke dienst. Het doel van de gemeente was dat AEB na de verzelfstandiging zou transformeren tot een duurzaam energie- en grondstoffenbedrijf.

In 2016 constateert de gemeente bij de gemeentelijke herijking van de deelnemingenportefeuille een aantal weeffouten bij de verzelfstandiging van AEB. Dit leidt tot een drietal bestuursopdrachten om te zorgen voor de nodige verbetertrajecten. In februari 2018 komt AEB onder verscherpt toezicht te staan van de Omgevingsdienst. De Omgevingsdienst ziet een verhoogd risico op een groot incident en maakt zich ernstige zorgen over de veiligheidssituatie bij AEB. In het najaar van 2018 meldt AEB tegenvallende prestaties en komt het met een winstwaarschuwing. Dit is voor de gemeente aanleiding om met de hulp van externe adviseurs te komen tot inzicht in de problematiek en in nauwe samenwerking met AEB tot oplossingen te komen. De premisse was dat de operatie van AEB doorging.

Een routebeschrijving vindt u op amsterdam.nl

Gemeente Amsterdam

Datum 12 juli 2022 Pagina 2 van 6

In juni 2019 presenteert de gemeente de uitkomsten van de drie bestuursopdrachten AEB. Een van de bestuursopdrachten (performance & slagvaardigheid) concludeert dat de gemeente zou moeten investeren in een eenduidig gemeentelijk beleid, betere samenwerking en reflectie op elkaar. Zowel binnen de gemeente Amsterdam als met AEB. Op 21 juni 2019 besluit de directie van AEB tot het stilleggen van vrijwel de gehele bedrijfsvoering. Aanleiding hiervoor zijn acute zorgen ten aanzien van het kunnen borgen van de veiligheid. Het stilleggen van de bedrijfsvoering heeft grote gevolgen voor de afvalvoorziening, warmtelevering en slibverwerking in (de regio) Amsterdam. In de zomer van 2019 leidt dit tot gemeentelijke liquiditeitssteun van €35 miljoen euro. In het najaar van 2019 neemt de gemeenteraad een breed gedragen motie aan tot de verkoop van het AEB. In februari 2020 neemt de raad het principebesluit tot verkoop van 100% van de aandelen via een competitief verkoopproces. De gemeente neemt daarbij (in ieder geval tijdelijk) de aandelen WPW over van AEB. In februari 2021 bevestigt de gemeente het principebesluit met een Go-besluit. De gemeente neemt de aandelen WPW over van AEB. Het college meent dat het vanwege de vele ontwikkelingen in de warmtemarkt en de wetgeving belangrijk is om aandeelhouder in WPW te blijven.

In april 2021 start het verkoopproces van AEB en in december 2021 vindt de voorwaardelijke verkoop aan AVR plaats. Onafhankelijk extern onderzoek door de commissie Winter Het college besluit medio 2019 tot het instellen van een externe onderzoekscommissie. In oktober 2019 start een onafhankelijke externe commissie met Staf Depla en Elbert Dijkgraaf onder leiding van Jaap Winter (“commissie Winter”). Op 2 juli 2020 presenteert de commissie Winter het rapport “De stilte voor het stilleggen” over de oorzaken en leerpunten van het stilleggen van vier verbrandingslijnen door AEB in de zomer van 2019. In het rapport concludeert de commissie (samengevat) dat AEB geen toereikend systeem van integraal risicobeheer had, er voldoende aanwijzingen waren om steviger in te grijpen door directie en RvC, de afhoudende opstelling van gemeente bij de steunaanvraag ongerijmd was en het ontbreken van een constructieve dialoog het probleem heeft verergerd. Ook komt de commissie Winter tot de conclusies dat de bestaande structuren, beschikbare instrumenten en het deelnemingenbeleid van de gemeente in principe voldoende en geschikt zijn om de relatie tussen de gemeente en AEB goed vorm te geven. In de bestuurlijke reactie geeft het college aan de conclusies te onderschrijven.

