Bijlage 1 - Onder druk - Evaluatie van de gebeurtenissen rond Ajax - Maccabi Tel Aviv op 7 november 2024

Onder druk Evaluatie van de gebeurtenissen in Amsterdam rond de wedstrijd Ajax – Maccabi Tel Aviv op 7 november 2024

Mei 2025

Inhoudsopgave Afkortingenlijst en begrippen...................................................................................................... 1 Voorwoord .................................................................................................................................... 2 1 1.1 1.2 1.3 1.4

Inleiding......................................................................................................................... 3 Aanleiding....................................................................................................................... 3 Doelen, onderzoeksvragen en afbakening ..................................................................... 4 Onderzoeksaanpak ........................................................................................................ 4 Leeswijzer ...................................................................................................................... 5

2 2.1 2.2 2.3 2.5 2.6

Conclusies en aanbevelingen ..................................................................................... 6 Inleiding .......................................................................................................................... 6 Context ........................................................................................................................... 8 Conclusies ...................................................................................................................... 8 Leerpunten en aanbevelingen ...................................................................................... 12 Groeiende invloed van risicofactoren bij ongeregeldheden ......................................... 14

3 3.1

Voorbereiding en risicoinschatting .......................................................................... 16 Gemeente, politie, OM, Ajax, Johan Cruijff ArenA startten tijdig met de voorbereiding en duiding van de wedstrijd en werkten nauw en intensief samen. ............................. 16 Het risico rondom de wedstrijd is door alle partijen serieus genomen. De voorbereiding en aanpak heeft betrekking op verschillende aandachtsgebieden en vond plaats vanuit gemeenschappelijke doelen en uitgangspunten. ......................................................... 16 In de voorbereiding is uitgegaan van het uitgangspunt risicobeheersing in plaats van risico-uitsluiting. Partijen werkten overwegend informatiegestuurd, met oog voor risico’s. ......................................................................................................................... 19

3.2

3.3

4. 4.1 4.2 4.3 4.4 4.5 5. 5.1 5.2 5.3

Van de aanloop naar de wedstrijd tot het kantelmoment na de wedstrijd ............ 21 Escalaties op de avond voor de wedstrijd leidden tot het tijdig heroverwegen van maatregelen en treffen van aanvullende maatregelen ................................................. 21 De tijdens de fanwalk geroepen leuzen zijn niet gesignaleerd; hierop had ingegrepen kunnen worden ............................................................................................................. 22 Het besluit Ajax en Maccabi-supporters gelijktijdig te laten uitstromen is een weloverwogen en navolgbaar besluit ........................................................................... 22 De timing en vorm van operationele overdracht tussen de SGBO-staven bleek achteraf ongelukkig ...................................................................................................... 23 De escalatie verraste in het moment en was kort en hevig .......................................... 23 Gevoel van onveiligheid, mediadynamiek en persconferentie .............................. 25 Gevoel van onveiligheid bleef ...................................................................................... 25 Het ontbrak in de nacht aan externe informatievoorziening vanuit de politie en gemeente. Het (inter)nationale beeld was niet gebaseerd was op feitelijk informatie..

26 De driehoek poogde in de persconferentie de situatie te duiden met de tot dan toe bekende feiten .............................................................................................................. 30

Bijlage A - Tijdlijn op hoofdlijnen.............................................................................................. 32 Bijlage B – Documentenoverzicht en verwijzingen ................................................................. 35 Bijlage C – Respondentenlijst ................................................................................................... 37 Disclaimer leerevaluatie ............................................................................................................ 38 Over het COT .............................................................................................................................. 38 1

Evaluatie van de gebeurtenissen in Amsterdam rond de wedstrijd Ajax-Maccabi Tel Aviv

Afkortingenlijst en begrippen Afkorting AC CCB CIV HIN HOPS HOHA JenV NCTV OM OOV SGBO UEFA Wom

Definitie Algemeen Commandant Afdeling Conflict- en Crisisbeheersing (politie) Centraal Informatiepunt Voetbalvandalisme Hoofd Informatie Hoofd Opsporing Hoofd Orde Handhaving Justitie en Veiligheid Nationaal Coördinator Terrorismebestrijding en Veiligheid Openbaar Ministerie Openbare Orde en Veiligheid Staf Grootschalig en Bijzonder Optreden Union of European Football Associates Wet openbare manifestaties

Begrippen Driehoek Subdriehoek Fanwalk

Uitleg Burgemeester, hoofdofficier van justitie, politiechef Ambtelijke vertegenwoordiging van de driehoek Gebruikelijke wandeling door de binnenstad door voetbalsupporters voorafgaand aan de wedstrijd Een SGBO bestaat uit verschillende knophoofden, allen verantwoordelijk voor een ander politieproces VUCA is een afkorting die staat voor Volatility, Uncertainty, Complexity, en Ambiguity. Vaak vertaald als: Wisselvallig, Onzeker, Complex en Dubbelzinnig

Knophoofd VUCA wereld

1

Evaluatie van de gebeurtenissen in Amsterdam rond de wedstrijd Ajax-Maccabi Tel Aviv

Voorwoord Op 7 november 2024 vond de voetbalwedstrijd plaats tussen Ajax en Maccabi Tel Aviv in de Johan Cruijff ArenA. Waar sport leidt tot verbroedering bleek het hier een aanleiding voor het samenbrengen van groepen en personen met uiteenlopende opvattingen. Dit leidde uiteindelijk tot escalaties, ongeregeldheden en ernstige geweldsincidenten in Amsterdam. De situatie kent alleen verliezers. De ongeregeldheden hebben diepe indruk gemaakt op de stad, haar inwoners en allen die betrokken waren bij deze gebeurtenissen. Veel mensen hebben die avond, die nacht en de daaropvolgende dagen gevoelens van angst, onveiligheid en onrust ervaren. Wij realiseren ons dat wij met dit rapport mogelijk geen antwoord geven op alle vragen die leven. Hoe kon dit ontstaan? En was dit te voorkomen? Het antwoord daarop is complex. De geweldsincidenten ontstonden in een moment waarop de geopolitieke spanningen voelbaar waren en de tegenstellingen in de samenleving groot. Dit is helaas vandaag de dag niet anders. Kan dit weer gebeuren? Waarschijnlijk niet op exact deze manier. We kunnen helaas onmogelijk uitsluiten dat situaties als deze zich opnieuw voordoen. De driehoek van Amsterdam wil mede daarom graag leren van de gebeurtenissen.

Voor deze evaluatie spraken wij met verschillende professionals die op enig moment betrokken waren bij de voorbereiding op de wedstrijd, de begeleiding tijdens de wedstrijd en de ongeregeldheden na de wedstrijd. De gebeurtenissen hebben op velen van hen grote indruk gemaakt. Wij willen allen bedanken die aan deze evaluatie een bijdrage hebben geleverd.

2

Evaluatie van de gebeurtenissen in Amsterdam rond de wedstrijd Ajax-Maccabi Tel Aviv

1 Inleiding 1.1

Aanleiding

Op donderdag 7 november 2024 vindt de voetbalwedstrijd Ajax–Maccabi Tel Aviv FC plaats in de Johan Cruijff ArenA in Amsterdam. Deze wedstrijd is zowel operationeel als bestuurlijk voorbereid door de subdriehoek en de driehoek van Amsterdam. De situatie wordt nauwlettend gevolgd vanwege de brede maatschappelijke context en gevoeligheden. Deze duiden we in hoofdstuk 2. De avond voorafgaand aan de wedstrijd is het op enkele plekken in het centrum van Amsterdam onrustig en vinden verschillende incidenten plaats waarbij voetbalsupporters van Maccabi Tel Aviv en pro-Palestijnse aanhangers over en weer geweld gebruiken. Het leidt tot aanvullende maatregelen op de dag van de wedstrijd. De wedstrijd zelf verloopt ogenschijnlijk rustig. In de nacht na de wedstrijd ontstaat een korte maar hevige situatie. Israëlische supporters worden op verschillende plaatsen in de stad aangevallen en mishandeld. Er zijn op dat moment 800 agenten1 op de been, waaronder de Mobiele Eenheid, om te reageren op meldingen, op te treden tegen incidenten en om de supporters te beschermen. Enkele mensen raken gewond en worden behandeld in het ziekenhuis. De gebeurtenissen leiden tot nationale en internationale verontwaardiging. De driehoek van Amsterdam geeft tijdens een persconferentie op vrijdag 8 november een toelichting op de situatie.

