Bijlage 1. Brief oplossingsrichtingen ondersteuning voedselinititiatieven

Raadsinformatiebrief

Aan: Datum Portefeuille(s) Portefeuillehouder(s): Behandeld door Onderwerp

De leden van de gemeenteraad van Amsterdam 26 april 2022 Armoedebestrijding en Ongedocumenteerden Marjolein Moorman en Rutger Groot Wassink WPI, Participatie (bestuurszaken.wpi@amsterdam.nl) Onderzoek Regioplan naar ondersteuning informele voedselinitiatieven en inzet tweede helft van 2022 en verder

Geachte leden van de gemeenteraad, Via de agenda van de commissievergadering Werk, Inkomen en Onderwijs van 2 februari 2022 hebben wij uw voorgaande gemeenteraad geïnformeerd over de manier waarop de gemeente Amsterdam informele voedselinitiatieven ondersteunt in de eerste helft van 2022.1 Door de coronacrisis zijn veel Amsterdammers hard geraakt en kwamen ze in de problemen met noodzakelijke uitgaven als boodschappen. Een deel van deze mensen kon gebruikmaken van zogenaamde formele voedselhulp via de Voedselbank. Omdat niet iedereen in aanmerking komt of wil komen voor formele hulp, was een deel van hen aangewezen op informele voedselinitiatieven. Deze onafhankelijke maatschappelijke initiatieven zitten verspreid over de stad en worden ondersteund door het Rode Kruis en Human Aid Now. Ook particuliere fondsen ondersteunen Human Aid Now. We zien dat het vooral ongedocumenteerden zijn die langdurig afhankelijk blijven van informele voedselinitiatieven. Op dit moment spelen er daarnaast nieuwe uitdagingen waardoor er naar verwachting een groter beroep wordt gedaan op voedselhulp. Gevluchte Oekraïners die onderdak krijgen bij particulieren, melden zich ook bij de Voedselbank of bij informele voedselinitiatieven. Bij de Voedselbank kwamen begin april zo’n 130 Oekraïense huishoudens (350 mensen), ook in afwachting van de leefgeldregeling.

En ook de gestegen energieprijzen en hogere inflatie hebben negatieve invloed op de koopkracht van Amsterdammers. In deze brief bespreken we de gevolgen van deze opgaves voor informele voedselinitiatieven op de langere termijn en schetsen we een overzicht van mogelijke oplossingsrichtingen. Dit doen we mede op basis van het onderzoek De doelgroepen van de informele voedselinitiatieven in beeld: van incidentele naar structurele ondersteuning dat we u hierbij aanbieden, uitgevoerd door Regioplan in opdracht van de gemeente Amsterdam (bijlage 1).2 Gelet op de conclusies uit het onderzoek van Regioplan en wat we in de praktijk zien, lijkt financiële ondersteuning ook in de tweede helft van dit jaar noodzakelijk. We zijn hierover in gesprek met het Rode Kruis en Human Aid Now en zullen u informeren zodra er meer duidelijkheid is over de continuering van de noodvoedselhulp in de 1 Raadsinformatiebrief Voortgang ondersteuning voedselinitiatieven eerste half jaar 2022 (afdoen toezeggingen

TA 2021-001304 en TA 2021-001079), 21 december 2021 (WIO 2 februari 2022) 2 Ibidem.

Gemeente Amsterdam, raadsinformatiebrief

Datum 26 april 2022 Pagina 2 van 6

tweede helft van dit jaar. Het is vanzelfsprekend aan u als nieuwe gemeenteraad en aan het nieuwe college van burgemeester en wethouders om te besluiten of en hoe de ondersteuning voor de langere termijn (na 2022) geborgd kan worden. Deze brief kunt u beschouwen als verkenning. De opbouw is als volgt: 1. Voorgeschiedenis van de ondersteuning aan informele voedselinitiatieven vanwege de coronacrisis; 2. Huidige financiële ondersteuning van informele voedselinitiatieven; 3. Vervolginzet informele voedselinitiatieven voor ongedocumenteerden en moeilijk bereikbare groepen Amsterdammers. Een samenvatting van het onderzoek van Regioplan vindt u in het kader na onderdeel 2.