Ten aanzien van het punt dat de gemeente toeschietelijker had moeten zijn ten aanzien van de steunvraag plaatste het college de kanttekening dat er op dat moment de veronderstelling was dat er voldoende tijd was voor een goede onderbouwing van een mogelijk verzoek, wat cruciaal is voor een deugdelijke besluitvorming. De aanbevelingen van de commissie Winter staan hieronder. - Zorg voor een constructieve dialoog tussen de deelneming en de gemeente; - Zorg voor voldoende macht en tegenmacht tijdens (en na) verzelfstandiging; - Wacht na een verzelfstandiging met het ter discussie stellen van het publiek belang tot na de ontwikkeling tot een solide bedrijf; - Heroverweeg de interpretatie van rolzuiverheid;

Een routebeschrijving vindt u op amsterdam.nl

Gemeente Amsterdam

Datum 12 juli 2022 Pagina 3 van 6

-

Zet instrumenten die de gemeente als aandeelhouder heeft effectiever in op het publieke belang van de gemeente te behartigen; - Integreer de afwegingen over gemeentelijke beleidsontwikkelingen en de ontwikkeling van de waarde van de deelneming en expliciteer de afweging; - Onderzoek hoe onderliggende patronen ertoe leiden dat de integrale afwegingen van belangen en het optreden als aandeelhouder suboptimaal verlopen. De gemeente heeft deze aanbevelingen direct in de praktijk gebracht en uiteindelijk verwerkt in het nieuwe deelnemingenbeleid. Nota verbonden partijen 2021 In september 2021 stemt de gemeenteraad in met de Nota verbonden partijen 2021, het nieuwe deelnemingenbeleid. In dit beleidskader staat het borgen van de publieke belangen via de verbonden partijen (deelnemingen en overige verbonden partijen) centraal. Het bevat een sturings- en toetsingskader voor het oprichten, beheren, verkopen en afstoten van de verbonden partijen van de gemeente. Verwerking aanbevelingen commissie Winter in beleid In de Nota verbonden partijen zijn ook de aanbevelingen van de commissie Winter uitgewerkt1. Daarbij heeft het college aangegeven dat het voor een actief en betrokken beheer van verbonden partijen van belang is dat beleidsdirecties betrokken en in positie zijn om de publieke belangen via verbonden partijen tot hun recht te laten komen.

Dat vraagt niet zo zeer om ander beleid, maar vooral om een andere instelling en uitvoering. Interne governance op orde In het beleidskader is deze andere instelling beschreven als het verbeteren van interne governance en de externe governance. Allereerst is het van belang om binnen de gemeente (interne governance) een actieve dialoog te hebben tussen de verschillende directies over de verschillende rollen en diverse beleidsbelangen die de gemeente kan hebben bij een verbonden partij. De interne dialoog moet leiden tot een afgewogen standpunt en benadering met de verbonden partij. Externe governance op orde Het op orde hebben van de interne governance is nodig om als gemeente vanuit meerdere rollen en belangen met één geluid in contact te staan met de verbonden partijen. Zo weten de verbonden partijen duidelijker waar zij aan toe zijn met de gemeente. Dat biedt gelegenheid tot het voeren van de constructieve dialoog met de verbonden partijen over hoe zij het beste kunnen bijdragen aan de meerdere publieke belangen van de gemeente Amsterdam. Effectieve sturing op maatschappelijk verantwoord ondernemen De Nota verbonden partijen 2021 bevat ook een kader voor effectieve sturing op maatschappelijk verantwoord ondernemen (“MVO”).

Als publiek aandeelhouder verwacht de gemeente van haar verbonden partijen dat ze oog hebben voor bredere publieke belangen, zoals duurzaamheid, inclusiviteit, goed werkgeverschap en de maatschappelijke impact van digitalisering en informatievoorziening. Bij de inzet van het aandeelhouderschap of andere vormen van 1

Evenals eerdere aanbevelingen van de Rekenkamer en Concern Audit.

