Bijlage 1 Adviesrapport route naar herstel april 2024

●

Stel – richtlijnen van - een antiracisme- en antidiscriminatiebeleid op voor instellingen die onder de verantwoordelijkheid van de gemeente vallen.

●

Help als Gemeente Amsterdam om anti-Zwart racisme strafbaar te stellen.

●

●

●

●

Communiceer als gemeente het bredere verhaal van de slavernij, voorbij alleen slachtofferschap. Besteedt ook aandacht aan verzet, emancipatie de periode van vóór de trans-Atlantische slavernij, onder meer door structurele ondersteuning van en educatie het Slavernijmuseum, het Suriname museum en The Black Archives.

●

Stimuleer educatie en bewustwording over de verbinding tussen de trans-Atlantische slavernij en het bredere systeem van kolonialisme, imperialisme, kapitalisme en ecocide. Betrek hierbij ook nazaten van contractarbeiders en nazaten van slachtoffers van kolonialisme en slavernij in Zuid-Afrika en ‘de Oost’.

●

Ontwikkel een fonds waarmee nazaten van tot slaaf gemaakten vanaf het basisonderwijs tot het MBO en het hoger onderwijs gestimuleerd en (financieel) ondersteund worden om hun opleidingen af te ronden.

Erken negatieve ervaringen bij hulpverlenende instanties en de politie die zorgen voor drempelvrees. Adviseer met klem aan instanties om cultuur sensitiever te werk te gaan. ● Elimineer kansenongelijkheid in de breedste zin des woord, gebruik hierbij de maatregelen voorgesteld in het Zwart Manifest. Ontwikkel beleid dat expliciet gericht is op het aanpakken van structurele ongelijkheden en discriminatie, zoals antiracismebeleid en gelijke kansenbeleid. Daarnaast is ● het belangrijk om bewustwordingscampagnes te voeren en trainingen aan te bieden om de gemeenschap en ambtenaren bewust te maken van de problemen en mogelijke oplossingen. ● Neem stelling tegen hedendaagse vormen van uitbuiting, mensenrechtenschendingen en ● genocides, in het bijzonder die voortkomen uit de geschiedenis van slavernij en kolonialisme.

●

Bescherm mensenrechtenverdedigers en activisten die gebruik maken van hun fundamentele mensenrechten in Amsterdam.

●

Help het maatschappelijk bewustzijn te vergroten door herdenking(en) en educatieve initiatieven te faciliteren.

●

Faciliteer bijeenkomsten die de rijke geschiedenis en culturele betekenis achter culturele festiviteiten belicht, om wederzijds begrip en respect te bevorderen.

●

71

Stimuleer nader onderzoek naar het slavernijverleden, de doorwerking ervan en het verzet ertegen door middel van studiebeurzen en onderzoeksprogramma's waarin nazaten van tot slaaf gemaakten de leiding hebben. Elimineer de ongelijkheid in de positie van studenten uit Curaçao. Zij hebben geen BSN als zij aankomen, waardoor het moeilijk is om in het Nederlandse systeem te komen. Dit zorgt voor veel vertraging. Bevorder eenheid en solidariteit onder gekoloniseerde gemeenschappen. Organiseer een serie van gesprekken over geschiedenis waarin alle dimensies van slavernij en contractarbeid met elkaar vergeleken worden, zowel de verschillen als de overeenkomsten (economische, sociale, politieke, culturele en geografische dimensie). Stop met de Top-400106 aanpak. Het is stigmatiserend, ontwricht gezinnen en verkleint de kansen van jongeren in de samenleving. Stop met de Top-600107 aanpak. Er zijn geen aanwijzingen dat Top600-aanpak leidt tot minder recidive.

8.2 Restitutie Dit principe gaat over het herstellen van onrecht en het rechtzetten van historische fouten, zoals het compenseren van slachtoffers van systematische discriminatie of onderdrukking. Reparaties en herstel proberen een gemeenschap te herstellen naar een wereld voordat de misdaad is begaan. Dit is echter niet mogelijk, niet (inter)nationaal en ook niet in Amsterdam. Door de trans-Atlantische slavernij en kolonialisme zijn Zwarte gemeenschappen naar verschillende delen van de hele wereld vervoerd waar ze nieuwe gemeenschappen, culturen en identiteiten hebben ontwikkeld. Zo zijn er ook Zwarte gemeenschappen in Amsterdam geworteld die ondanks obstakels en tegenslagen hun plek in de stad eigen hebben gemaakt. Om deze gemeenschappen de kansen te bieden waar ze recht op hebben is het niet voldoende om de voorzieningen te bieden die ze zo lang zijn ontzegd. Restitutie vereist het bieden van kansen en ruimte die anders verworven konden zijn. Uit de gesprekken met nazaten van tot slaaf gemaakten blijkt dat er duidelijke behoeften zijn. Iedereen met wie gesproken is, onderschrijft de noodzaak gemeenschappelijke ruimtes te hebben voor community doeleinden.

De behoefte aan een “safe space voor heling en ondersteuning” wordt genoemd, evenals “de noodzaak van een eigen multifunctioneel gebouw voor de gemeenschap.” Net als andere gemeenten heeft Amsterdam de afgelopen jaren het aantal publieke voorzieningen zoals lokale bibliotheken en buurthuizen verminderd. Mensen uit Zwarte gemeenschappen pleiten voor gebouwen waar jongeren kunnen studeren, ouderen toegang hebben tot computers, waar therapie geboden kan worden en waar mensen kunnen samenkomen. Hierbij is het voor de gemeenschappen belangrijk dat er sprake is van eigenaarschap en dat het onder het management komt van mensen uit de gemeenschappen zelf om de toegankelijkheid te verzekeren. Uit ervaring blijkt dat publieke ruimtes die niet door mensen uit de gemeenschap beheerd worden vaak als onveilig worden ervaren omdat mensen uit de gemeenschappen met subtiele en minder subtiele vormen van racisme en discriminatie te maken hebben.