1. Voorgeschiedenis van de ondersteuning aan informele voedselinitiatieven vanwege de coronacrisis Vanaf maart 2020 hebben het Rode Kruis en Human Aid Now met hulp van particuliere fondsen en maatschappelijke initiatieven 24.000 mensen ondersteund met voedselhulp. Deze mensen zagen hun inkomen teruglopen of zelfs wegvallen door de coronacrisis. Daardoor kwamen ze in de knel met het doen van noodzakelijke uitgaven zoals boodschappen en werden ze in hun bestaanszekerheid geraakt. Omdat niemand in de stad honger mag lijden, heeft de gemeente Amsterdam het Rode Kruis en Human Aid Now van extra middelen voorzien om deze mensen te helpen. De vorige gemeenteraad heeft hiervoor diverse moties en amendementen ingediend. We zijn het Rode Kruis, Human Aid Now en alle maatschappelijke initiatieven zeer erkentelijk voor hun niet-aflatende inzet. Zoals we u in de eerdere voortgangsbrief van 29 juni 2021 hebben laten weten, worden de buurtteams ingezet om mensen via de informele voedselinitiatieven door te sturen naar de reguliere hulp.3 Sinds het derde kwartaal van 2021 stelt het Rode Kruis ondersteuning van de buurtteams als voorwaarde aan voedselinitiatieven bij het verstrekken van boodschappenbonnen en voedselpakketten. Dit geldt met name voor voedselinitiatieven waar veel Amsterdammers die zorg mijden gebruik van maken.

Hierdoor waren er steeds minder Amsterdammers genoodzaakt om van informele voedselinitiatieven gebruik te maken; zij konden immers bij het reguliere aanbod terecht. Dit past bij onze wens om de informele voedselinitiatieven niet te institutionaliseren. Van de mensen die eind 2021 afhankelijk waren van informele voedselinitiatieven was meer dan 75% ongedocumenteerd. De verwachting is dat vooral ongedocumenteerden lang afhankelijk zullen blijven van deze voedselhulp.

2. Huidige financiële ondersteuning van informele voedselinitiatieven Sinds maart 2020 heeft de gemeente in totaal € 2,7 miljoen bijgedragen aan de ondersteuning van informele voedselinitiatieven. Dit is inclusief de € 800.000 die voor de eerste helft van 2022 is toegekend aan de ondersteuning aan voedselinitiatieven via het Rode Kruis en Human Aid Now.

3 Afdoening moties 235: Voortzetten ondersteuning informele voedselhulp in de nabij toekomst van de leden

Schreuders (SP) en Khan (Denk) en 252: Ongedocumenteerden bereiken via voedselbanken voor vaccinatie (TA2021-000614), 29 juni 2021 (WIO 22 september 2021)

Een routebeschrijving vindt u op amsterdam.nl

Gemeente Amsterdam, raadsinformatiebrief

Datum 26 april 2022 Pagina 3 van 6

Het Rode Kruis en de particuliere fondsen dragen ongeveer 50% bij in de totale kosten voor voedselondersteuning.4 Daarnaast is in dit totaalbedrag de € 400.000 uit de Investeringsagenda Armoedebestrijding opgenomen, bedoeld voor aanvullende ondersteuning aan maatschappelijke initiatieven voor heel 2022.5 Hiermee kunnen de stadsdelen een aantal maatschappelijke initiatieven direct of indirect steunen in hun functie om een vindplek te zijn voor de reguliere ondersteuning, en dus een brug tussen informele en formele hulp te vormen. Dit wordt ook wel capacity building genoemd. Een voorbeeld hiervan is ondersteuning bieden aan vrijwilligers door trainingen en cursussen, zodat zij in staat gesteld worden om mensen door te verwijzen naar de buurtteams. Ook kunnen de stadsdelen het organisatievermogen van de vrijwilligersorganisaties versterken. Verder zijn de middelen bedoeld om maatschappelijke initiatieven te ondersteunen met praktische en logistieke steun. De regie op de uitvoering hiervan ligt bij de stadsdelen.

Samenvatting De doelgroepen van de informele voedselinitiatieven in beeld: van incidentele naar structurele ondersteuning (Regioplan) De gemeente heeft Regioplan in augustus 2021 gevraagd om een nader onderzoek over de gebruikers van informele voedselinitiatieven. Belangrijke onderzoeksvragen daarbij waren hoeveel mensen afhankelijk waren van informele voedselhulp, wie zij zijn, hoe de voedselhulp realistisch afgebouwd zou kunnen worden en hoe informele en formele hulporganisaties beter samen kunnen werken. Uit het onderzoek blijkt dat eind 2021 ongeveer 17.000 mensen afhankelijk waren van informele voedselinitiatieven. 13.000 van hen zijn ongedocumenteerd. Voor deze groep geldt dat er slechts een beperkte vorm van reguliere hulp mogelijk is. Deze groep is bovendien voor langere tijd afhankelijk van voedselhulp. Voor 4.000 gedocumenteerden geldt dat zij gebruik zouden kunnen maken van de reguliere hulp, maar dit om uiteenlopende redenen (nog) niet doen. Het rapport van Regioplan onderscheidt twee groepen die langere tijd afhankelijk blijven van informele voedselinitiatieven met bijbehorende oplossingsrichting: 1. De ondersteuning van gedocumenteerden; 2. De ondersteuning van ongedocumenteerden. 1.