Het Openbaar Ministerie (OM) laat weten dat er in de nacht van 7 op 8 november 62 aanhoudingen zijn verricht, wegens onder andere openlijke geweldpleging, vernieling en het verstoren van de openbare orde.

1

Voor, tijdens en na de wedstrijd fluctueerde de politiecapaciteit tussen de 800 en 1200 personen. 3

Evaluatie van de gebeurtenissen in Amsterdam rond de wedstrijd Ajax-Maccabi Tel Aviv

De gebeurtenissen hebben veel impact gehad op de stad Amsterdam. De driehoek van Amsterdam wil leren van deze gebeurtenissen en van het eigen handelen en optreden. Het COT Instituut voor Veiligheids- en Crisismanagement (COT) voerde in dat kader deze evaluatie uit.

1.2

Doelen, onderzoeksvragen en afbakening

Het doel van deze evaluatie is om te komen tot inzichten en lessen voor de, bij de bewuste wedstrijd, betrokken driehoeksorganisaties. Het COT ondersteunt bij het leren met behulp van een evaluatieonderzoek en rapport. Door te reflecteren op de gebeurtenissen zorgen wij ervoor dat leerpunten en ervaringen geborgd worden. Deze evaluatie richt zich op leren, niet op verantwoorden. Om te komen tot inhoudelijke leerpunten is gekeken naar de volgende inhoudelijke thema’s: • de voorbereiding en de risico-inschattingen; • de bestuurlijke preparatie en besluitvorming, het bestuurlijk handelen; • de operationele preparatie en besluitvorming; • onderlinge (informatie) uitwisseling. Verdiepend op deze thema’s zijn enkele onderzoeksvragen geformuleerd, deze beantwoorden wij separaat in hoofdstuk 2: • Welke lessen zijn er te trekken ten aanzien van de duiding van de risico's van de aanwezigheid van uitsupporters bij Europese voetbalwedstrijden en de bijbehorende maatregelen? • Welke sturing heeft de driehoek gegeven, welke dilemma’s zijn er ontstaan en welke afwegingen heeft de driehoek gemaakt? • Met welke dynamiek in de stad werd de politie geconfronteerd? Onder meer de zogenaamde ’flitsaanvallen’ tegen individuele personen, welke plaatsvonden in een bredere context van ongeregeldheden en spanningen.

• Op welke wijze zou de politie in de toekomst beter zicht kunnen hebben op deze ’flitsaanvallen’ en wat zijn daarin de mogelijke handelingsperspectieven voor optreden? De Inspectie Justitie en Veiligheid (Inspectie JenV) onderzoekt de manier waarop de politie en de Nationaal Coördinator Terrorismebestrijding en Veiligheid (NCTV) hun werk hebben gedaan. De nadruk in dat onderzoek ligt op de informatie-uitwisseling en samenwerking tussen de politie, de NCTV en overige partners. De Inspectie JenV onderzoekt onder meer op basis van welke informatie de politie welke maatregelen heeft genomen. Ook onderzoekt zij welke dreigingsinschatting en andere informatie vanuit NCTV gedeeld is in de voorbereiding en tijdens de ongeregeldheden. Tijdens deze evaluatie is enkele keren contact geweest tussen de onderzoekers van de Inspectie JenV en het COT om informatie op hoofdlijnen te bespreken en overlap te beperken.

1.3

Onderzoeksaanpak

De evaluatie is uitgevoerd tussen december 2024 en mei 2025. Om de onderzoeksvragen te operationaliseren keken we naar (bestaande) afspraken, doelen en uitgangspunten van de Amsterdamse driehoek en stelden wij een tijdlijn op hoofdlijnen op. Deze is te vinden in bijlage A. Wij bestudeerden de voorbereiding op de wedstrijd, keken naar het handelen op basis van bestaande afspraken en keken naar afspraken gemaakt op basis van de risico-inschatting. Om beeld te krijgen van de wijze waarop afstemming binnen de driehoek plaatsvond, bestudeerden wij adviezen, notulen en andere documentatie. Hieronder bevonden zich ook documenten die zicht gaven op de voorbereidingen van de driehoekspartners zoals sitraps, notulen van de driehoek en subdriehoek, adviezen van de afdeling Conflict- en Crisisbeheersing van de politie (CCB) en de adviezen van de afdeling Openbare Orde en Veiligheid (OOV) van de gemeente, risicoanalyses, communicatieadviezen, omgevingsanalyses en andere relevante documentatie. Een overzicht van de voor deze evaluatie gebruikte documentatie is te vinden in bijlage B.

4

Evaluatie van de gebeurtenissen in Amsterdam rond de wedstrijd Ajax-Maccabi Tel Aviv

Om een goed beeld te krijgen van de operationele en bestuurlijke afwegingen die zijn gemaakt bij preparatie en besluitvorming, voerden we verdiepende gesprekken met sleutelfunctionarissen. Een overzicht van respondenten is te vinden in bijlage C. Na afronding van de documentanalyse en de gesprekken vond een reflectiesessie plaats met een deel van de respondenten. In deze reflectiesessie zijn de eerste observaties besproken. Samen met de deelnemers reflecteerden wij of de opbrengst volledig was. Belangrijke doelen van deze bijeenkomst waren het bij elkaar brengen van verschillende perspectieven en partijen gezamenlijk laten reflecteren op de door hen gevolgde aanpak. Ook zijn de eerste observaties gedeeld met de driehoek, met als doel hen mee te nemen in de observaties en het toetsen of deze leidden tot aanvullende vragen bij de opdrachtgever. Begeleiding tussentijds Tussentijds vonden enkele overleggen met een door opdrachtgever aangestelde begeleidingscommissie plaats. Deze bestond uit vertegenwoordigers van de gemeente Amsterdam, OM en politie. Zij ondersteunden in het begeleiden van het proces rondom de evaluatie, waarvoor we hen graag bedanken. Alle input uit documenten, gesprekken, beide sessies en tussentijdse momenten is verwerkt in dit rapport.

1.4

Leeswijzer

Dit rapport kent de volgende opbouw. Allereerst schetsen we in hoofdstuk 2 de omstandigheden die nodig zijn om de conclusies en aanbevelingen te kunnen plaatsen. Ook beantwoorden we in dit hoofdstuk de onderzoeksvragen. In hoofdstuk 3 gaan we in op de voorbereiding op de wedstrijd, de demonstratie hiertegen en de Nationale Kristallnachtherdenking. We schetsen de uitdagingen en operationele en strategische besluiten. Vervolgens duiden we in hoofdstuk 4 de aanloop naar de wedstrijd Ajax–Maccabi Tel Aviv en het kantelpunt rondom de ongeregeldheden in Amsterdam. In het laatste hoofdstuk, 5, schetsen we onze observaties ten aanzien van de mediadynamiek in de nacht en ochtend na de ongeregeldheden en de persconferentie.

5

Evaluatie van de gebeurtenissen in Amsterdam rond de wedstrijd Ajax-Maccabi Tel Aviv

2 Conclusies en aanbevelingen In dit hoofdstuk beantwoorden wij de onderzoeksvragen op basis van documenten, gesprekken, de reflectiesessie en tussentijdse momenten met betrokkenen. Om deze te duiden schetsen we eerst op hoofdlijnen de situatie en de context waarin de situatie zich voordeed. Vervolgens nemen we u mee in de beantwoording van de onderzoeksvragen, de leerpunten en de aanbevelingen.

