Bijlage 1. Evaluatie Kunstenplan 2021-2024 Blueyard.pdf

8.3. Verloop van de totstandkoming De planning is op een aantal onderdelen niet gehaald. Dat heeft geleid tot een verkorte indientermijn voor aanvragers en een late start van de besluitvorming. § Voor de ontwikkelfase was er geen planning. We constateren dat de stappen in deze fase later zijn opgestart dan in de voorgaande periode. § In de beleidsfase heeft het proces vertraging opgelopen door onverwachte juridische complicaties. Dit ging ten koste van de indieningstermijn voor de aanvragers. § In de adviseringsfase heeft de Kunstraad de planning gehaald. § In de adviserings- en besluitvormingsfase heeft het AFK de planning gehaald. § De besluitvormingsfase voor de Amsterdam Bis liep door tot twee weken voor de start van de kunstenplanperiode. Daardoor hebben instellingen lang in onzekerheid gezeten. Aanbeveling Blueyard is van mening dat de gemeente meer regie had kunnen voeren op het realiseren van de planning, bijvoorbeeld ook door de Kunstraad te vragen vroeger adviezen voor het Kunstenplan uit te brengen. Ook had de gemeente ervoor kunnen kiezen geen nieuwe inbreng uit kunstenplanadviezen van de Kunstraad mee te nemen na de debatten met de sector. De gemeente is de regisseur van het proces van de totstandkoming en zou die rol beter kunnen organiseren door uit te gaan van een vaststaande planning voor de procedure elke vier jaar.

Naast een vast ritme, is het ook het overwegen waard om eerder te starten met de procedure.

Evaluatie Kunstenplan 2021-2024

53

Publiek debat over een stelselwijziging Het was chiquer geweest als de stelselwijziging, die uiteindelijk uitmondde in de toevoeging van de functies, onderdeel was geweest van een debat met de sector. Dit om de sector goed te informeren en draagvlak te creëren. Dat de inrichting en samenstelling van de Amsterdam Bis vooral via informeel overleg tot stand is gekomen, zien we als een effect van een gebrekkige planning en van onvoorziene omstandigheden door juridische belemmeringen. Op basis van deze evaluatie kunnen we geen constateringen doen bij de vraag of de juridische obstakels eerder voorzien hadden kunnen worden. Dat zou een nadere juridische analyse vragen. Naar onze mening had de Kunstraad een signaal kunnen afgeven over de wenselijkheid van transparantie en een publiek debat over een stelselwijziging. Het heeft immers ook gevolgen voor de transparantie van het eigen adviesproces en de rol als onafhankelijk adviseur van het college en de gemeenteraad. Aanbeveling Een langdurig en op onderdelen complex proces met vele actoren kan niet vaak genoeg helder in beeld en onder de aandacht worden gebracht. Het verdient aanbeveling om zowel naar de sector, als naar de betrokken gemeenteraadsleden informerende bijeenkomsten gericht op het proces en niet op de inhoud te organiseren. Dit kan zowel bij aanvang als in updates tijdens het proces.

Voor voldoende transparantie in het proces is het aan te bevelen om tijdig opdrachten te formuleren voor de (aanvullende) adviezen van de Kunstraad. Alle adviezen die raken aan het Kunstenplan dienen bekend te zijn voorafgaand aan de debatten met de sector. Omdat de periodieke vaststelling van cultuursubsidies een verdeling is van schaarse middelen, die vallen onder de Algemene Wet Bestuursrecht, is het aan te bevelen om altijd een juridische toets te doen. In ieder geval bij elk advies of ingreep die uitgaat van een verandering. De Verkenning als startpunt De Verkenning zelf geeft relevante inzichten voor de Contouren. Doordat de gemeente in de opdracht voor de Verkenning al aandachtspunten meegeeft, is dit het feitelijke startpunt. Nu wordt de publicatie van de Verkenning gezien als startpunt van de cyclus en de Contouren als het startpunt van beleid. Hoe eerder er inzicht is in de beleidsaccenten hoe eerder de sector en betrokken actoren daarop kunnen reageren of anticiperen. Aanbeveling Wij adviseren gehoor te geven aan het verzoek van de AFK en de sector aan de Kunstraad om de Verkenning uit te voeren met een meer methodische aanpak. Zo zouden van tevoren de onderzoeksvragen en onderwerpen gedeeld kunnen