Ondersteuning voor gedocumenteerden: het versterken van de relatie tussen informele voedselinitiatieven, buurtteams en de Voedselbank Regioplan stelt als oplossingsrichting voor de groep gedocumenteerden voor om sleutelpersonen van de informele voedselinitiatieven in te zetten als brug tussen gebruikers van informele voedselhulp en formele hulp. Deze sleutelpersonen kunnen gebruikers samen

4 Raadsinformatiebrief Voortgang ondersteuning voedselinitiatieven eerste half jaar 2022 (afdoen toezeggingen

TA 2021-001304 en TA 2021-001079), 21 december 2021 (WIO 2 februari 2022) 5 Raadsinformatiebrief Voortgang coronaoffensief armoede en schulden 2021 en 2022, beantwoording van motie 406- ontwikkeling schuldenvraag na eindigen steunmaatregelen en vooruitblik teruggang budget vanaf 2023, 5 oktober 2021 (WIO 17 november 2021)

Een routebeschrijving vindt u op amsterdam.nl

Gemeente Amsterdam, raadsinformatiebrief

Datum 26 april 2022 Pagina 4 van 6

met de buurtteams of de Voedselbank toeleiden naar formele hulp. Op deze manier fungeren de informele voedselinitiatieven als vindplek. Het onderzoek geeft aan dat het voor sommige gedocumenteerden echter lastig is om naar de reguliere hulpverlening te gaan. Zij wantrouwen officiële instanties. De buurtteams kunnen hierin een rol pakken door samen op te trekken met de sleutelpersonen van voedselinitiatieven. Door het vertrouwen dat deze sleutelpersonen hebben opgebouwd bij hun gebruikers, kunnen ze dit wantrouwen mogelijk helpen wegnemen. Uit de gesprekken die Regioplan heeft gevoerd blijkt dat alle betrokken partijen openstaan voor deze oplossingsrichting. De Voedselbank is bereid om samen met sleutelpersonen in gesprek te gaan met gebruikers om te bekijken of zij in aanmerking komen voor formele hulp. Ook de voedselinitiatieven denken dat dit kan helpen om mensen laagdrempelig toe te leiden naar buurtteams en uiteindelijk de Voedselbank, en dat zo de weerstand weggenomen kan worden. Een vast aanspreekpunt bij het buurtteam en korte lijnen zijn hierbij belangrijk voor een warme overdracht. Een bijkomend voordeel is dat wanneer meer gebruikers worden toegeleid naar de formele hulp, informele voedselinitiatieven meer tijd en ruimte hebben voor hun oorspronkelijke activiteiten, gericht op ongedocumenteerden. 2.

Voor ongedocumenteerden: het versterken van de samenwerking tussen de informele voedselinitiatieven, grootstedelijke (eerstelijns-)voorzieningen en voorzieningen in de sociale basis Regioplan stelt als oplossingsrichting voor ongedocumenteerden voor om informele voedselinitiatieven te ontlasten door meer gebruik te maken van de mogelijkheden voor ondersteuning vanuit de sociale basis (de zogenaamde ‘nulde lijn’). Tegelijkertijd is meer inzet vanuit de sociale basis geen allesomvattende oplossing: professionele ondersteuning vanuit de eerste lijn is onmisbaar. Ongedocumenteerden bevinden zich immers in een kwetsbare positie en het is lastig om deze groep structureel te ondersteunen. Informele voedselinitiatieven hebben hier ten eerste de capaciteit niet voor, en ten tweede spelen er vaak zaken die niet alleen door vrijwilligers opgepakt moeten worden, maar door bijvoorbeeld juridische professionals. Naast de sociale basis zijn er in de eerste lijn wel enkele mogelijkheden, zoals medische zorg. De groep kan volgens de wet op de meeste gebieden echter geen gebruikmaken van professionele hulp (zoals sociale zekerheid en wet maatschappelijke ondersteuning). Op de korte termijn is het daarom belangrijk om de samenwerking tussen informele voedselinitiatieven, grootstedelijke (eerstelijns)voorzieningen en de voorzieningen in de sociale basis te versterken.