2.1

Inleiding

Amsterdam werd in de vroege ochtend van 8 november 2024 wereldnieuws. Aanleiding hiervoor was een samenloop van omstandigheden die leidde tot geweldsuitspattingen. Op 7 november 2024 vond naast de Europa League-wedstrijd Ajax – Maccabi Tel Aviv ook een demonstratie tegen de aanwezigheid van Maccabi Tel Aviv supporters en de Nationale Kristallnachtherdenking plaats. Sinds de aanval van Hamas op Israël op 7 oktober 2023 zijn regelmatig demonstraties in Amsterdam. Ook in aanloop naar de wedstrijddag en in de voorbereiding werd wekelijks gedemonstreerd vanwege de situatie in het Midden-Oosten. Betrokken partijen, zoals de gemeente, de politie en het OM, werkten vanaf de UEFA-loting op 30 augustus 2024 intensief samen, onder andere met Ajax en de Johan Cruijff ArenA, om de wedstrijd Ajax–Maccabi Tel Aviv ordelijk te laten verlopen. De voorbereiding op de wedstrijd richt zich op verschillende aandachtsgebieden; waaronder voetbalgerelateerde zaken, het omgaan met demonstraties, de Nationale Kristallnachtherdenking en het omgaan met de geopolitieke spanningen in de stad. De combinatie van factoren maakt dat de (sub)driehoek de wedstrijd bestempelt als een hoog risico-wedstrijd.

Verschillende operationele en bestuurlijke dilemma’s komen tijdens de voorbereiding naar voren: het verbieden van de wedstrijd, de risicoclassificatie van de wedstrijd, het weren van Maccabi Tel Aviv-supporters en het toestaan van een fanwalk en bepalen van de bijbehorende route zijn allen zorgvuldig afgewogen. Deze afwegingen leidden tot een grote politieinzet. Tijdens de voorbereiding is geregeld contact onderhouden met stakeholders zoals de NCTV.

6

Evaluatie van de gebeurtenissen in Amsterdam rond de wedstrijd Ajax-Maccabi Tel Aviv

Op 6 november 2024 arriveren de eerste Maccabi-supporters in Amsterdam. Die avond vinden verschillende incidenten plaats in de binnenstad, waaronder geweldsincidenten tussen Maccabisupporters en anderen. Een veelgedeeld beeld is een incident waarbij een Palestijnse vlag van een gevel getrokken wordt. Ook verschijnen beelden waarbij Maccabi-supporters geweld gebruiken richting een taxi en de chauffeur. Op de Johan Cruiff ArenA worden met graffiti pro-Palestijnse leuzen gespoten. Over en weer wordt tussen groepen geweld gebruikt. De incidenten in de avond leiden in de ochtend van 7 november tot het heroverwegen van besluiten en maatregelen door de Amsterdamse driehoek. Het al dan niet verbieden van de wedstrijd komt, onder andere, opnieuw ter sprake. Er zijn echter vele Maccabi-supporters al in Amsterdam, waardoor hiertoe niet is besloten. Wel wordt aan de Johan Cruijff ArenA verzocht de deuren eerder te openen, roept de politie extra ME in dienst en roepen de gemeente, Ajax en KNVB op de wedstrijd ordelijk te laten verlopen. In aanloop naar de wedstrijd vinden de gehele dag kleine incidenten plaats, waaronder hit and run-acties. De politie acteert geregeld. Alle incidenten passen bij de verwachtingen en vallen binnen de scenario’s die operationeel en bestuurlijk zijn voorbereid. Om 17.30 uur start de fanwalk van Maccabi-supporters.

Hierbij zijn kwetsende en/of racistische leuzen geroepen waar niet op is ingegrepen. Deze zijn tijdens de fanwalk niet gesignaleerd vanwege het feit dat de leuzen in het Hebreeuws werden geuit. De aangekondigde demonstratie op het Anton de Komplein tegen de aanwezigheid van de Maccabi-supporters start rond 17.00 uur. Een uur later onstaan hier de eerste incidenten en moet de politie optreden. Om 18.30 uur start de Kristallnachtherdenking in de Portugees-Israëlietische Synagoge. De burgemeester besluit vanwege de situatie in de stad niet aan te sluiten. Deze herdenking verloopt zonder noemenswaardige incidenten en is rond 20.00 uur ten einde. De wedstrijd start om 21.00 uur. Rond het stadion vinden enkele incidenten plaats, zo wordt geprobeerd het stadion in te klimmen. Tijdens de wedstrijd is de situatie op straat beheersbaar. Online neemt de dreiging zichtbaar toe. De politie signaleert berichten met dreigingen richting Maccabisupporters. Het SGBO besluit weloverwogen zowel Ajax- als Maccabi-supporters gelijktijdig te laten vertrekken uit het stadion. Op die manier vindt vermenging plaats. De doelen van dit besluit zijn om ervoor te zorgen dat Maccabi-supporters geen target worden en het voorkomen van een ontmoeting met Fenerbahçe-supporters die uit Alkmaar komen. Direct na de wedstrijd blijft de situatie voor de politie in eerste instantie beheersbaar.

De uitstroom van supporters verloopt volgens plan. Rond het stadion en in de stad vinden incidenten plaats, deze pasten steeds bij de risico-inschatting die vooraf was opgesteld. De SGBO staat op het punt na een lange dienst over te dragen aan een kern-SGBO, verantwoordelijk voor de openbare orde in de nacht. Rond middernacht escaleert de situatie alsnog, kort en hevig, waarbij relschoppers een tactiek hanteren die zij niet eerder lieten zien, gericht tegen individuen en kleine groepjes, zogenaamde ‘flitsaanvallen’2. De kern-SGBO wijzigde van strategie en besloot breder te kijken naar individuele meldingen en supporters als groep te beschermen en te begeleiden naar hotels. Na ongeveer anderhalf uur (rond 01:30 uur) ontstaat een beheersbare situatie en keert de operationele rust in de stad terug. Het aantal meldingen blijft echter hoog. Alle meldingen die binnenkomen krijgen aandacht. Het merendeel blijkt loos alarm of er was inmiddels op de melding geacteerd. In de nacht ontstonden verschillende beelden

2 Voor de incidenten die plaatsvonden tijdens de escalatie tussen 23:55-01:30 uur in de nacht van 7 op 8 november,

houden we in dit rapport de term ‘flitsaanvallen’ aan. Deze term is voor het eerst door de politie zelf gebruikt om deze vorm van geweld te duiden. Daaronder verstaan wij fysieke aanvallen waarbij individuen of kleine groepen zich snel verplaatsen door een gebied. De daders selecteren hun slachtoffers op basis van uiterlijke kenmerken en slaan toe op momenten niet direct aanwezig is. Deze aanvallen worden bijvoorbeeld uitgevoerd door scooters, fat-bikes, taxi’s of te voet. ‘Flitsaanvallen’ kenmerken zich door hun onvoorspelbare karakter en de snelle verplaatsing van daders. 7

Evaluatie van de gebeurtenissen in Amsterdam rond de wedstrijd Ajax-Maccabi Tel Aviv

over de situatie op straat. Veel Maccabi-supporters voelden zich nog onveilig, ook in hotels. Ook via bestuurlijke kanalen kwamen veel meldingen binnen. Deze zijn allen opgevolgd door de politie. Tijdens de nacht en vroege ochtend leverde de driehoek aanzienlijke inspanningen om de rust in de stad te herstellen. De driehoek stond continu in contact met de SGBO. Er vonden meerdere overleggen plaats, waaruit maatregelen zoals een noodverordening en het verlengen van het veiligheidsrisicogebied (met preventief fouilleren) volgden. Het was een uitdaging om een gedeeld integraal beeld te vormen door verschillende (en tegenstrijdige) meldingen. De burgemeester had veelvuldig contact met betrokkenen, zoals de Israëlische ambassade, de NCTV en het ministerie van JenV. De gebeurtenissen leidden in de vroege ochtend tot grote (inter)nationale verontwaardiging. Deze reacties waren veelal gebaseerd op indirecte bronnen en de beperkte informatie die in de nacht beschikbaar was. Uit Israël komt het bericht dat reddingsvluchten naar Nederland onderweg zouden zijn om Maccabi-supporters op te halen. Ook Nederlandse politici reageren in de vroege ochtend fel op de gebeurtenissen. Op dat moment is nog veel onduidelijk over wat zich exact heeft afgespeeld. De dynamiek die ontstond heeft de impact vergroot.