Evaluatie Kunstenplan 2021-2024

54

worden met de gesprekspartners en zou beter inzichtelijk gemaakt kunnen worden waarop bevindingen gebaseerd zijn en hoe adviezen onderbouwd zijn. Contouren en het doel van de debatten In de Contourennota werd direct duidelijk wat de belangrijkste beleidsprioriteit zou worden: diversiteit en inclusie. Dit was het meest concreet uitgewerkt. Het is terecht dat dit een belangrijk onderwerp was tijdens de debatten met de sector. Dat de gemeente de betrokkenheid van de sector organiseert, wordt gewaardeerd. De invulling ervan wordt door de sector als te weinig richtinggevend ervaren. Het programma van de debatten is erg breed en gericht op een open dialoog. Het ontbreekt aan een doelstelling bij wat de debatten zouden moeten opleveren. De ACI opereert op momenten meer als vertegenwoordiger van de sector dan als belangenbehartiger, omdat deelbelangen ruis veroorzaken. Daardoor ontbreekt het de culturele sector in Amsterdam op deze momenten aan een eenduidige belangenbehartiging. Aanbeveling Omdat de debatten wel op prijs worden gesteld, adviseren we de doelstelling van de debatten van tevoren helder te formuleren, en ook de uitkomsten te delen met de sector. Dit om te voorkomen dat ze aan belangstelling en betekenis verliezen.

Een agenda voor belangenbehartiging voor de culturele sector van Amsterdam, al dan niet met een onderscheid naar Amsterdam Bis en Niet-Amsterdam Bis, zou een kwalitatieve impuls zijn voor de discussie over het cultuurbeleid van Amsterdam en de hele totstandkoming van het Kunstenplan. Hoofdlijnen worden gedeeld De beleidsprioriteiten uit de Hoofdlijnen worden door de sector breed gedeeld en gewaardeerd. De vertaalslag naar beleidscriteria is over het algemeen duidelijk. Het is voor de sector en de raadsleden onduidelijk dat met het vaststellen van de Hoofdlijnen er tegelijk twee verschillende beoordelingskaders worden vastgesteld. Hierin ligt de basis voor verschillen in beoordeling door de Kunstraad en het AFK. Aanbeveling Met de Hoofdlijnen wordt de ontwerpfase afgerond en worden de regels voor het Kunstenplan bepaald. Het belang van deze processtap mag explicieter toegelicht worden, met name aan de raadsleden, die op dat moment besluiten nemen die ook later in het proces impact hebben. Het mag duidelijker zijn wat behoort tot de algemeen geldende beleidsvisie en waar er verschillen zijn. Goede adviezen en goede samenwerking De adviezen van de Kunstraad en de adviezen en besluiten van het AFK zijn tijdig afgerond en als voldoende beoordeeld.

De afstemming tussen de Kunstraad en het AFK in de voorbereiding op de advisering en over de dubbel aanvragers, verliep naar tevredenheid.

Evaluatie Kunstenplan 2021-2024

55

Door het verschil in werkwijze tussen AFK, doordat AFK op grote schaal (onderbouwde) keuzes moet maken, en Kunstraad blijft er bij aanvragers een beeld hangen dat het AFK strenger oordeelt dan de Kunstraad. Dat verschil contrasteert voor hen met het uitgangspunt van een integraal Kunstenplan. Aanbeveling Een verbeterpunt bij de Kunstraad kan zijn dat een kritisch oordeel wordt opgevolgd met een kritisch advies. Bijvoorbeeld in een toekenning onder voorwaarden, zoals een ja, mits… of nee, tenzij… Bij het AFK kan een verbeterpunt zijn om voorzichtig te zijn in al te specifieke uitwerkingen van de criteria. Dat voorkomt onbegrepen verschillen. Toegenomen lastendruk Zoals te verwachten viel is de administratieve lastendruk voor aanvragers gestegen. Dit komt onder meer door het extra actieplan dat moest worden opgesteld, dat dubbel aanvragers meer tijd nodig hadden en mogelijk door de ervaren tijdsdruk door de verkorte aanvraagtijd. Het uitvoeren van een nulmeting is nuttig, maar had beter op een ander moment gekund. Door het uit het aanvraagproces te halen en later te doen, had dit tot minder druk voor de aanvragers geleid. Een verplichtend karakter had bovendien voor een betere representativiteit gezorgd. Aanbeveling Minder complexiteit, oftewel meer eenvoudige en inzichtelijke procedures, kunnen de lastendruk verlichten.