Het uiteindelijke doel hiervan is om groepen ongedocumenteerden beter toe te kunnen leiden naar de vormen van hulp en ondersteuning waar zij gebruik van kunnen maken. Enerzijds kan deze oplossingsrichting ervoor zorgen dat de mogelijkheden uit de sociale basis beter benut worden. Anderzijds fungeren de voorzieningen uit de sociale basis hierdoor als vindplaatsen en doorgeleiders naar grootstedelijke hulp en ondersteuning. Een aandachtspunt is dat duidelijker in beeld gebracht moet worden welke mogelijkheden er zijn voor ongedocumenteerden om gebruik te maken van hulp en ondersteuning vanuit de

Een routebeschrijving vindt u op amsterdam.nl

Gemeente Amsterdam, raadsinformatiebrief

Datum 26 april 2022 Pagina 5 van 6

formele instanties. Deze duidelijkheid is zowel noodzakelijk voor de ongedocumenteerden zelf als voor professionals die met deze groepen te maken hebben. Een belangrijke verbeterslag zou dus liggen in een betere informatievoorziening en meer bewustwording. Een ander aandachtspunt is dat bij het uitwerken van deze oplossingsrichting rekening gehouden moet worden met de verschillen tussen stadsdelen, zowel qua samenstelling van de wijk als qua actoren in de sociale basis. Belangrijk om rekening mee te houden bij het uitwerken van de oplossingsrichtingen: - Versterken van vertrouwen moet centraal staan. - Betrokken partijen dienen regelmatig met elkaar in gesprek te gaan en te blijven; - Informele voedselinitiatieven moeten informeel en onafhankelijk blijven; - Naast stadsbrede richtlijnen moeten oplossingen per stadsdeel uitgewerkt worden; - Een te nauwe samenwerking tussen initiatieven en buurtteams kan belemmerend werken voor ongedocumenteerden.

3. Vervolginzet informele voedselinitiatieven voor ongedocumenteerden en moeilijk bereikbare groepen Amsterdammers Het rapport van Regioplan geeft ons inziens een goed beeld van de situatie zoals die zich in de twee afgelopen coronajaren rondom voedselinitiatieven heeft ontwikkeld. Het rapport bevestigt het beeld dat de problematiek van gebruikers van informele voedselinitiatieven breder is dan alleen het effect van de coronacrisis. Een groep Amsterdammers heeft geen of moeizaam toegang tot de noodzakelijk hulpverlening die in onze stad beschikbaar is. Dit zijn voornamelijk ongedocumenteerden, maar ook Amsterdammers die zorg mijden en moeilijk te bereiken zijn. Daarnaast laat het rapport zien dat een deel van de ongedocumenteerden in onze stad geconfronteerd worden met ernstige problemen, met name in geval van verlies van inkomen, gezondheid of woonplek. 6 Wij zijn gebonden aan wettelijke beperkingen. Ongedocumenteerden hebben geen recht op sociale huisvesting of werk, wel op medische zorg en onderwijs voor hun kinderen. In de praktijk lopen zij tegen veel problemen aan. Het college ziet deze groep als Amsterdammers, en probeert binnen de landelijke kaders waar mogelijk te helpen. Ondersteuning tweede helft 2022 Zoals we u in de brief van 21 december 2021 hebben laten weten, hebben we in de eerste helft van 2022 de ondersteuning aan informele voedselinitiatieven voortgezet.

Gelet op de conclusies uit het onderzoek van Regioplan en wat we in de praktijk zien, lijkt financiële ondersteuning ook in de tweede helft van dit jaar noodzakelijk. Veel mensen, zowel Amsterdammers die zorg mijden als ongedocumenteerden, zijn nog steeds afhankelijk van deze noodhulp, en de (verdere) afbouw van de ondersteuning moet zorgvuldig gebeuren. Bovendien zal mogelijk een groter beroep worden gedaan op voedselhulp door nieuwe uitdagingen zoals de dalende koopkracht. We verwachten hierin de samenwerking met het Rode Kruis, Human Aid Now en de stadsdelen voort te kunnen

6 Zie ook de raadsinformatiebrief Voortgang programma ongedocumenteerden, 10 maart 2022

Een routebeschrijving vindt u op amsterdam.nl

Gemeente Amsterdam, raadsinformatiebrief

Datum 26 april 2022 Pagina 6 van 6

zetten. Voor de tweede helft van dit jaar zijn nog geen middelen gereserveerd. We bereiden in overleg met onze partners een nader voorstel hierover voor. Tot slot We hopen u hiermee voldoende te hebben geïnformeerd over de ontwikkelingen op het gebied van informele voedselinitiatieven in de afgelopen tijd en wat het demissionaire college in 2022 nodig acht. Hoe de steun er verder voor de langere termijn uit kan zien, is aan u als nieuwe gemeenteraad.

Met vriendelijke groet, Namens het college van burgemeester en wethouders van de gemeente Amsterdam,

Marjolein Moorman, Wethouder Armoedebestrijding

Rutger Groot Wassink, Wethouder Ongedocumenteerden Bijlagen: 1. De doelgroepen van de informele voedselinitiatieven in beeld: van incidentele naar structurele ondersteuning (Regioplan, maart 2022)

Een routebeschrijving vindt u op amsterdam.nl