72

8.3 Compensatie Een gebrek aan middelen betekent dat een groter deel van de mensen hun dagelijkse uitgaven naar basisbehoeften gaat. De gemeenschap pleit al geruime tijd voor herstelbetalingen voor het geleden leed, maar het is moeilijk om de omvang van deze compensatie te bevatten. Amsterdam kan echter stappen ondernemen om de kosten van de Zwarte gemeenschap te verlichten: “Er zou nagedacht moeten worden op welke manieren Zwarte mensen door middel van belastingen een vorm van herstel kunnen krijgen.” Personen die zich aanmelden bij de schuldsanering blijven vaak problemen ondervinden als hun inkomen te hoog is om in aanmerking te komen voor gemeentelijke regelingen. “De gemeente kan zich toegankelijker opstellen en als compensatie voor haar schuld aan de Zwarte gemeenschap dit probleem herzien.” Zwarte Amsterdammers lopen een groter risico om in de problemen te komen bij de belasting, dit blijkt uit het toeslagenschandaal waar Caribische en Ghanese Nederlanders aanzienlijk vaker gedupeerd werden ten opzichte van Nederlanders zonder migratieachtergrond. Daarnaast om de autonomie van de gemeenschap te herstellen is het belangrijk dat Zwarte gemeenschappen de kans krijgen de eigen geschiedenis invulling te geven.

Grassroots organisaties moeten worden betrokken bij de creatie van educatie- pakketten en Zwarte organisaties moeten als autoriteit worden gezien in het gehele educatieproces.

74

● Scheld schulden kwijt aan gemeente die ontstaan zijn vanwege toeslagenschandaal

● Faciliteer een multifunctioneel gebouw waar verschillende organisaties in gevestigd zijn en waar de ● Richt een fonds in eigen beheer in voor gemeenschap het nazaten, zodat zij eigenaarschap zelfbeschikkingsrecht heeft, over het hebben en regie kunnen voeren op bestuur, beleid en programmering: psychosociaal, cultureel, educatief en “het wordt ons gebouw”. economisch gebied met een bedrag dat in verhouding staat tot de ○ Behoud en facilitering van Afrohoeveelheid geld dat de stad Caribische voorzieningen die vanuit Amsterdam heeft verdiend aan de de gemeenschap als belangrijk slavernij. worden ervaren zoals Radio Mart, Untold en Tori Oso. ○ Investeer in zelforganisaties en bestuurlijke kennis voor het ○ Faciliteer ruimte voor Zwarte versterken van de kunstenaars, cultuur en maatschappelijke infrastructuur. erfgoedinstellingen. ○ Neem bij het opstellen van subsidiecriteria de identiteit en methodieken van Zwarte culturele instellingen, gezelschappen en kunstenaars mee.

● Stimuleer scholen via de VLOA (Verordening Lokaal Onderwijsbeleid Amsterdam) om samen te werken met organisaties zoals Sabi Yu Rutu Skoro, een Afro-weekendschool, en Het ○ Toets organisaties die subsidie Broos Instituut dat via online ontvangen voor activiteiten in studieomgevingen samenwerkt met achtergestelde wijken op hun internationale universiteiten om Afroinclusiviteit en op impliciete vooroordelen binnen de organisatie. Europese perspectieven te erkennen en stimuleren. ○ Nader onderzoek naar de economische impact van slavernij ● Breng lespakketten zoals ‘Nederlands en het economische aspect van Slavernijverleden & Racisme’ van herstel en herstel(betalingen) in de Stichting Nederland Wordt Beter en context van Amsterdam. Leergang Inclusief Onderwijs van ○ Zoek contact met belangengroepen Fawaka Nederland onder de aandacht uit getroffen gemeenschappen en bij scholen. geef hen leiding en inspraak in het proces. ● Zet in op meer kennis over financiën om de financieel achtergestelde ● Ondersteun organisaties uit de Zwarte positie en bijhorende problemen te gemeenschap bij het schrijven van verminderen van nazaten van tot slaaf aanvragen voor subsidies en gemaakten. ondernemingsplannen. ● Scheld schulden kwijt aan gemeente die ontstaan zijn vanwege toeslagenschandaal

75

● Ondersteun Bartendaz om de sport te laten erkennen als cultureel erfgoed, wat bijdraagt aan het behoud en de verspreiding van de sport en haar culturele betekenis voor toekomstige generaties ● Faciliteer en bekostig een ‘huis van herstel' waar gedupeerden van het toeslagenschandaal in elk geval de komende vijf jaar hulp kunnen krijgen. ● Dicht het AOW-gat van Surinaamse Amsterdammers die nazaat zijn van tot slaaf gemaakten.

Hierdoor is er veel stress omdat de banken daar niet mee werken. Volgens experts zou een beschikking met het bedrag voldoende moeten zijn. ● Verstrek subsidies en beurzen voor onderzoekers die zich richten op bewustwording over de verbinding tussen de trans-Atlantische slavernij en het bredere systeem van kolonialisme, imperialisme, kapitalisme en ecocide.

● Zoek naar een oplossing voor ouderen die AIO (AOW met aanvulling) ontvangen. Zij moeten op dit moment veel moeite doen om bankafschriften 9.4 Rehabilitatie uit het buitenland op te vragen.

76

8.4 Rehabilitatie Een belangrijke erfenis van het slavernij verleden is dat een deel van de cultuur en identiteit van tot slaaf gemaakten is afgenomen of vernietigd. Psychiater Glenn Helberg stelt dat het leed uit het slavernijverleden generatie op generatie kan worden doorgegeven als transgenerationele trauma's: “Het lichaam kent echter meer opgeslagen herinneringen die plotseling kunnen worden getriggerd en geactiveerd, zoals bij miljoenen Zwarte mensen naar aanleiding van de #BlackLivesMatter-protesten het geval was. Zij ervaren de pijnlijke effecten van eeuwenlang intergenerationeel trauma.” 111 Om te helen van intergenerationele trauma's en het zelfbeeld als onafhankelijke en zelfstandige gemeenschap te herstellen is het belangrijk dat een ontnomen geschiedenis wordt teruggegeven. De route naar herstel moet ook daarover gaan. Om dit goed strategisch te benaderen, moeten “wij onszelf eerst begrijpen en zelfkennis hebben, je hebt pas inspraak en invloed als je een sterke rug hebt.” Een deel van Rehabilitatie wordt gezocht in het aanbieden van educatie die deze geschiedenis onderwijst.

77

●

●

Faciliteer (in elk stadsdeel) een herstel- en helingstation, een safe space waar mensen geholpen kunnen worden. Dit zou onderdeel kunnen zijn van het multifunctioneel gebouw.

●

Faciliteer een Afro-Caribisch cultureel spiritueel centrum.