De driehoek liet in een statement weten via een persconferentie te reageren op de gebeurtenissen.

2.2

Context

De conclusies en leerpunten uit deze evaluatie dienen te worden gelezen in het licht van de bredere context waarin de bewuste wedstrijd, en ook de Kristallnachtherdenking, zich afspeelden. De gevoeligheid is nauwelijks in enkele zinnen te vatten. Sinds de aanslag door Hamas op 7 oktober 2023, en de daaropvolgende geweldssituatie die tot de dag van vandaag aanhoudt, zijn de (geopolitieke) spanningen in heel Nederland en in Amsterdam in het bijzonder toegenomen. De stad Amsterdam, bekend om haar diverse, multiculturele bevolking en om haar oorlogstrauma, heeft tot op de dag van vandaag te maken met verhoogde spanningen tussen verschillende gemeenschappen. In 2024 is zowel door pro-Palestijnse als pro-Israëlische groepen veel gedemonstreerd en geprotesteerd. Verschillende evenementen zijn de afgelopen jaren verstoord en brachten risico’s en maatregelen met zich mee. In verschillende gevallen leidden deze demonstraties tot confrontaties en forse politie-inzet om de orde te handhaven. De driehoek van Amsterdam en gemeenschapsleiders roepen steeds op tot kalmte en dialoog met elkaar, om verdere escalatie te voorkomen en de sociale cohesie in de stad te behouden. Het risico op ongeregeldheden ligt continu aan de oppervlakte.

2.3

Conclusies

De Amsterdamse driehoek stond voor verschillende lastige dilemma’s en keuzes in de voorbereiding op de bewuste wedstrijd, ten aanzien van de te hanteren strategie, en het verzamelen en duiden van informatie over wat er zou kunnen gebeuren. Op basis van documentatie, gesprekken, sessies en open bronnen komen wij tot de volgende conclusies.

1.

Gemeente, politie, OM, Ajax en Johan Cruijff ArenA startten tijdig met de voorbereiding en duiding van de wedstrijd en werkten nauw en intensief samen. Voor elk thema, zoals de voetbalwedstrijd, demonstraties / openbare orde, en geopolitiek, is zowel vanuit operationeel als strategisch perspectief bekeken welke voorbereidingen wenselijk en noodzakelijk waren. Een voorbeeld van een besluit dat hieruit voortkwam, is het bepalen van de risicoclassificatie van de wedstrijd. Er was sprake van een collectieve toewijding, waar eenieder aan bijdroeg. Ongeacht de gebeurtenissen is deze samenwerking positief ervaren

8

Evaluatie van de gebeurtenissen in Amsterdam rond de wedstrijd Ajax-Maccabi Tel Aviv

2.

3.

4.

5.

6.

7.

Het risico rondom de wedstrijd is door alle partijen serieus genomen. De voorbereiding en aanpak heeft betrekking op verschillende aandachtsgebieden en vond plaats vanuit gemeenschappelijke doelen. De risico's rondom de wedstrijd zijn door alle partijen serieus genomen, waarbij de brede maatschappelijke context, zoals de geopolitieke spanningen, de Kristallnachtherdenking en de diverse demonstraties, continu is meegewogen. De voorbereiding en aanpak richtten zich op verschillende aandachtsgebieden en vonden plaats vanuit gemeenschappelijke doelen: het waarborgen van de veiligheid in de stad en het stadion en het bieden van ruimte aan alle geluiden, met als leidend principe dat "Amsterdam van ons allemaal is en de rechtsstaat er voor iedereen is." De genomen maatregelen sloten aan bij deze doelen. In de voorbereiding is uitgegaan van het uitgangspunt risicobeheersing in plaats van risico-uitsluiting. Partijen werkten overwegend informatiegestuurd, met oog voor risico’s. In de voorbereiding is uitgegaan van het uitgangspunt risicobeheersing en niet van risico-uitsluiting. Hierbij werkten partijen overwegend informatiegestuurd. Dit betekent dat nieuwe informatie steeds beoordeeld werd om af te wegen of het nodig was om (aanvullende) maatregelen te treffen. Ter voorbereiding zijn verschillende scenario’s voorbereid, daarbij is ook gekeken naar potentiële risico’s.

De voorbereiding leidde tot een operationele inzet. We begrijpen de keuze hiervoor, zeker kijkend naar de gestelde doelen. In een steeds sneller veranderende, onvoorspelbare en complexe wereld (VUCA-wereld) wordt informatie steeds minder betrouwbaar en zal een steeds flexibelere inzet noodzakelijk zijn om te kunnen anticiperen op risico’s of onverwachte gebeurtenissen. Mogelijk had een meer risicogestuurde werkwijze aanleiding gegeven om maatregelen te doordenken waarvoor de beschikbare informatie geen directe aanleiding gaf. Escalaties in de avond voor de wedstrijd leidden tot het tijdig heroverwegen van maatregelen en treffen van aanvullende maatregelen. Op de dag van de wedstrijd komen zowel driehoek als SGBO in de ochtend eerder dan voorzien bijeen om de situatie te beoordelen. Het leidt tot aanvullende maatregelen. De tijdens de fanwalk geroepen leuzen zijn niet gesignaleerd; hierop had ingegrepen kunnen worden. De inhoud van de leuzen was echter in het moment onbekend bij de politie. Als deze wel bekend en herkend was geweest, had dit in ieder geval tot een bewuste afweging moeten leiden over het al dan niet ingrijpen. In deze afweging kan dan meegenomen worden of ingrijpen in het moment een escalerend effect heeft dat tot openbare orde risico’s leidt. Het leidende principe in de voorbereiding was: ingrijpen bij strafbare feiten.

Achteraf valt niet vast te stellen of ingrijpen had bijgedragen aan een ander verloop van de avond. Het besluit Ajax- en Maccabi-supporters gelijktijdig te laten uitstromen is een weloverwogen en navolgbaar besluit. Deze afweging is zorgvuldig gemaakt en was logisch gezien de omstandigheden. De timing en vorm van de operationele overdracht tussen de SGBO-staven bleek achteraf ongelukkig. Verschillende procesverantwoordelijken (‘knophoofden’) moesten het overdrachtsmoment verlaten om sturing te geven aan de operatie. Achteraf gezien had een andere overdrachtsmethode bijgedragen aan het snel in positie brengen van de kern-SGBO.

9

Evaluatie van de gebeurtenissen in Amsterdam rond de wedstrijd Ajax-Maccabi Tel Aviv

8.

9.

10.

De escalatie verraste in het moment en was kort en hevig. De driehoek is in het moment verrast door het excessieve geweld. Hoewel men voorbereid was op ongeregeldheden, was het moment, de intensiteit en specifeke werkwijze niet voorzien. De vraag die dat oproept is of dit voorzien had kunnen worden en of dat eventueel tot andere maatregelen had geleid. Onze inschatting is dat deze exacte samenloop van omstandigheden niet te voorspellen was. Het gevoel van onveiligheid bleef. Het beeld in de kern-SGBO was dat de rust in de binnenstad terugkeerde na anderhalf uur aan escalaties en incidenten. Wel waren er nog gevoelens van onveiligheid vanuit Maccabi-supporters, ook kwamen er meldingen vanuit de Joodse gemeenschap. Daarnaast kwamen meldingen, waar tussentijds op geacteerd was, opnieuw binnen en kwamen meldingen binnen via bestuurlijke kanalen. Het gevoel van onveiligheid en de sfeer op straat hebben mogelijk bijgedragen aan de vele meldingen die ook na het terugkeren van de operationele rust op straat binnen bleven komen. Het ontbrak in de nacht aan externe informatievoorziening vanuit de politie en in de vroege ochtend aan betekenisgeving vanuit politie en gemeente. Het (inter)nationale beeld was mede daardoor niet gebaseerd op feitelijk informatie. De afweging niet extern te communiceren is zorgvuldig gemaakt.