Een routebeschrijving vindt u op amsterdam.nl

Gemeente Amsterdam

Datum 12 juli 2022 Pagina 4 van 6

zeggenschap kunnen spanningsvelden ontstaan. Het risico bestaat dat afbreuk gedaan wordt aan het publieke belang waarvoor de verbonden partij is opgericht of dat de MVO-thema’s niet tot hun recht komen. Daarom bevat het nieuwe beleid een kader voor effectieve sturing. Daarbij is het van belang dat het college de MVO-thema’s goed verwerkt in gemeentelijk beleid en dat beleidsdirecties goed in positie zijn. Raadsenquête AEB In mei 2020 besluit de gemeenteraad opdracht te geven voor een raadsenquête naar het AEB. Deze opdracht betreft om over een langere periode de investeringen voor het AEB te onderzoeken en de strategische en beleidsmatige keuzes, de governance en de financiële beheersing van het AEB. De enquêtecommissie presenteert op 7 december 2021 haar eindrapport. Het college heeft op 10 december 2021 een inhoudelijke bestuurlijke reactie2 verzorgd voorafgaand aan de raadsbehandeling van het rapport op 16 en 22 december 2021. Voor een volledig beeld verwijzen we u naar de raadsbehandeling en de onderliggende stukken.

Belangrijke aanbevelingen en moties van de gemeenteraad zijn (samengenomen): - Expliciteer het publieke belang van iedere deelneming - Operationaliseer de sturing, maatstaven en verantwoordelijkheden - Onderzoek de financiële stromen van verbonden partijen - Heb aandacht voor een bedrijfsvoeringstoets bij signalen van falende bedrijfsprocessen - Analyseer voor de publieke belangen van verbonden partijen de aanwezige kennis en ervaring binnen de gemeente - Onderzoek de statutaire instructiebevoegdheid van de aandeelhouder Daarbij heeft de gemeenteraad ingestemd met een motie om een Quickscan uit te voeren bij alle deelnemingen van de gemeente door deze te toetsen op basis van de aanbevelingen uit het rapport. Het doel is om pijnpunten te inventariseren en de raad daarover te informeren. Stand van zaken opvolging AEB Raadsenquête Op 1 februari 2022 heeft het college ingestemd met een voorstel voor de uitvoering van de aanbevelingen en de moties inclusief bestuurlijke rolverdeling (VN2022-002022). De afgelopen periode heeft het college hier uitvoering aan gegeven. De diverse activiteiten zijn hier toegelicht: Het organiseren van een Roadshow binnen de gemeentelijke organisatie. Via interactieve sessies is bij relevante directies aandacht gegeven aan de uitkomsten van de AEBRaadsenquête, evenals van de gevolgen van het nieuwe beleid voor verbonden partijen.

Het betrekken (en in positie zetten) van de beleidsdirecties is belangrijk om de publieke belangen via deelnemingen tot hun recht te laten komen. Binnen de gemeente dient er een actieve dialoog plaats te vinden en afspraken gemaakt te worden over de verschillende rollen en beleidsbelangen die de gemeente kan hebben bij een deelneming. De noodzaak van het expliciteren en operationaliseren van het publieke belang staat in de sessies centraal. Ook is er aandacht voor het effectief sturen op maatschappelijk verantwoord ondernemen bij de deelnemingen.

2

Zie hiervoor deze link: bestuurlijke reactie college op definitieve rapport AEB raadsenquête

Een routebeschrijving vindt u op amsterdam.nl

Gemeente Amsterdam

Datum 12 juli 2022 Pagina 5 van 6

Het uitvoeren van een Quickscan van de aanbevelingen onder de deelnemingen. Het college heeft naar aanleiding van motie 873 van het lid Martens (VVD) c.s. een Quickscan uitgevoerd van de aanbevelingen van de AEB-Raadsenquête onder de deelnemingen. Deze Quickscan betreft een vragenlijst over het expliciteren en operationaliseren van het publiek belang, het beeld van de financiële stromen, het zicht op kritische bedrijfsprocessen en de aanwezige kennis en ervaring ten aanzien van het publieke belang van de deelnemingen. De Quickscan is toegevoegd in de bijlage. Het algemene beeld uit de Quickscan is dat er geen pijnpunten zijn die direct ingrijpen noodzakelijk maken. Wel zijn er verbeterpunten voor individuele deelnemingen om te voldoen aan de aanbevelingen van de AEB Raadsenquête. Voorts zijn er structurele verbeterpunten gevonden:  De gemeente kan verdere stappen zetten met het operationaliseren van publieke belangen door aan te geven hoe gestuurd gaat worden en op basis van welke maatstaven. Er zijn hiervoor een aantal goede praktijken, zoals de Gemeentelijke visies op de Haven en de RAI.  Daarbij is het de uitdaging om gestructureerd vorm te geven aan de afstemming tussen de diverse wethouders en vakdirecties over publieke belangen en rollen.