●

Erken en ondersteun Afro-Nederlandse spirituele tradities en stromingen die tijdens de slavernij (wettelijk) zijn onderdrukt.

Bied psychosociale ondersteuning aan overlevenden en hun families om hen te helpen bij het verwerken van traumatische ervaringen ● en het herstellen van hun geestelijke gezondheid;

●

Faciliteer (in alle stadsdelen) sessies met systeemtherapeuten die zich richten op (Zwarte) familierelaties.

●

Neem de psychologische en psychiatrische gevolgen van racisme en discriminatie serieus en. bied als gemeente ondersteuning.

●

Monitor de voortgang van de positie en mentale gesteldheid van de nazaten.

●

Faciliteer organisaties met nazaten uit de diaspora en ondersteun in hun emotioneel, spiritueel en historisch herstel om de culturele verbinding binnen de gemeenschap te versterken zoals Diaspora Unity Platform.

78

Faciliteer een apart onderzoek naar de mogelijkheid tot herstel in de (voormalige) kolonies en ‘bijzondere gemeentes’ waar de stad Amsterdam misdaden tegen de menselijkheid heeft gepleegd zoals Aruba, Bonaire, Curaçao, Saba, Sint Eustatius, Sint Maarten en Suriname. Betrek hier actief nazaten van tot slaaf gemaakten bij bijvoorbeeld de Nationale Reparatie Commissie Suriname, inheemsen en ‘Marron’ gemeenschap.112

●

Ondersteun initiatieven die gericht zijn op het herstel van kennis over en de waardering van de culturele en intellectuele geschiedenis van tot slaaf gemaakten.

●

Bied studenten uit de Caribische landen in het Koninkrijk de mogelijkheid om in aanmerking te komen voor studiebeurzen.

8.5 Genoegdoening Het Adviescollege Dialooggroep Slavernijverleden adviseert dat de Staat der Nederlanden overgaat tot erkenning, excuses en herstelerkenning, excuses en herstel te verankeren bij wet.113 “Het voelt als een doorn in het oog dat dit nog niet gebeurd is. Gemeente Amsterdam zou zich moeten uitspreken dat de verankering bij wet belangrijk is voor heling en herstel” 114. Het Nederlandse koninkrijk beslaat dankzij zijn koloniale verleden nog een groot deel van de wereld. Slechts één variant van Nederland, Europees Nederland, wordt echter vaak geaccepteerd. “De aanwezigen uitten hun zorgen, dat ook nu nog hun kinderen en kleinkinderen niet als volwaardige Nederlanders worden beschouwd.” Erkenning van de andere delen van het Nederlandse koninkrijk betekent onder andere ook het erkennen van de andere talen. Er worden verschillende barrières opgeworpen wanneer mensen van Caribisch Nederland naar Amsterdam willen verhuizen, waarbij taal een belangrijke rol speelt. Het erkennen van de andere talen, zoals Papiamentu en Papiamento, als geaccepteerde gemeentelijke en rechtsgeldige communicatievormen zou bijdragen aan Genoegdoening. Dit zou ook kunnen inhouden dat de Amsterdamse universiteit wordt gestimuleerd om te investeren in het curriculum om deze talen te onderwijzen en zo de toegankelijkheid te verbeteren.

Het behouden van een gemeenschappelijke taal en de mogelijkheid om deze te gebruiken in Nederland ondersteunt het onderhouden van een verbinding met de geconstrueerde geschiedenis en cultuur. Het respecteren van deze talen is essentieel voor het respecteren van de Zwarte identiteiten die zich ermee verbonden voelen.

79

●

Leg 1 juli vast als vrije dag in het personeelsbeleid van de gemeente Amsterdam. Inspireer hiermee andere gemeenten en de nationale overheid om hetzelfde te doen.

●

Voorzie beladen plekken in de openbare ruimte met QR-codes en faciliteer meer educatieve activiteiten in de openbare ruimte zoals het project Oostcast en Koloniale Sporen in mijn buurt.

●

Breng de geschiedenis van het Zwart Beraad en andere onderbelichte Zwarte geschiedenis van Amsterdam onder de aandacht.

●

Verricht met terugwerkende kracht onderzoek naar de KBA-aanpak. In de beleving van deelnemers zijn toentertijd veel Afro-Caribische leerkrachten geslachtofferd.

●

Investeer in basisonderzoek als het gaat om moleculaire toxicologie. Weten-schappelijke onderzoeksgroepen zijn niet divers, hierdoor bestaat het gevaar dat belangrijke gezondheidsproblemen en risico's voor Zwarte gemeenschappen over het hoofd worden gezien. Dit kan leiden tot onvoldoende begrip en aandacht voor de specifieke toxicologische blootstellingen en gevolgen die Zwarte individuen kunnen ondervinden

●

Laat als gemeente actieonderzoek verrichten naar oplossingen om racisme en discriminatie aan te pakken en voer aanbevelingen van het bestaande actieonderzoek naar anti-zwart racisme uit.

Voor de route naar herstel is het ook belangrijk om oog te hebben voor de volgende punten: ●

Voor de route naar herstel is het ook belangrijk om oog te hebben voor de volgende punten:

●

Spreek woningcorporaties aan op het oplossen van achterstallig onderhoud van woningen. In veel woningen gaat het om reparaties en verbeteringen die redelijkerwijs nodig zijn voor ● het comfortabel en veilig wonen, denk aan: schimmel, lekkage, vochtige ruimtes en ongedierte.

●

●

Zorg voor een schone en veilige leefomgeving. In veel buurten is onvoldoende verlichting, ● wordt afval te weinig ingezameld, zijn speeltuinvoorzieningen slecht onderhouden, etc.

80

Geef nazaten zelf de regie op hun toekomst en op dit proces van herstel. Het is nodig om te investeren in een eigen infrastructuur, instituten, voorzieningen, fondsen en Zwarte ondernemers. Kom met herstelmaatregelen waar enerzijds verschillende gemarginaliseerde groepen profijt van hebben en anderzijds die specifiek toegespitst zijn op de behoefte van gedupeerden. Neem de lage opkomst bij verkiezingen serieus. Zet in op het oplossen van systeemproblemen, zoals institutioneel racisme, en communiceer hier transparant over.