Een quick win is om nut en noodzaak van de gevraagde informatie in formulieren af te wegen tegen de lastendruk. De gemeente kan vervolgens een heroverweging maken van de gevraagde hoeveelheid informatie. Het afstemmen van de in formulieren gevraagde gegevens en informatie met de landelijke Bis of de Rijkscultuurfondsen, kunnen leiden tot minder lastendruk. Heroverweeg het meten van de lastendruk voor het Kunstenplan. Veruit de meeste aanvragers hebben toch een meerjarenplan. Zij vragen ook subsidie aan buiten de gemeente en bij private fondsen. Wat het effect van het Amsterdamse beleid is op de lastendruk is naar ons oordeel niet goed te meten. Het is natuurlijk mogelijk een diepteonderzoek te doen. Daarvan vragen we ons af of het tot concrete aanbevelingen kan leiden die voor aanvragers echt een verschil kunnen maken. Besluitvorming conform de regels De besluitvorming bij het AFK is volgens de regels verlopen. Dat er discussie was naar aanleiding van enkele subsidiebesluiten van het AFK is niet verwonderlijk omdat bij het AFK de meeste scherpe keuzes gemaakt moeten worden wegens een beperkt budget.

Evaluatie Kunstenplan 2021-2024

56

De discussie over de instellingen onder de zaaglijn is versterkt door de omstandigheden, zoals: § Dat de inschatting voor het budget voor de discipline theater onjuist was. § Dat de benoemingen in de functies vooral een effect had op hetzelfde budget. § Dat het midden in de coronacrisis moeilijk is om instellingen onder de zaaglijn definitief te laten vallen. § Dat er op onderdelen verwevenheid was met de gemeentelijke rol voor vastgoed en erfgoed. § Een beperkt cultuurbudget versus een bloeiende sector met veel instellingen die blijkbaar kwalitatief goede en honoreerbare voorstellen doen. Gedacht vanuit de rol van het bestuursorgaan en tegen de achtergrond van de omstandigheden is het voor ons een vraag of het terecht is om de oplossing bij het AFK te beleggen. Het door het gemeentebestuur beschikbaar gestelde budget bij het AFK is een gegeven. De coronacrisis is ook voor het AFK een externe factor. De verwevenheid met vastgoed en erfgoed is voor het AFK geen criterium, zoals door het gemeentebestuur vastgelegd in de Hoofdlijnen. Uitzonderlijke ingreep bij het AFK In deze omstandigheden raakte op de achtergrond dat confronterende adviezen en pijnlijke besluiten horen bij het verdelen van schaarse middelen op basis van peerreview. Dat staat los van het AFK, en kan ook gebeuren bij toekenningsbesluiten door het gemeentebestuur op basis van adviezen van de Kunstraad.

Dat het gemeentebestuur het AFK heeft verzocht om een aantal gevallen onder de zaaglijn te repareren met budget uit andere regelingen van het AFK, staat op gespannen voet met de rol van een fonds dat juist op afstand staat en bedoeld is om juist dynamiek – oftewel in-, door- en uitstroom – te stimuleren. Het is waarschijnlijk dat de door de coronacrisis gevoelde druk om niemand te laten vallen, tot deze uitzonderlijke ingreep heeft geleid. De herstelingrepen zijn ten koste gegaan van budgetten voor de Ontwikkelregeling en de projectenregeling. Ondanks dat er afspraken zijn over mogelijke vrijval die ten goede kan komen aan het budget van de regelingen, zien we een risico voor de dynamiek en het initiatief in de sector. Dat is nadelig voor de culturele humuslaag van Amsterdam en daarmee ligt er al een hypotheek op het volgende Kunstenplan. Aanbeveling Neem de vooruitblik op de kwantitatieve ontwikkeling binnen disciplines mee in de Verkenning of overweeg een externe toets op de doorrekeningen van het AFK. Laat het AFK als fonds op afstand juist bijdragen aan een minder complex systeem, door de aanwezige kennis en expertise te benutten. Voorwaarde is dat de context waarin het fonds opereert goed begrepen wordt: een dynamische context met een hoge druk op het subsidiebudget.