Tussen 01.40 uur en 09.00 uur zijn geen formele berichten meer gedeeld. In de nacht en vroege ochtend na de escalatie volgden vele verontwaardigde reacties, onder andere vanuit de Nederlandse en buitenlandse politiek. Deze reacties waren veelal gebaseerd op indirecte bronnen, op basis van een beperkt informatiebeeld. Het feitelijke beeld was in de vroege ochtend beperkt beschikbaar. Dat maakt dat berichtgeving soms was gestoeld op aannames en mogelijk op geruchten. De impact van deze berichten was groot.

11.

De driehoek poogde in de persconferentie de situatie te duiden met de tot dan toe bekende feiten. Duiding in de media vond veelal plaats op basis van beelden en op sociale media gedeelde informatie. Dit beinvloedde het beeld van de politiek. De persconferentie volgde enkele uren na een eerste statement. Vanwege de beperkte beschikbaarheid van informatie sloot deze beperkt aan bij de informatiebehoefte in relatie tot de maatschappelijke onrust.

2.4

Beantwoording onderzoeksvragen

Op basis van onze analyse komen wij tot de volgende beantwoording van de onderzoeksvragen. De verdere toelichting en onderbouwing op deze antwoorden zijn niet per vraag afzonderlijk uitgewerkt, maar komen doorlopend terug in de daaropvolgende hoofdstukken waarin de observaties worden uitgewerkt. Welke lessen zijn er te trekken t.a.v. de duiding van de risico's van uitsupporters bij Europese voetbalwedstrijden en de bijbehorende maatregelen? • Het komen tot heldere afspraken die bijdragen aan ordentelijk verloop van dergelijke wedstrijden met de UEFA blijkt in praktijk beperkt mogelijk. De verantwoordelijkheid om risio’s te beperken worden veelal bij gemeenten en voetbalclubs gelegd. Eerder riepen burgemeesters die internationaal voetbal faciliteren de UEFA gezamenlijk op om te komen tot een integrale aanpak, waarbij onder andere gekeken zou worden naar vervoersafspraken, verplichte omwisselpunten, het vervroegen van wedstrijden en meer overleg over starttijden. De UEFA heeft hierop niet gereageerd. • Het tijdig betrekken van Ajax en de Johan Cruijff ArenA in de voorbereiding heeft naar tevredenheid gewerkt. Mede hierdoor hadden alle partijen een integraal beeld op de voorbereiding. 10

Evaluatie van de gebeurtenissen in Amsterdam rond de wedstrijd Ajax-Maccabi Tel Aviv

Welke sturing heeft de driehoek gegeven, welke dilemma’s zijn er ontstaan en welke afwegingen heeft de driehoek gemaakt? • De driehoek werkte informatiegestuurd conform gebruikelijke wijze. In de voorbereiding is stilgestaan bij risico’s en afwegingen. Het leidde tot het stellen van gezamenlijke doelen, namelijk: de veiligheid in stad en stadion borgen en ruimte te geven aan tegengeluiden waar mogelijk, vanuit het uitgangspunt “Amsterdam is van ons allemaal en de rechtsstaat is er voor iedereen”. • In de aanpak ging men uit van risicobeheersing in plaats van risico-uitsluiting. Risico’s kunnen immers nooit volledig worden uitgesloten. De driehoek heeft op basis van de beschikbare informatie en verkregen adviezen navolgbare keuzes gemaakt in de maatregelen die juist zijn genomen om ongeregeldheden te voorkomen. Er vond regelmatig overleg plaats waarin steeds nieuwe informatie gedeeld werd en verdiepende en aanvullende vragen gesteld zijn door de driehoek. • De driehoek hield in de voorbereiding rekening met ongeregeldheden. Deze verwachtingen lagen in lijn met eerder geschetste problematiek, zowel geopolitiek, voetbalgerelateerd als ook rond demonstraties en openbare orde en veiligheid. Geopolitieke spanningen hebben steeds vaker weerslag op de stad en vertalen zich steeds vaker in wanordelijkheden die tot op zekere hoogte te voorspellen zijn.

• Bestuurlijke dilemma’s hadden onder andere betrekking op besluiten rondom de wedstrijd en of deze door kon gaan. Ook de aanwezigheid van supporters speelde een belangrijke rol, net als de fanwalk. Voorafgaand aan de wedstrijd is nagedacht over momenten na de wedstrijd en de manier waarop supporters veilig in de stad konden zijn. Dit leidde tot het instellen van een veiligheidsrisicogebied (met last op preventief fouilleren) en het doorgaan van (tegen)demonstraties. • De gemaake afwegingen en besluiten sloten aan op de doelen die de driehoek stelde, waarbij het borgen van veiligheid werd afgewogen tegen continuïteit. • Na het kantelmoment, waarop sprake was van escalatie, kwamen meldingen via verschillende kanalen binnen, naast 112 en bij de politie ook direct bij sleutelpersonen waaronder de burgemeester. Deze meldingen zijn allen onderzocht. In veruit de meeste gevallen bleek geen sprake (meer) van een incident.

Met welke dynamiek in de stad werd de politie geconfronteerd? Onder meer de zogenaamde ‘flitsaanvallen’ tegen individuele personen, welke plaatsvonden in een bredere context van ongeregeldheden en spanningen. • De dynamiek in de stad was er een van tegenstellingen tussen groepen. In de stad waren onder andere voetbalsupporters en demonstranten aanwezig, wat op momenten leidde tot spanningen. De voorbereiding en aanpak richtten zich op een combinatie van voetbalgerelateerd optreden, openbare orde en veiligheid en ruimte geven aan geopolitieke spanningen. Het was daarmee continu balanceren op welk van de vlakken de nadruk lag. • De politie was op verschillende scenario’s voorbereid, waardoor zij kon schakelen en een passende werkwijze kon hanteren. Een scenario van gerichte achtervolgingen door de stad en aanvallen op klein groepjes en individuele personen, was hiervan geen onderdeel. De SGBO achtte een dergelijk senario naar eigen zeggen niet of nauwelijks voorstelbaar. Een dergelijk scenario deed zich nooit eerder voor. Gedurende de dag vonden rond de Dam verschillende hit and run-acties plaats. Namelijk: het te voet snel en kort aanvallen van groepen door (kleine) groepjes. Doordat vóór de wedstrijd met succes is opgetreden tegen dit type hit and runacties, verwachtte men ook na de wedstrijd dat het type acties vergelijkbaar zou blijven en dat men ‘in control’ te blijven.

11

Evaluatie van de gebeurtenissen in Amsterdam rond de wedstrijd Ajax-Maccabi Tel Aviv

Op welke wijze zou de politie in de toekomst beter zicht kunnen hebben op deze ‘flitsaanvallen’ en wat zijn daarin de mogelijke handelingsperspectieven voor optreden? • De inzet van wendbare middelen die passen bij de wendbaarheid van de relschoppers zoals motoren, bikes en mogelijk scooters. In het verlengde hiervan politiegroepen die opsplitsen en in kleiner verband sneller over een groter gebied verdelen. Dit brengt ook mogelijke veiligheidsrisico’s met zich mee voor ingezette eenheden (je verliest de kracht van in groepsverband optreden). • Het kunnen anticiperen en reageren op wat er op straat gebeurt, vraagt om flexibel optreden en (nog) meer risicogestuurd werken. De kern-SGBO heeft redelijk snel na escalatie gekeken op welke wijze supporters zo snel mogelijk in veiligheid gebracht konden worden. Deze strategie droeg bij aan het relatief snel terugbrengen van de rust, maar niet direct aan het veiligheidsgevoel.

2.5

Leerpunten en aanbevelingen

Op basis van ons overkoepelend beeld en beantwoording van de onderzoeksvragen komen we tot onderstaande leerpunten en aanbevelingen. Leerpunt Aanbeveling

Leerpunt Aanbeveling

Leerpunt

Aanbeveling

Het actief betrekken van Ajax en Johan Cruijff ArenA bij de subdriehoek in de voorbereiding is geen vaste werkwijze, maar bleek effectief. Betrek Ajax en de Johan Cruijff ArenA standaard tijdens de voorbereiding op hoogrisico wedstrijden om te komen tot een gezamenlijke aanpak.

De door supporters geroepen leuzen zijn in het moment niet gesignaleerd, ook niet door de meelopende Israëlische politie. Zorg voor de aanwezigheid van tolken die in verbinding staan met de Nederlandse politie. Door signalering van de inhoud van leuzen door tolken, wordt de afweging over wel of niet ingrijpen een bewuste.