Een belangrijke basisvoorwaarde die wij hebben getrokken is dat er geen sprake kan zijn van heling zonder herstel. Dit adviesrapport is een lijvig rapport met meer dan 70 aanbevelingen geworden. In onze optiek is een van de belangrijkste aanbevelingen: ● Geef nazaten zelf de regie over dit proces van herstel. Het is nodig om te investeren in een eigen infrastructuur, instituten, voorzieningen, fondsen en Zwarte ondernemers. Alle geraadpleegde Zwarte organisaties met wie is samengewerkt bij het organiseren van de focusgroepen hebben aangegeven graag betrokken te zijn bij de uitvoering van dit rapport.

81

Nawoord Koning Willem-Alexander merkte - terecht - op dat er geen blauwdruk bestaat voor het proces van heling, verzoening en herstel. Toch is er een dringende noodzaak om dit proces voort te zetten en te streven naar vormen van herstel die eer doen aan de voorouders die leden onder het juk van de slavernij. Het is echter onmogelijk om de misdaden tegen de menselijkheid, de dehumanisering, de zweepslagen, de Spaanse bokken, de levende verbrandingen en de eeuwenlange dwangarbeid recht te zetten. De erfenis van het slavernijverleden blijft zichtbaar in het 'veelkoppige monster' van racisme dat verschillende aspecten van de maatschappij en het individuele leven van nazaten van tot slaaf gemaakten doordringt. Er kan dan ook niet slechts één route naar herstel zijn; we moeten nieuwe paden creëren en bewandelen die op duurzame wijze bijdragen aan heling, verzoening en herstel. Met dit adviesrapport hopen we een nieuwe weg in te slaan met concrete stappen en trajecten voor de herstelmaatregelen. Sommige paden kunnen doodlopen, terwijl anderen snel leiden tot heling. De gemeente heeft een historische verantwoordelijkheid om - onder leiding van Zwarte experts en met de inbreng nazaten - deze paden te blijven bewandelen, totdat we echt kunnen zeggen dat deze stad er is voor iedereen.

82

83

1.

‘Keti Koti-herdenkingen vroeger in Krasnapolsky: “Je weet toch, fancy”’, AT5, 6 april 2020, https:/ /www.at5.nl/artikelen/202417/keti-koti-herdenkingen-vroeger-in-krasnapolsky-je-weet-tochfancy.

2.

‘sophiedela.pdf’, geraadpleegd 24 januari 2023, https://platformslavernijmonument.nl/wpcontent/uploads/2000/04/sophiedela.pdf; ‘Over Ons – Landelijk Platform Slavernijverleden |’, geraadpleegd 28 maart 2024, https://platformslavernijmonument.nl/over-ons/.

3.

Femke Halsema, ‘Toespraak slavernijherdenking 2021’ (Gemeente Amsterdam), geraadpleegd 20 februari 2024, https://www.amsterdam.nl/bestuur-organisatie/college/burgemeester/ speeches/toespraak-slavernijherdenking-2021/.

4.

‘Slavernijverleden DNB’, DNB, geraadpleegd op 30 maart 2024, https://www.dnb.nl/over-ons/ slavernijverleden-dnb/

5.

Amarens Eggeraat, ‘De beste zin uit de historische speech van Rutte is niet door hem bedacht’, Vice (blog), 21 december 2022, https://www.vice.com/nl/article/jgp35y/de-beste-zin-uit-dehistorische-speech-van-rutte-is-niet-door-hem-bedacht.

6.

Amsterdam, ‘Route naar Herstel’, webpagina, Amsterdam.nl (Gemeente Amsterdam), geraadpleegd 28 maart 2024, https://www.amsterdam.nl/diversiteit/slavernijverledendoorwerking/route-herstel/.

7.

Gloria Wekker, ‘Recensie: “Afropessimism” van Frank Wilderson III’, Dipsaus Podcast, 6 juni 2020, https://www.dipsaus.org/exclusives-posts/2020/6/3/recensie-afropessimism-van-frank-bwilderson-iii.

8.

‘Zwart’, in Van Dale NEDERLAND, geraadpleegd 28 maart 2024, https://www.vandale.nl/gratiswoordenboek/nederlands/betekenis/ZWART.

9.

Vamba Sherif en Ebissé Rouw, Zwart: Afro-Europese literatuur uit de Lage Landen (Atlas Contact, Uitgeverij, 2018); ‘Wat betekent het om zwart te zijn in Nederland? - Joop - BNNVARA’, Joop, geraadpleegd 28 maart 2024, https://www.bnnvara.nl/joop/artikelen/betekent-omzwart-nederland; Roxane Soudagar, ‘“Het is een kans voor zwarte Nederlanders om elkaar te vieren en te steunen”’, OneWorld (blog), 9 oktober 2019, https://www.oneworld.nl/ mensenrechten/wat-vieren-we-met-de-black-achievement-awards/.

10. Kwame Anthony Appiah, ‘The Case for Capitalizing the “B” in Black’, The Atlantic (blog), 18 juni 2020, https://www.theatlantic.com/ideas/archive/2020/06/time-to-capitalize-blackandwhite/613159/. 11.

Mitchell Esajas, Isabelle Britto, en Alixine Gabriela, ‘WItboek: Actieonderzoek naar anti-zwart Racisme in Amsterdam’ (Amsterdam: The Black Archives, 2021).

12. Kimberle Crenshaw, ‘Mapping the Margins: Intersectionality, Identity Politics, and Violence against Women of Color’, Stanford Law Review 43, nr. 6 (1991): 1241-99, https://doi.org/ 10.2307/1229039. 13. Nancy Jouwe, Maayke Botman, en Gloria Wekker, red., Caleidoscopische visies: de zwarte, migranten- en vluchtelingen-vrouwenbeweging in Nederland (Koninklijk Instituut voor de Tropen, 2001). 14. ‘Aanpak Amsterdamse Poort vervolgmeting | Website Onderzoek en Statistiek’, geraadpleegd 21 februari 2024, https://onderzoek.amsterdam.nl/publicatie/aanpak-amsterdamse-poortvervolgmeting. 15. De Slavernij in Oost en West: Het Amsterdam Onderzoek (Amsterdam: Uitgeverij Het Spectrum, 2020), https://www.spectrumnonfictie.nl/producten/de-slavernij-oost-en-west9789000372867. 16. De Slavernij in Oost en West. 17. ‘Sporen van Slavernij’, Paleis Amsterdam, geraadpleegd 28 maart 2024, https://www. paleisamsterdam.nl/sporen-van-slavernij/; Sander van der Horst, ‘“Het Paleis op de Dam zwijgt heimelijk over het slavernijverleden”’, Het Parool, 8 december 2020, https://www.parool.nl/ columns-opinie/het-paleis-op-de-dam-zwijgt-heimelijk-over-hetslavernijverleden~b9468638/.