 De gemeente kan ten aanzien van kritieke deelnemingen, dus deelnemingen waarbij een falend kritiek bedrijfsproces de veiligheid en/of volksgezondheid in gevaar brengt, de incidentele afstemming met OOV / Veiligheidsregio en de dossierhouders aanvullen met een structureel overleg. Zo kunnen vanuit OOV / Veiligheidsregio sterker aandachtspunten meegegeven worden bij het beheer van de deelnemingen. Verder kan onderzocht worden wat de toegevoegde waarde van een aanvullende toetsing en/of monitoring door OOV/Veiligheidsregio via de verbonden partijen kan zijn.  Verder is het begin van een nieuwe collegeperiode een goed moment om te bepalen of het beheer van een deelneming bij de juiste portefeuillehouder(s) is belegd. De quickscan geeft inzicht in de deelnemingen waarbij overwogen kan worden deze verantwoordelijkheid te heroverwegen. Het college neemt de verbeterpunten (structureel en per deelneming) ter harte en gaat hiermee de komende periode aan de slag. Het college gaat er vanuit met het verzenden van deze quickscan de motie te hebben uitgevoerd. Het onderzoeken om de financiële stromen van verbonden partijen beter in beeld te brengen Het college werkt aan het beter in beeld brengen van de financiële stromen van verbonden partijen. Daarvoor wordt een overzicht gemaakt van de inkomende en uitgaande stromen tussen de gemeente en de 43 verbonden partijen.

Dat is voor sommige stromen, zoals dividenden en leningen, makkelijker dan voor andere financiële stromen. Zo kunnen de belastinginkomsten niet worden verzameld vanwege de fiscale geheimhoudingsplicht. Zodra dit traject afgerond is, wordt u hierover in een separate brief met een overzicht van de financiële stromen geïnformeerd. Dit zal naar verwachting in het derde kwartaal van 2022 zijn. Het onderzoeken van het gebruik van de instructiebevoegdheid bij deelnemingen Naar aanleiding van de motie 872’ van het lid Boutkan (PvdA) c.s. heeft het college de statutaire instructiebevoegdheid voor de gemeente als aandeelhouder onderzocht. Deze bevoegdheid houdt in dat een aandeelhouder (of RvC) aanwijzingen kan geven aan het bestuur van een vennootschap, mits dat is opgenomen in de statuten. Het bestuur dient deze aanwijzingen op te volgen, tenzij deze in strijd zijn met het vennootschappelijk belang.

Een routebeschrijving vindt u op amsterdam.nl

Gemeente Amsterdam

Datum 12 juli 2022 Pagina 6 van 6

De gemeente komt tot het oordeel dat de instructiebevoegdheid, ondanks het sporadische gebruik ervan, een aanvulling kan zijn op het instrumentarium om te sturen op de koers van een deelneming. Het college is voornemens om dit sturingsinstrument, en het gebruik ervan, expliciet op te nemen in het volgende deelnemingenbeleid. Daarnaast zal het college bij wijzigingen in statuten van deelnemingen de instructiebevoegdheid opnemen, indien dit in het belang van de gemeente is. De gemeenteraad wordt over aanpassingen van statuten geïnformeerd. Het onderzoek treft u aan in de bijlage. Hiermee is het college van mening dat deze motie is afgedaan. Een terugkoppeling aan de gemeenteraad uiterlijk 1 juli 2022. Mede door de dynamiek rond de coalitie- en collegevorming en een zorgvuldige behandeling door het college in nieuwe samenstelling ontvangt u deze terugkoppeling nu. Herijking deelnemingen en de verdere voortgang van de AEB-Raadsenquête In beginsel vindt in iedere collegeperiode een herijking van de deelnemingen plaats. Hierbij wordt bekeken of een deelneming nog steeds de beste manier is om een publiek belang te borgen. Het college is voornemens u in het eerste kwartaal van 2023 te informeren over een plan van aanpak voor de herijking Deelnemingen en over de verdere voortgang van de AEB-Raadsenquête. Met vriendelijke groet, Namens het college van burgemeester en wethouders,

Femke Halsema Burgemeester

Een routebeschrijving vindt u op amsterdam.nl

Peter Teesink Gemeentesecretaris