In de voorbereiding is het uitgangspunt informatiegestuurd werken gehanteerd, ook is gekeken naar mogelijke risico’s en zijn scenario’s voorbereid. We bevinden ons in een steeds sneller veranderende wereld, vaak aangeduid als VUCA (Volatile, Uncertain, Complex, Ambiguous)3, waarin informatie steeds minder betrouwbaar en overzichtelijk wordt en situaties snel veranderen. Door de informatieoverload wordt het steeds moeilijker om informatie te filteren. Het brengt ook met zich mee dat het noodzakelijker wordt om onzekerheden te accepteren. Dit is niet alleen een uitdaging op gemeentelijk niveau, maar een ontwikkeling waar breder mee wordt geworsteld binnen crisisbeheersing in Nederland. In het kader van een snel veranderende (VUCA-)wereld wordt risicodenken steeds noodzakelijker. Aanvullend op het risicodenken dat al is gedaan, veelal op basis van eerdere ervaringen rondom incidenten en het informatiebeeld, is het raadzaam na te denken over procedures die flexibel genoeg zijn om te reageren op nieuwe informatie en onverwachte gebeurtenissen. Durf na te denken over de gevolgen voor zowel voorbereiding als operatie in deze veranderende wereld waarin informatie steeds meer waarde verliest. Belangrijk resultaat van risicodenken is om als organisatie wendbaar en flexibel te zijn, hieronder valt bijvoorbeeld ook het realiseren van een kortere reactietijd in

3

Zie voor nadere toelichting 2.6. 12

Evaluatie van de gebeurtenissen in Amsterdam rond de wedstrijd Ajax-Maccabi Tel Aviv

optreden. Op die manier is snel anticiperen mogelijk. Risicodenken betekent in de voorbereiding en tijdens het optreden meer rekening houden met scenario’s waarvoor geen concrete aanwijzingen bestaan. Denk bijvoorbeeld na over het toevoegen van een tegendenker aan het SGBO-overleg of de subdriehoek. Deze kan op momenten met een frisse blik kritisch kijken naar risico inschattingen en scenario’s. Houd de feedback-loop van waarnemingen ten aanzien van situaties en gebeurtenissen kortcyclisch in beeld.

Leerpunt

Aanbeveling

Leerpunt

Aanbeveling

Leerpunt Aanbeveling

Leerpunt

Aanbeveling

Op de dag van de wedstrijd is vanuit opsporing veel digitaal potentieel bewijsmateriaal verzameld en opgeslagen. Dit droeg later bij aan het opsporingsproces. Het verzamelen gebeurde voornamelijk op eigen initiatief van individuele functionarissen. Zorg voor een duidelijke afstemming tussen politie en OM en beleg een opdracht en heldere kaders richting opsporing bij het verzamelen van online potentieel bewijsmateriaal.

Hoofd Opsporing (HOPS) was in eerste instantie niet direct opgeroepen voor de kern-SGBO. Hierdoor heeft de HOPS van de desbetreffende dag lang doorgewerkt tot aflossing aanwezig was Schaal bij een dergelijke situatie een ruim kern-SGBO op, zodat wanneer sprake is van een grote opsporingscomponent, deze direct kan worden opgepakt.

Een uitgebreide en daarmee tijdsintensieve overdracht tijdens een lopende operatie draagt soms niet bij aan rust en efficiëntie. Pas de wijze van overdragen aan op wat nodig is wanneer tijdens een overdracht de situatie acuut verandert. Doe dit dan bijvoorbeeld per SGBO-functionaris (knophoofd).

In de nacht is zeer terughoudend tot niks gecommuniceerd, dit was een weloverwogen besluit. Belangrijkste afweging was dat er nog een te beperkt feitelijk beeld was. Daarnaast zag men als risico dat communicatie zou bijdragen aan onjuiste beeldvorming. Deze afweging past ook in de afweging informatiegestuurd werken. Ondanks de uitdaging van het gebrek aan informatie blijft het mogelijk te benoemen wat er wel bekend is en had bijvoorbeeld een handelingsperspectief gegeven gekund. Dit betekent met name iets voor operationele communicatie en in het verlengde daarvan had mogelijk eerder bestuurlijke duiding kunnen plaatsvinden. Vanuit crisis- en risicocommunicatie perspectief is het raadzaam om blijvend te voorzien in informatie, ook als deze zeer beperkt beschikbaar is. Enerzijds om actief zichtbaar te zijn en te blijven informeren vanuit een betrouwbare partij, anderzijds om waar mogelijk de perceptie van onveiligheid te beïnvloeden met handelingsperspectieven. Actiever communiceren past bij de crisiscommunicatie doelstelling: informatievoorziening. Dat kan op operationeel niveau. Activeer hiervoor bijvoorbeeld communicatie in het SGBO. Kijkend naar passende communicatie interventies dan kan juist het benoemen van maatschappelijke onrust en het gebrek aan feitelijke informatie helpend zijn.

Dit vraagt enerzijds blijvend communiceren door politie (bijvoorbeeld in de vorm van een live blog zoals in de dag na de ongeregeldheden is ingezet). 13

Evaluatie van de gebeurtenissen in Amsterdam rond de wedstrijd Ajax-Maccabi Tel Aviv

En anderzijds het vroeg in de ochtend afgeven van een statement van de burgemeester vanuit het crisiscommunicatie doel: betekenisgeving en mogelijk ook al schadebeperking (oproepen melding te maken bijvoorbeeld van incidenten).

Leerpunt Aanbeveling

Leerpunt

Aanbeveling

2.6

Het gevoel van onveiligheid dat ontstond is herkend, maar het lukte beperkt om dit gevoel weg te nemen. Communiceer een duidelijk handelingsperspectief (wat kunt u doen?) en blijf ook in de nachtelijke uren uitleggen wat er gebeurt, wat de politie en de gemeente doen, en waarom. Zet bij aanhoudende meldingen in op het vergroten van het veiligheidsgevoel.

Na de gebeurtenissen leeft het gevoel dat, indien de subdriehoek in het Command and Control Center (CCC) had gezeten, dit de korte communicatielijnen en informatiepositie had versterkt. Om die reden kiest de politie ervoor om dit uit te proberen en de subdriehoek in het CCC te positioneren in plaats van de ArenA. Daardoor ontstaat het risico het gevoel van ‘sfeer proeven’ in het stadion te verliezen. Zorg voor een directe communicatielijn tussen het CCC en de Johan Cruijff ArenA om relevante informatie snel en efficiënt met elkaar te delen. Voer na een aantal keer een evaluatie uit om de effectiviteit en voor- en nadelen van de aanpassing naar het CCC te beoordelen.

Groeiende invloed van risicofactoren bij ongeregeldheden

De wijzen waarop ongeregeldheden ontstaan zijn niet nieuw. Ongeregeldheden brengen bekende uitdagingen en dilemma’s met zich mee. De afgelopen jaren deed het COT geregeld onderzoek naar de voorbereiding op ongeregeldheden en het gezamenlijk optreden van gezagsdriehoeken. Hierin is de groeiende invloed van verschillende risicofactoren te zien, die ook in Amsterdam een rol speelden. VUCA-wereld. De term VUCA is ontstaan in de jaren '90 en staat voor Volatility (volatiliteit), Uncertainty (onzekerheid), Complexity (complexiteit) en Ambiguity (ambiguïteit). Het beschrijft de steeds veranderende, onvoorspelbare en complexe wereld waarin organisaties tegenwoordig opereren. In een VUCA-wereld worden traditionele risico- en crisismanagementtechnieken uitgedaagd, omdat de omgeving voortdurend verandert. Het raakt daarmee ook aan de complexiteit die ontstaat doordat informatie steeds minder betrouwbaar wordt. Informatie is tegenwoordig vaak incompleet of tegenstrijdig. Dat maakt het steeds moeilijker op informatie te vertouwen in je aanpak. De rol van sociale media. Sociale media speelden een nadrukkelijke rol in de totstandkoming van de ongeregeldheden. Oproepen zijn eenvoudig te plaatsen en verspreiden razendsnel. Ook draagt niet feitelijke berichtgeving actief bij aan het gevoel van onveiligheid.