18. Patric Tariq Mellet, The Lie of 1652: A Decolonised History of Land (NB Publishers, 2020). 19. Halsema; Pepijn Brandon en Ulbe Bosma, ‘De Betekenis van de Atlantische Slavernij Voor de Nederlandse Economie in de Tweede Helft van de Achttiende Eeuw.’, TSEG - The Low Countries Journal of Social and Economic History 16, nr. 2 (19 oktober 2019): 5-46, https://doi.org/10.18352/ tseg.1082. 20. Brandon en Bosma, ‘De Betekenis van de Atlantische Slavernij Voor de Nederlandse Economie in de Tweede Helft van de Achttiende Eeuw.’ 21. Dienke Hondius, Blackness in Western Europe: Racial Patterns of Paternalism and Exclusion (Routledge, 2017). 22. Jan Nederveen Pieterse, White on Black: Images of Africa and Blacks in Western Popular Culture (Yale University Press, 1992). 23. ‘Koloniaal Oud-Oost’, Oostcast, geraadpleegd 28 maart 2024, https://www.oostcast.nl/ koloniaal-oud-oost. 24. ‘Koloniaal Oud-Oost’. 25. Patrick Meershoek, ‘Volgens Vrolik was de zwarte mens inferieur, nu ligt hij onder vuur’, Het Parool, 12 oktober 2020, https://www.parool.nl/amsterdam/volgens-vrolik-was-de-zwartemens-inferieur-nu-ligt-hij-onder-vuur~bf8c65e8/. 26. ‘Expo: Facing Blackness | Zwartheid Onder Ogen Komen - The Black Archives’, The Black Archives, 2023, https://www.theblackarchives.nl/facingblackness.html. 27. Pieterse, White on Black. 28. Frantz Fanon, Black Skin, White Masks (Grove Press, 2008). 29.

Anton de Kom, Wij slaven van Suriname (Atlas Contact, Uitgeverij, 2020). 30. ‘Geen Zwarte Piet meer in Amsterdam, alleen Schoorsteenpieten’, NOS, 4 november 2016, https:/ /nos.nl/artikel/2141314-geen-zwarte-piet-meer-in-amsterdam-alleen-schoorsteenpieten. 31. H. Schols, Keeping Things Gezellig: Negotiating Dutchness and Racism in the Struggle over ‘Black Pete’, 2019, https://dare.uva.nl/search?identifier=950fde09-d1ea-4b11-a50dddfba563a844. 32. Patricia D. Gomes, Denken over de trans-Atlantische slavernij en racisme: De drie gezichten van Nederland (Uitgeverij Verloren, 2022); Philomena Essed, Alledaags racisme (Sara, 1984); H. Ghorashi, ‘Waarom is racisme taboe in Nederland?’, in Diversiteit en Discriminatie: Onderzoek naar processen van in- en uitsluiting, onder redactie van M. Davidovic en A. Terlow (Amsterdam: Amsterdam University Press, 2015), 183-200; Marija Davidović en Ashley Terlouw, red., Diversiteit en discriminatie: onderzoek naar processen van in- en uitsluiting, 1 online resource (PDF, 327 pagina's, 2253986 bytes) : illustraties vols. (Amsterdam: Amsterdam University Press, 2015); A. van Stipriaan, ‘Op zoek naar de stilte: Sporen van het slavernijverleden in Nederland’, in Op zoek naar de stilte (Brill, 2007), https://brill.com/edcollbook/title/23045. 33.

Rose Mary Allen e.a., red., Staat en slavernij: het Nederlandse koloniale slavernijverleden en zijn doorwerkingen (Amsterdam: Athenaeum-Polak & van Gennep, 2023), 99. 34. Allen e.a., 130. 35. Kwame Nimako, Mano Delea, en Mitchell Esajas, ‘Waarom vrijheid niet kon wachten: Het parlementair debat rondom de afschaffing van de slavernij.’ (Amsterdam: Ninsee, november 2020). 36. Annemarie de Wildt, ‘Dit is de man achter Halsema’s ‘1873’-button’, OneWorld (blog), 5 juni 2020, https://www.oneworld.nl/mensenrechten/dit-is-de-man-achter-halsemas-1873-button/. 37. ‘Vriendjespolitiek maakte plantage-eigenaren na afschaffing slavernij nog rijker’, KRO-NCRV, 30 juni 2021, https://pointer.kro-ncrv.nl/vriendjespolitiek-afschaffing-slavernij.

38. ‘Waarde van de gulden versus de Euro - Blog | IISG’, IISG (blog), geraadpleegd 28 maart 2024, https://iisg.amsterdam/nl/onderzoek/projecten/hpw/calculate.php. 39. Anneke Polak, ‘De Insingers, grootverdieners tijdens de slavernij, nemen eigen rol onder de loep’, 11 maart 2024, https://nos.nl/artikel/2512378-de-insingers-grootverdieners-tijdens-deslavernij-nemen-eigen-rol-onder-de-loep. 40. ‘Vriendjespolitiek maakte plantage-eigenaren na afschaffing slavernij nog rijker’. 41. Kwame Nimako en Glenn Frank Walter Willemsen, The Dutch Atlantic: Slavery, Abolition and Emancipation, 1 online resource (xxi, 217 pages) : illustrations vols., Decolonial Studies, Postcolonial Horizons (London ; Pluto Press ;, 2011), https://search.ebscohost.com/login.aspx? direct=true&scope=site&db=nlebk&db=nlabk&AN=434960. 42. Philomena Essed en Isabel Hoving, Dutch Racism (BRILL, 2014), https://doi.org/ 10.1163/9789401210096. 43. Melissa F. Weiner, ‘The Ideologically Colonized Metropole: Dutch Racism and Racist Denial’, Sociology Compass 8, nr. 6 (2014): 731–44, https://doi.org/10.1111/soc4.12163. 44.