Evaluatie Kunstenplan 2021-2024

57

Overweeg opnieuw om extra middelen toe te voegen aan de Ontwikkelregeling of de projectenregeling, om vernieuwing en dynamiek in de sector te kunnen blijven stimuleren, mede met het zicht op een volgend Kunstenplan.

8.4. Eerste ervaringen De evaluatie omvat een inventarisatie van de eerste ervaringen. De nadruk ligt op diversiteit en inclusie, spreiding in de stad, waaronder ook de samenwerking met de stadsdelen, en het Cluster Cultuureducatie. Duidelijk effect op diversiteit en inclusie De prioriteit die is gegeven aan diversiteit en inclusie heeft veel aandacht gekregen en in eerste aanleg al effect gesorteerd. Het merendeel van de aanvragers heeft er meer aandacht aan besteed en er zijn uitgebreide discussies gevoerd in de sector over het belang van dit thema. Er zijn twee aandachtspunten. Ten eerste dat er juist op dit centrale thema verschillen in beoordeling zijn, door afwijkende beoordelingskaders. Ten tweede dat het juist voor diversiteit en inclusie nadelig is dat er nu minder budget is in de projectenregeling van het AFK. Het is ons onvoldoende duidelijk geworden waarom de beleidscriteria, of meer specifiek het criterium diversiteit en inclusie, onvoldoende houvast bieden om vernieuwing door te voeren binnen de bestaande Amsterdam Bis. Bijvoorbeeld door te vragen om een scherpe beoordeling en zo verandering af te dwingen. Aanbeveling Maak meer gebruik van de kracht van beleidscriteria. Een duidelijke (en strenge) beoordeling in combinatie met financiële consequenties – positief dan wel negatief – kunnen een effectief middel voor verandering zijn.

Samenwerking met stadsdelen Er liggen kansen voor nog meer samenwerking tussen de stadsdelen onderling en tussen de stadsdelen en de centrale stad. Afstemming kan leiden tot een gezamenlijke visie op het samengestelde cultuurprofiel van de stad en de spreiding van het aanbod in de stad. Aanbeveling Zet in op een doorlopende ontwikkellijn van belangwekkende initiatieven voor de stadsdelen naar het AFK en het Kunstenplan. Kijk of de Cultuurverkenners van het AFK hierin een (sterkere) rol kunnen spelen. Status aparte voor Cluster Cultuureducatie De status aparte van het Cluster Cultuureducatie leidt tot een tweedeling in muziek- en cultuureducatie, tot vrijstelling van concurrentie en een andere behandeling van de instellingen in dit cluster. Door de langere looptijd van de afspraken met het onderwijs is er eigenlijk sprake van een visitatieprocedure.

Evaluatie Kunstenplan 2021-2024

58

Aanbeveling Laat in het cluster financiële consequenties toe van beoordelingen voor een gelijk speelveld in de cultuursector. Overweeg om het Cluster Cultuureducatie bij de Kunstraad onder te brengen, gezien het structurele en langlopende karakter ervan. Benut bij de beoordeling ook de expertise van het AFK. Zorg ondanks een langere looptijd van afspraken dat deze is afgestemd op de cyclus van het Kunstenplan.

8.5. Tot slot: de definitiekwestie In de inleiding constateerden we al dat het begrip Kunstenplan verschillend gebruikt wordt. Soms als naam voor het hele beleid, soms voor de 4-jarige regeling en soms wordt de nota met de naam Kunstenplan bedoeld. Onderstaand doen we een voorstel waarinwe uitgaan van één beleidsvisie wordt beschreven in de Hoofdlijnen van het cultuurbeleid en de term Kunstenplan verwijst naar de 4jarige regeling voor cultuursubsidies.

Hoofdlijnen van cultuurbeleid

Eén beleidsvisie

hoofddoelstellingen

algemeen geldende beleidscriteria

Kunstenplan 4-jarige regelingen

criteria functionele Bis

criteria Vrije Ruimte

functies

regelingen

Uitvoerder(s)

Heldere definities, een eenduidig systeem en een inzichtelijk proces zullen het Kunstenplan, de culturele sector en de stad Amsterdam ten goede komen.

Evaluatie Kunstenplan 2021-2024

59

Keizersgracht 100-104 1015 CV Amsterdam, the Netherlands info@blueyard.nl www.blueyard.nl