Een ‘eenvoudige’ oproep kan hierdoor snel uitmonden in iets groots, met veel belangstelling en aandacht. Daarnaast delen groepen zelf beelden van het eigen handelen. Geweldsincidenten zijn soms bijna live te volgen. Het is lastig om in real-time de betrouwbaarheid van berichten te verifiëren en bruikbare informatie te scheiden van fictie. Mis- en desinformatie als beïnvloeding. In het verlengde van de vorige punten is ook de rol van misen desinformatie steeds relevanter. De situatie in Amsterdam bracht een dynamiek op gang, waarin verschillende berichten, ook in de dagen ná het geweld, het onveiligheidsgevoel voedden. Het omgevingsbeeld bestaat altijd uit een mix van feitelijke informatie en fictie (zoals oude beelden, geruchten, etc.). De wens te reageren op deze berichten is logisch, maar de situatie vraagt ook om een zekere terughoudendheid ten aanzien van bestuurlijke duiding. Veel feitelijke omstandigheden zijn nog onbekend waardoor ontkrachten of bevestigen vaak nog onmogelijk is. Het is zaak wel afspraken te maken over hoe partners zo snel mogelijk hun eigen beeld en eigen informatie kunnen blijven delen. 14

Evaluatie van de gebeurtenissen in Amsterdam rond de wedstrijd Ajax-Maccabi Tel Aviv

Communiceren zonder daarbij in te gaan op geruchten die leven, maar erkennen dat deze er zijn en onderdeel zijn van onderzoek brengt rust en kan ervoor zorgen dat onjuiste berichtgeving en duiding een minder grote impact heeft. Het kantelpunt en de snelheid van escalatie. De situatie in Amsterdam laat wederom zien hoe snel een beheersbare situatie kan escaleren. Groepsvorming komt geleidelijk tot stand en groeit gestaag. Op enig moment nam het aantal incidenten toe. Relschoppers bleken zich dermate bewust van de mogelijkheden en onmogelijkheden van de politie, dat zij zich zo organiseerden dat op verschillende plekken tegelijkertijd incidenten plaatsvonden. Dit leidde tot dilemma’s over al dan niet ingrijpen: het stellen van grenzen kan ook escalerend werken. Het veranderende beeld vroeg om een snelle verandering van tactiek en strategie van politie, zodat zij aan kon sluiten bij de snelle wendbaarheid van de kleine groepjes. Wij-Zij denken Groepsgeweld wordt versterkt als de groep zich kan richten tot een andere groep, die zij als gemeenschappelijke ‘vijand’ zien. Het aanhoudende geweld in het Midden-Oosten, en de reacties daarop, hebben het wij-zij denken versterkt. Verschillende incidenten in de avond voor de wedstrijd en op de dag van de wedstrijd versterkten dit. Deze voedingsbodem voor groepsgeweld is er ook nu nog: het geweld kan op ieder moment weer oplaaien.

Wanneer de manier waarop in de politiek en de media wordt gedebatteerd het wij-zij denken versterkt, kan dit impact hebben op onrust in de stad en het risico op ongeregeldheden vergroten.

15

Evaluatie van de gebeurtenissen in Amsterdam rond de wedstrijd Ajax-Maccabi Tel Aviv

3

Voorbereiding en risicoinschatting

In dit hoofdstuk benoemen we onze observaties die betrekking hebben op de voorbereiding van de wedstrijd Ajax-Maccabi Tel Aviv, de Nationale Kristallnachtherdenking en de aangekondigde demonstraties. Deze gaan zowel in op de operationele voorbereiding als de strategische. Beiden liggen in elkaars verlengde.

3.1

Gemeente, politie, OM, Ajax, Johan Cruijff ArenA startten tijdig met de voorbereiding en duiding van de wedstrijd en werkten nauw en intensief samen.

De voorbereiding van de wedstrijd Ajax-Maccabi Tel Aviv op 7 november 2024 start direct na de loting in Monaco op 30 augustus 2024, en wordt operationeel voorbereid door een subdriehoek voetbal. Deze legt op verschillende momenten zowel operationele als strategische dilemma’s voor aan de driehoek en vraagt hen actief om besluiten te nemen. De dilemma’s die in de voorbereiding naar voren komen zijn onder andere: het verbieden van de wedstrijd, het weren van Maccabi-Tel Aviv-supporters, de risicoclassificatie van de westrijd, het toestaan van de fanwalk en bijhorende route en het spanningsveld tussen faciliteren en beschermen van demonstraties versus beheersen van risico’s voor de openbare orde. Op elk van de thema’s is zorgvuldig gekeken wat de situatie vraagt zowel op operationeel als bestuurlijk niveau. De situatie is bekeken zowel vanuit voetbalperspectief als vanuit openbare orde en veiligheid. Er was sprake van een collectieve toewijding en nauwe samenwerking, waar eenieder aan bijdroeg. Ondanks de heftige gebeurtenissen is deze samenwerking positief ervaren. De snelheid van afstemmen, het zorgvuldig stilstaan bij dilemma’s en besluiten en het werken vanuit een gezamenlijk doel draagt daar aan bij.

3.2

Het risico rondom de wedstrijd is door alle partijen serieus genomen. De voorbereiding en aanpak heeft betrekking op verschillende aandachtsgebieden en vond plaats vanuit gemeenschappelijke doelen en uitgangspunten.

De risico’s rondom de wedstrijd zijn door alle betrokkenen zeer serieus genomen. Er was sprake van een complexe situatie, met een deels onvoorspelbare dynamiek. Al in de vroege voorbereiding waren verschillende betrokkenen zich bewust van de bijzondere context waarin de wedstrijd plaatsvond en de verschillende aandachtsgebieden: het voetbal zelf, de geplande demonstraties, de KristallnachtBijzondere context is dat de wedstrijd samenvalt met de Nationale Kristallnachtherdenking waar verschillende hoogwaardigheidsbekleders bij aanwezig zijn. Deze herdenking is door 700 genodigden bijgewoond. Eerdere herdenkingen verliepen rustig. Verschillende evenementen met aanwezigen uit de Joodse gemeenschap zijn het afgelopen jaar echter verstoord. De herdenking startte donderdag 7 november om 18.30 uur en duurde tot 20.00 uur. 16

Evaluatie van de gebeurtenissen in Amsterdam rond de wedstrijd Ajax-Maccabi Tel Aviv

herdenking en de bredere geopolitieke spanningen. Er is niet alleen vanuit voetbalperspectief voorbereid, maar ook met oog voor demonstraties en de geopolitieke gevoeligheden. Een duidelijk voorbeeld hiervan is de inschaling van de wedstrijd als hoog risico-wedstrijd. Het meenemen van de perspectieven heeft bijgedragen aan een integrale aanpak in de voorbereiding op de wedstrijd. Driehoekspartners en betrokken partijen zoals Ajax en de Johan Cruijff ArenA hadden duidelijke gemeenschappelijke doelen: • de veiligheid in de stad borgen; • ruimte geven aan alle geluiden waar mogelijk. Het uitgangspunt hierbij was “Amsterdam is van ons allemaal en de rechtsstaat is er voor iedereen”. Deze doelen en uitgangspunten hebben geholpen om te komen tot besluiten bij dilemma’s. De genomen maatregelen en besluiten in de voorbereiding sluiten aan bij deze doelen. 3.2.1

Het mogelijk verbieden van de wedstrijd en omgang met supporters

In de voorbereiding op de voetbalwedstrijd onderzoekt de subdriehoek eventuele risico’s, mogelijke scenario’s en maatregelen om een oordeel te vellen over de wedstrijd en aanwezigheid van supporters. Onderdeel hiervan is een beeld krijgen van het profiel van de Maccabi-supporters. Om hier zicht op te krijgen is contact geweest met verschillende stakeholders. Zo reist een team met vertegenwoordiging vanuit Amsterdam standaard mee naar de loting om direct in gesprek te gaan en informatie in te winnen. Vertegenwoordigers van de politie en van Ajax wonen het veiligheidscongres van de UEFA bij, vragen informatie op bij het Centraal Informatiepunt Voetbalvandalisme (CIV) en stemmen het beeld af met de veiligheidscoördinator van Maccabi Tel Aviv. Tijdens deze gesprekken komt naar voren dat tussen de supporters van Ajax en Maccabi Tel Aviv geen rivaliteit bestaat. Daarnaast bestuderen ze het historisch profiel van de supportersgroep en houden rekening met de onderlinge verhoudingen tussen Ajax en Maccabi Tel Aviv. De analyse laat geen informatiebeeld zien dat er een bijzonder risico is op supportersgeweld. Een uitzondering op dit beeld is een geweldsincident in Athene in maart 2024 tussen Maccabi-supporters en pro-Palestijnse demonstranten. Ook is het bij partijen bekend dat er een fanatieke kern is: de ‘Ultra Macabees’, waar een deel ook van aanwezig zal zijn.