Gloria Wekker, Witte onschuld: paradoxen van kolonialisme en ras, vertaald door Menno Grootveld (Amsterdam University Press, 2017), https://www.google.nl/books/edition/Witte_ onschuld/7k4MEAAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=Wekker,+Gloria.+Witte+onschuld: +Paradoxen+van+kolonialisme+en+ras,+herziene+editie.+Amsterdam+University+Press,+2020. &printsec=frontcover. 45. Lex Bohlmeijer, ‘Podcast: Nederland lijdt aan een verziekt zelfbeeld, zegt Gloria Wekker’, De Correspondent, 30 december 2017, https://decorrespondent.nl/7783/podcast-nederland-lijdtaan-een-verziekt-zelfbeeld-zegt-gloria-wekker/d12fdd33-fe95-08e5-3705-8ff54d17de5f. 46. Waldo Heilbron, De toekomst van het verleden: reflecties over Nederland’s slavernijverleden en -erfgoed (Stichting Museum Suriname, 2006). 47. Essed, Alledaags racisme 1984. 48. Essed 1984. 49. ‘KIS-publicatie “Institutioneel racisme: bewijs en aanpak”’, Movisie, 23 april 2021, https://www. movisie.nl/publicatie/kis-publicatie-institutioneel-racisme-bewijs-aanpak. 50. NU.nl, ‘Rutte: Ook in Nederland is racisme een “systemisch probleem” | Politiek | NU.nl’, NU.nl, geraadpleegd 28 maart 2024, https://www.nu.nl/politiek/6055638/rutte-ook-in-nederland-isracisme-een-systemisch-probleem.html. 51.

Elsje Jorritsma en Kees Versteegh, ‘Hoe wijdverbreid is institutioneel racisme in Nederland en wat valt ertegen te doen?’, NRC, 27 september 2020, https://www.nrc.nl/nieuws/2020/09/27/ het-racisme-van-een-gaaf-land-a4013767; Vera Mulder en Riffy Bol, ‘Institutioneel racisme in Nederland: wat het is, waar het zit, en wat jij eraan kunt doen’, De Correspondent, 10 juni 2020, https://decorrespondent.nl/11317/institutioneel-racisme-in-nederland-wat-het-is-waar-hetzit-en-wat-jij-eraan-kunt-doen/a332f889-187a-0cf2-1b98-b4fd3db63078. 52. ‘Parlementaire ondervraging kinderopvangtoeslag’, Text, Tweede Kamer, 10 november 2020, https://www.tweedekamer.nl/kamerstukken/brieven_regering/detail. 53. ‘Geen ruimte voor discriminatie | Movisie’, 21 maart 2022, https://www.movisie.nl/publicatie/ geen-ruimte-discriminatie. 54. ‘Afrophobia’, European Network Against Racism (blog), geraadpleegd 28 maart 2024, https:// www.enar-eu.org/about/afrophobia/; ‘Being Black in the EU’, European Union Agency for Fundamental Rights, 22 november 2018, http://fra.europa.eu/en/publication/2018/being-blackeu. 55. Secretary General, ‘Implementation of the International Decade for People of African Descent’ (United Nations, 18 augustus 2023).

56. ‘Koninklijke Marechaussee mag bij controles op verblijfstatus geen gebruik maken van ras als selectiekenmerk’, Rechtspraak.nl, 14 februari 2023, https://www.rechtspraak.nl/Organisatie-encontact/Organisatie/Gerechtshoven/Gerechtshof-Den-Haag/Nieuws/Paginas/KoninklijkeMarechaussee-mag-bij-controles-op-verblijfstatus-geen-gebruik-maken-van-ras-alsselectiekenmerk.aspx. 57. ‘70 procent gedupeerden heeft migratieachtergrond’, geraadpleegd 8 maart 2024, https:// controlealtdelete.nl/articles/70-procent-gedupeerden-heeft-een-migratieachtergrond#gsc. tab=0. 58. ‘2023_onderzoek_herstelprocedure_toeslagenaffaire_8adb1a3b83.pdf’, geraadpleegd 28 maart 2024, https://openresearch.amsterdam/image/2023/3/9/2023_onderzoek_ herstelprocedure_toeslagenaffaire_8adb1a3b83.pdf. 59. Giselle Defares, ‘Racisme in software: hoogleraar Ghebreab waarschuwt er al jaren voor’, OneWorld (blog), 15 juli 2022, https://www.oneworld.nl/mensenrechten/racisme-in-softwarehoogleraar-ghebreab-waarschuwt-er-al-jaren-voor/. 60. Ariela Slakhorst, ‘De Strijd van Een Student Tegen Discriminerende Antispieksoftware van de VU En de Tol Die Het Eist’, Lilith, 11 april 2023, https://www.lilithmag.nl/blog/robin-pocornie-vuantispieksoftware. 61.

Ministerie van Justitie en Veiligheid, ‘Student niet gediscrimineerd door tentamensoftware Proctorio, maar VU had de klacht zorgvuldiger moeten behandelen - Nieuwsbericht - College voor de Rechten van de Mens’, nieuwsbericht (Ministerie van Algemene Zaken, 17 oktober 2023), https://doi.org/10/17/student-niet-gediscrimineerd-door-tentamensoftware-proctorio-maarvu-had-de-klacht-zorgvuldiger-moeten-behandelen. 62. Carmen Felix en Hasna El Maroudi, ‘De Toeslagenaffaire, Institutionele Discriminatie En Waarom Het Kabinet Nu Zou Moeten Vallen’, Lilith, 13 januari 2021, https://www.lilithmag.nl/blog/2021/1/13/ de-toeslagenaffaire-institutionele-discriminatie-en-waarom-het-kabinet-zou-moeten-vallen. 63. Jan Kleinnijenhuis, ‘Belastingdienst erkent: toch sprake van etnisch profileren’, Trouw, 10 mei 2020, https://www.trouw.nl/economie/belastingdienst-erkent-toch-sprake-van-etnischprofileren~b91d1a45/. 64. Tahrim Ramdjan en Josien Wolthuizen, ‘Gedupeerde ouders niet geholpen met aftreden kabinet: “Voelt als vluchtgedrag”’, Het Parool, 15 januari 2021, https://www.parool.nl/amsterdam/ gedupeerde-ouders-niet-geholpen-met-aftreden-kabinet-voelt-alsvluchtgedrag~b207b7e9/. 65.

Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties, ‘Wet gemeentelijke antidiscriminatievoorzieningen’, wet, Wet gemeentelijke antidiscriminatievoorzieningen, geraadpleegd 28 maart 2024, https://wetten.overheid.nl/BWBR0026168/2020-01-01. 66. ‘bijlage-2-nulmeting-knelpunten-binnen-de-huidige-inrichting-van-advs-in-nederland.pdf’, z.d. 67. ‘bijlage-2-nulmeting-knelpunten-binnen-de-huidige-inrichting-van-advs-in-nederland.pdf’. 68. Zwart Manifest, ‘Hervorming ADV’s’, Zwart Manifest (blog), geraadpleegd 28 maart 2024, https:/ /zwartmanifest.nl/hervorming-adv/. 69. Ruben Koops, ‘Meldpunt Discriminatie: antizwart racisme is alledaags, overal én onderbelicht’, Het Parool, 27 juli 2020, https://www.parool.nl/amsterdam/meldpunt-discriminatie-antizwartracisme-is-alledaags-overal-en-onderbelicht~bde897ef/?utm_source=link&utm_ medium=social&utm_campaign=shared_earned. 70. ‘Over Ons – Landelijk Platform Slavernijverleden |’. 71. ‘Wiedergutmachung’, Tweedewereldoorlog.nl, geraadpleegd 28 maart 2024, https://www. tweedewereldoorlog.nl/kennis/themas/herschikking-wereldkaart-en-dekolonisatie/ genoegdoening/teruggave-kunst-en-geld/wiedergutmachung/. 72. ‘Starnieuws - Zunder: Nederland is 20 miljard euro aan nazaten verschuldigd’, Starnieuws, geraadpleegd 28 maart 2024, https://www.starnieuws.com/index.php/welcome/index/ nieuwsitem/73454.

73. Stephen Castle, ‘Caribbean Nations to Seek Reparations, Putting Price on Damage of Slavery’, The New York Times, 20 oktober 2013, sec. World, https://www.nytimes.com/2013/10/21/world/ americas/caribbean-nations-to-seek-reparations-putting-price-on-damage-of-slavery.html. 74. Naomi Fowler, ‘Britain’s Slave Owner Compensation Loan, reparations and tax havenry’, Tax Justice Network, 9 juni 2020, https://taxjustice.net/2020/06/09/slavery-compensation-ukquestions/. 75. Ministerie van Algemene Zaken, ‘Excuses regering voor slavernijverleden Nederland Nieuwsbericht - Rijksoverheid.nl’, nieuwsbericht (Ministerie van Algemene Zaken, 19 december 2022), https://www.rijksoverheid.nl/actueel/nieuws/2022/12/19/excuses-regering-voorslavernijverleden-nederland. 76. Tweede Kamer der Staten Generaal, ‘Excuses Nederlandse slavernijverleden en in te stellen bewustwordingsfonds’, Text, Tweede Kamer, 25 januari 2023, https://www.tweedekamer.nl/ kamerstukken/plenaire_verslagen/kamer_in_het_kort/excuses-nederlandseslavernijverleden-en-te. 77. ‘150 miljoen euro voor topstuk Rembrandt: “Idioot veel geld, maar wel bijzonder”’, 8 december 2021, https://nos.nl/artikel/2408750-150-miljoen-euro-voor-topstuk-rembrandt-idioot-veelgeld-maar-wel-bijzonder. 78.

Panashe Chigumadzi, ‘Nixolisa Ngani? – With What Are You Apologising For?’, Dipsaus Podcast, 21 maart 2023, https://www.dipsaus.org/exclusives-posts/2023/1/25/ v17l4tqd9950lvsn2hvpazy9r3le4m-fha6j-jl5mm-3hk6d. 79. Lodewijk Dros en Somajeh Ghaeminia, ‘Glenn Helberg: “Aanvaarden van de slavernijexcuses, ik ben er nog niet aan toe”’, Trouw, 20 augustus 2023, https://www.trouw.nl/verdieping/glennhelberg-aanvaarden-van-de-slavernijexcuses-ik-ben-er-nog-niet-aan-toe~be07ef48/. 80. Caspar van de Poel, ‘“De erkenning van kolonialisme en het slavernijverleden is niet doorgedrongen”’, Vrij Nederland (blog), 21 maart 2024, https://www.vn.nl/erkenningkolonialisme-en-het-slavernijverleden/. 81. Ministerie van Financiën, ‘Vergoedingen na Tweede Wereldoorlog - Tweede Wereldoorlog Rijksoverheid.nl’, onderwerp, Rijksoverheid (Ministerie van Algemene Zaken, 3 januari 2012), https://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/tweede-wereldoorlog/vergoedingen-na-tweedewereldoorlog. 82. Ministirie van Financiën. 83. ‘Herstructureringsfonds’, Marror, geraadpleegd 28 maart 2024, https://www.maror.nl/over-ons/ herstructureringsfonds. 84. ‘Our History - Dutch Jewish Humanitarian Fund (JHF)’, geraadpleegd 28 maart 2024, https:// www.jhf.nl/about/our-history. 85. ‘Herstructureringsfonds’. 86. Herstructureringsfonds’. 87.

Sociale Verzekeringsbank, ‘Verzetsdeelnemers en Oorlogsgetroffenen - V&O - SVB’, onderwerp, SVB (Sociale Verzekeringsbank, 28 oktober 2022), https://www.svb.nl/nl/verzetsdeelnemers-enoorlogsgetroffenen/. 88. ‘Individuele Tegemoetkoming | Tweede Wereldoorlog’, NS, geraadpleegd 28 maart 2024, https:/ /www.ns.nl/over-ns/dossier/ns-tweede-wereldoorlog/individuele-tegemoetkoming.html. 89. Amsterdam, ‘Stichting Individuele Terugbetalingen Amsterdam (Stichting ITA)’, webpagina, Amsterdam.nl (Gemeente Amsterdam), geraadpleegd 28 maart 2024, https://www. amsterdam.nl/bestuur-organisatie/organisatie/overige/stichting-ita/. 90. Welzijn en Sport Ministerie van Volksgezondheid, ‘Verbetering participatie en emancipatie Sinti en Roma - Subsidie - Dienst Uitvoering Subsidies aan Instellingen’, onderwerp, Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport, 8 maart 2024), https://www.dus-i.nl/subsidies/verbetering-participatie-en-emancipatie-sinti-en-roma.