Uit driehoeksnotities blijkt dat er geen concrete informatie is dat supporters zich prepareren op (grootschalige) confrontaties of op andere wijze de openbare orde willen verstoren. De driehoek concludeert dat er vanuit openbare orde, veiligheids- en dreigingsperspectief geen reden of juridische grondslag is om de Maccabi-supporters te weren of de wedstrijd te verbieden. In lijn met de gestelde doelen wordt de wedstrijd toegestaan met aanwezigheid van supporters. 3.2.2

Risicoclassificatie van de wedstrijd

Kijkend vanuit voetbalperspectief zou de wedstrijd Ajax-Maccabi Tel Aviv geen hoog risico-kwalificatie krijgen. Het informatiebeeld van de politie, de UEFA en de clubs geven hiertoe geen aanleiding. Desondanks bestempelt de subdriehoek de wedstrijd wel als hoog risico-wedstrijd en wordt deze ook als zodanig voorbereid. Dit vanwege de context waarin de wedstrijd plaatsvindt. Dit betreft de geopolitieke spanningen, de actuele pro-Israël en pro-Palestijnse sentimenten rondom de situatie in het Midden Oosten, de Kristallnachtherdenking, een eerder incident in Athene tussen Maccabisupporters en pro-Palestijnse demonstranten, en tot slot de gelijktijdige wedstrijd van AZ in Alkmaar tegen het Turkse Fenerbahçe. 3.2.3

Toestaan van de fanwalk en de keuze voor de route daarvan

Een ander dilemma, dat zowel operationeel als tijdens bestuurlijk voorbereidende overleggen aan de orde kwam, was de manier waarop omgegaan moest worden met de beoogde fanwalk. Een geïdentificeerd risico uit de supportersanalyse was dat Maccabi-supporters geprovoceerd zouden kunnen worden. Reacties zoals van pro-Palestijnse aanhangers zouden kunnen leiden tot incidenten over en weer. Hierdoor leek in de voorbereiding een route via het Centraal Station uitgesloten vanwege de wekelijkse pro-Palestijnse demonstratie. Daarnaast zou de fanwalk mogelijk bezoekers van de Nationale Kristallnachtherdenking kruisen, wat onwenselijk was. Met dit in het achterhoofd, stond de 17

Evaluatie van de gebeurtenissen in Amsterdam rond de wedstrijd Ajax-Maccabi Tel Aviv

(sub)driehoek stil bij zowel het toestaan van een fanwalk, als ook hoe de route zou moeten zijn, en adviseerde de driehoek hierover. De (sub)driehoek nam als uitgangspunt dat Maccabi-supporters veilig en ongestoord in de stad moeten kunnen verblijven en net als andere supporters veilig een fanwalk moeten kunnen houden. De driehoek onderstreepte dat. Uit contact met Maccabi Tel Aviv bleek dat supporters een fanwalk planden, waardoor de politie stelde dat het niet te voorkomen was dat supporters zich ook zonder toestemming en afspraken zouden verzamelen om een fanwalk starten. Alles overwegend besloot de driehoek dat de fanwalk door kon gaan. Wel is met verschillende scenario’s rekening gehouden, waaronder het stilleggen van de fanwalk indien vuurwerk wordt afgestoken. Ook is grootschalig aanhouden niet uitgesloten, bij geweldplegingen of andere strafbare feiten. Tot slot is gesproken over het scenario dat tijdens de fanwalk politieke uitingen konden worden gedaan. Mocht dit gebeuren dan zou de fanwalk om kunnen slaan in een demonstratie. Dat betekende dat in dat specifieke geval de Wet openbare manifestaties (Wom) van toepassing wordt en ook in lijn met die wet gehandeld zou worden. Route fanwalk De route van de fanwalk is zorgvuldig afgewogen. Verschillende alternatieven zijn onderzocht, bijvoorbeeld de route van de Dam naar de Nieuwmarkt.

Deze had niet de voorkeur, hierop adviseerde het GVB negatief. Op station Nieuwmarkt kunnen geen speciale metro’s ingezet worden om supporters rechtstreeks naar de ArenA te vervoeren. De subdriehoek adviseerde uiteindelijk de lange route te lopen naar het Weesperplein: deze route bood minder kans op confrontaties met pro-Palestijnse demontranten en was daarom operationeel beter te begeleiden. Nadeel hiervan was dat dit een langere route betreft waardoor ook langer het risico op wanordelijkheden ontstaat. Uiteindelijk week de driehoek weloverwogen af van het advies en besloot op 4 november om de route van de Dam naar het Stationsplein te laten verlopen, vanwege de vrees voor ongeregeldheden bij de route naar het Weesperplein. De route naar het Stationsplein bleek uiteindelijk ook operationeel haalbaar, omdat de pro-Palestijnse demonstatie niet meer plaatsvond. 3.2.4

Ruimte geven aan demonstraties en beheersen van risico’s in de openbare orde

Op 4 november wordt een demonstratie aangekondigd tegen “de aanwezigheid van Maccabi Tel Aviv Football Club ten tijde van een genocide tegen de Palestijnen, tegen voetbalclub Ajax die hun aanwezigheid mogelijk maakt, en om het publiek van de wedstrijd bewust te maken”. Deze kennisgeving geeft aan dat demonstranten op donderdag 7 november tussen 17.00 uur en 23.45 uur bij de hoofdingang van de Johan Cruijff ArenA willen demonstreren. Op basis van deze kennisgeving maakt de subdriehoek een inschatting van de risico’s. Advisering vond plaats op basis van het uitgangspunt dat ‘zoals altijd demonstraties beschermd en gefaciliteerd worden zodat betogers veilig gebruik kunnen maken van het recht op betoging’. Na de kennisgeving is regelmatig contact geweest tussen de organisatie van de demonstratie en de politie om ervoor te zorgen dat de demonstratie rustig zou verlopen. Daarbij wijst de politie de organisatie er op dat zij verantwoordelijk zijn voor een ordelijk en veilig verloop van de demonstratie. Het demonstratierecht gaat nooit zo ver dat een demonstratie altijd op de door de organisatie gewenste manier gefaciliteerd en beschermd moet worden. Ook vond een gesprek plaats met de burgemeester, politie en organisator van de demonstratie. In gesprekken is geprobeerd om samen tot een voor beide partijen werkbare oplossing te komen.

De subdriehoek concludeert alles overwegend dat er omstandigheden zijn die een beperking op de locatie rechtvaardigen en licht dit ook toe aan de organisatie. Deze beperkingen liggen in lijn met de in de Wom genoemde belangen: de inschatting is dat het voor de politie operationeel onmogelijk wordt om op een verantwoorde en veilige wijze de forse bezoekersstromen (+/- 56.000) te reguleren en tegelijk een demonstratie rondom de Johan Cruijff Arena te faciliteren en te beschermen. Naast de wedstrijd vindt ook een concert plaats in AFAS Live met een bezoekersstroom van +/- 6000. Daarnaast ziet de subdriehoek een risico op wanordelijkheden tussen demonstranten en supportersgroepen omdat ook Ajax-supporters via een statement op social media lieten weten geen “politiek” in en rondom het stadion te willen. 18