91. ‘IHLIA – LGBTI Heritage’, geraadpleegd 28 maart 2024, https://ihlia.nl/. 92. ‘Wonen historie – Vereniging Sinti Roma Woonwagenbewoners Nederland’, geraadpleegd 28 maart 2024, https://woonwagen947374546.wordpress.com/contact/home/wonen-historie/. 93. Tony van der Mee, ‘“Herstelbetalingen” slavernij schiet bij velen in het verkeerde keelgat: 'Het gaat om forse bedragen’’, AD, geraadpleegd 28 maart 2024, https://www.ad.nl/binnenland/ herstelbetalingen-slavernij-schiet-bij-velen-in-het-verkeerde-keelgat-het-gaat-om-forsebedragen~a9da205b/? cb=e02c5ecd2b671f22435d8d3aac1dcd35&cb=e8f3f34d8892cdbbfbeea8c92ad058ee& auth_rd=1&auth_rd=1. 94. Politieke redactie RTL Nieuws, ‘Kabinet krijgt claims voor schadevergoedingen na excuses slavernijverleden’, RTL Nieuws, geraadpleegd 28 maart 2024, https://www.rtlnieuws.nl/nieuws/ artikel/5438253/kabinet-krijgt-claims-voor-herstelbetalingen-na-slavernij-excuses. 95. Karwan Fatah-Black, ‘Opinie | Het is niet meer ondenkbaar dat Nederland herstelbetalingen gaat doen voor het slavernijverleden’, NRC, 5 maart 2024, https://www.nrc.nl/nieuws/ 2024/03/05/het-is-niet-meer-ondenkbaar-dat-nederland-herstelbetalingen-gaat-doenvoor-het-slavernijverleden-a4192082. 96. Nicole L. Immler, ‘What Is Meant by “Repair” When Claiming Reparations for Colonial Wrongs? Transformative Justice for the Dutch Slavery Past’, Esclavages & Post-Esclavages.

Slaveries & Post-Slaveries, nr. 5 (25 november 2021), https://doi.org/10.4000/slaveries.5089. 97. Esther Stanford-Xosei, ‘“Geld alleen kan het leed van de Afrikaanse diaspora niet herstellen”’, One World, geraadpleegd 28 maart 2024, https://www.oneworld.nl/mensenrechten/geldalleen-kan-het-leed-van-de-afrikaanse-diaspora-niet-herstellen/. 98. ‘CARICOM Ten Point Plan for Reparatory Justice’, CARICOM (blog), 15 februari 2023, https:// caricom.org/caricom-ten-point-plan-for-reparatory-justice/. 99. Secretary General, ‘Implementation of the International Decade for People of African Descent’. 100. Secretary General. 101. Almaz Teffera, ‘Nederlandse Excuses voor Slavernij Slechts Eerste Stap’, Human Rights Watch, 15 december 2022, https://www.hrw.org/nl/news/2022/12/15/dutch-apology-slavery-only-firststep. 102. Roxane Soudagar, ‘Excuses voor het slavernijverleden: (waarom) moeten we dat willen?’, OneWorld (blog), 29 juni 2019, https://www.oneworld.nl/mensenrechten/excuses-voor-hetslavernijverleden-waarom-moeten-we-dat-willen/; Wouter Veraart, ‘Excuses uit het hart: Enkele overwegingen bij nationale excuses voor het koloniale slavernijverleden’, Tijdschrift voor Herstelrecht 22, nr. 2 (november 2022): 37-51, https://doi.org/10.5553/TvH/ 1568654X2022022002004. 103. Halsema, ‘Toespraak slavernijherdenking 2021’. 104.

‘Anti-zwart racisme in de regio Amsterdam – Meldpunt Discriminatie Regio Amsterdam’, geraadpleegd 21 februari 2024, https://mdra.nl/anti-zwart-racisme-in-de-regio-amsterdam2/. 105. Halsema, ‘Toespraak slavernijherdenking 2021’. De grassroots organisaties, met wie is gesproken, hebben aangegeven dat ze de term ‘koloniale slavernij; niet wenselijk vinden. Ze stellen voor om te spreken over het koloniale en slavernijverleden, of over het trans-Atlantische slavernijverleden. 106. Bits of Freedom, 2022 https://www.bitsoffreedom.nl/2022/11/14/mensenrechten-in-hetgedrang-door-de-top400/ 107. WODC, 2023 https://www.wodc.nl/actueel/nieuws/2023/11/16/geen-aanwijzingen-dat-top600aanpak-leidt-tot-minder-recidive 108. Wankelende sokkels, Omstreden monumenten in de openbare ruimte, 2023

109. https://www.knaw.nl/nl/publicaties/wankele-sokkels-omstreden-monumenten-deopenbare-ruimte 110. Dit idee kwam uit de focusgroepsessie met gemeenteraadsleden 111. Raad voor Cultuur, Omgaan met gedeelde bronnen van koloniale archieven, 2024 https://www. raadvoorcultuur.nl/actueel/nieuws/2024/03/25/raad-voor-cultuur-omgang-met-kolonialearchieven-vraagt-gelijkwaardige-samenwerking 112. “Het is heel moeilijk om als wit mens echt te begrijpen wat het betekent om zwart te zijn”’, De Groene Amsterdammer, 30 november 2020, https://www.groene.nl/artikel/psychiater-glennhelberg-over-het-zwarte-lichaam. 113. Nationaal Archief, ‘Marrons: vredesverdragen (1760)’, geraadpleegd op 30 maart 2024, Https:// www.nationaalarchief.nl/beleven/onderwijs/bronnenbox/marrons-vredesverdragen1760#collapse-146415; Vertegenwoordigers van de ‘Marron’ gemeenschap hebben gevraagd om deze term te hanteren omdat zij het beschouwen als “een geuzennaam die trots verwijst naar de strijd en overleving.” Anderen vinden het echter een beladen term omdat het is afgeleid van de Spaanse term voor weggelopen vee. 114. Advies Dialooggroep Slavernijverleden 'Ketenen van het Verleden', 2021, https://www.

rijksoverheid.nl/documenten/rapporten/2021/07/01/adviescollege-dialoogroepslavernijverleden-presenteert-eindrapport-ketenen-van-het-verleden#: ~:text=Het%20adviescollege%20stelt%20dat%20erkenning, Nederlandse%20geschiedenis%20in%20bredere%20zin.

Beeldmateriaal: ● Luciano Boterman, ● Ruby Cruden, ● Odessa DC, ● Obi Mgbado, ● Martine Kamara, ● Dustin Thierry, ● Nationaal Archief, ● The Black Archives.