Bijlage 1 Advies voedselconcurrentie honingbijen en wilde bijen in Amsterdam_2022_EIS.pdf

22

Reemer & Zeegers 2022 Voedselconcurrentie tussen honingbijen en wilde bijen in Amsterdam

Slikboer, L., J.T. Smit & T. Zeegers 2019. Honingbijen & wilde bestuivers in defensieterreinen deel 1: Doornspijkse Hei. – EIS Kenniscentrum Insecten, Leiden. Smit, J.T., T. Zeegers & L. Slikboer 2021. Richtlijn plaatsing honingbijenkasten op heideterreinen van Defensie. – EIS Kenniscentrum Insecten, Leiden. Spek, E. van der. 2012. Effecten van honingbijen, Apis mellifera, op insecten in natuurterreinen. – Entomologische Berichten 72: 103-110. Steen, J. van der 2015. Factoren die het foerageergedrag van honingbijen bepalen (deel I). – Plant Research International, Wageningen University, rapport 606: 1-37. Steffan-Dewenter, I. & T. Tscharntke 2000. Resource overlap and possible competition between honey bees and wild bees in central Europe. – Oecologia 122: 288-296. Valido, A., M.C. Rodríguez-Rodríguez & P. Jordano 2019. Honeybees disrupt the structure and functionality of plant-pollinator networks. – Scientific Reports 9, 4711. https://doi. org/10.1038/s41598-019-41271-5 Walther-Hellwig, K., G. Fokul, R. Frankl, R. Buechler, K. Eckschmitt & V. Wolters 2006. Increased density of honeybee colonies affects foraging bumblebees. – Apidologie 37: 517-532. Wignall, V.R., M. Brolly, C. Uthoff et al. 2020. Exploitative competition and displacement mediated by eusocial bees: experimental evidence in a wild pollinator community. – Behavioral Ecology and Sociobiology 74, 152.

https://doi.org/10.1007/s00265-020-02924-y Wojcik, V.A., L.A. Morandin, L. Davies Adams & K.E. Rourke 2018. Floral resource competition between honey bees and wild Bees: is there clear evidence and can we guide management and conservation? – Environmental Entomology 47(4): 822-833. doi: 10.1093/ee/nvy077

23

Rapport: EIS kenniscentrum Insecten

Bijlage 1: Toelichting statistiek In Figuur 3 wordt het volgende machtsverband verondersteld tussen de aantallen honingbijen en wilde bijen:

(1) Waarin W het aantal waargenomen wilde bijen is (op een locatie) en H het aantal honingbijen. Is de exponent a dan (statistisch significant) gelijk aan 1, dan is sprake van een lineair verband. In dat geval zou geen sprake zijn van concurrentie tussen honingbijen en wilde bijen. Wanneer exponent a significant van 1 verschilt, zou sprake kunnen zijn van concurrentie. Om de analyse te kunnen doen, vertalen we bovenstaande relatie door de logaritme te nemen. Dit heeft twee redenen: -1) het verband tussen de aantallen wordt lineair

(2)

-2) Aantallen zijn niet normaal verdeeld. Daarom mag men niet zo maar normale technieken als kleinste kwadraten toepassen. Beter is het eerst de logaritme te nemen (Agresti 2007). Voor het log-lineaire verband (2) vinden we de regressie weergegeven in Figuur 6. Het verband heeft een behoorlijk goede fit (R2 = 0,54). Voor de richtingscoëfficiënt a vinden we

Figuur 6 Lineair verband tussen de logaritme van het aantal waargenomen wilde bijen (Y-as) en honingbijen (X-as). Voor toelichting zie tekst Methode en hoofdstuk Honingbijen in Amsterdam.

24

Reemer & Zeegers 2022 Voedselconcurrentie tussen honingbijen en wilde bijen in Amsterdam

De verhouding van het aantal wilde : honingbijen W/H wordt op grond van (1) gemodelleerd als (3)

Voor waarden van de exponent a kleiner dan 1, zien we dat de verhouding van wilde bij : honingbij daalt bij hogere aantallen honingbijen. Dat is wat we terugvinden in de observaties in Amsterdam (Figuur 4). Licht complicerende factor hierbij is dat de lengte van transecten van locatie naar locatie varieert.

25

Rapport: EIS kenniscentrum Insecten

Bijlage 2: Concurrentiegevoeligheid Inschatting van de gevoeligheid voor concurrentie met de honingbij voor 114 uit Amsterdam bekende bijensoorten (Reemer et al. 2019, 2020, Van ‘t Bosch & Reemer 2021). CG = concurrentiegevoeligheid (voor toelichting zie hoofdstuk Belangrijke gebieden voor wilde bijen in Amsterdam).

1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 32 33 34 35 36 37 38 39 40 41 42 43 44 45 46

26

geriemde zandbij witbaardzandbij tweekleurige zandbij goudpootzandbij wimperflankzandbij grasbij gewone rozenzandbij vosje weidebij roodgatje valse rozenzandbij ereprijszandbij gewone dwergzandbij lichte wilgenzandbij zwartbronzen zandbij viltvlekzandbij gebandeerde dwergzandbij vroege zandbij fluitenkruidbij meidoornzandbij witkopdwergzandbij breedrandzandbij grijze rimpelrug grijze zandbij variabele zandbij roodbuikje geelstaartklaverzandbij grote wolbij andoornbij gewone sachembij honingbij gewone koekoekshommel tuinhommel boomhommel steenhommel veldhommel moshommel akkerhommel weidehommel vierkleurige koekoekshommel aardhommel grote koekoekshommel grote klokjesbij slanke kegelbij gewone kegelbij grote zijdebij

Andrena angustior Andrena barbilabris Andrena bicolor Andrena chrysosceles Andrena dorsata Andrena flavipes Andrena fucata Andrena fulva Andrena gravida Andrena haemorrhoa Andrena helvola Andrena labiata Andrena minutula Andrena mitis Andrena nigroaenea Andrena nitida Andrena niveata Andrena praecox Andrena proxima Andrena scotica Andrena subopaca Andrena synadelpha Andrena tibialis Andrena vaga Andrena varians Andrena ventralis Andrena wilkella Anthidium manicatum Anthophora furcata Anthophora plumipes Apis mellifera Bombus campestris Bombus hortorum Bombus hypnorum Bombus lapidarius Bombus lucorum Bombus muscorum Bombus pascuorum Bombus pratorum Bombus sylvestris Bombus terrestris Bombus vestalis Chelostoma rapunculi Coelioxys elongata Coelioxys inermis Colletes cunicularius

CG 2 2 1 1 1 2 2 2 2 2 2 1 1 3 2 2 2 3 1 2 1 2 2 3 2 2 3 2 2 2

Bron Raemakers & Faasen (2017) Raemakers & Faasen (2017) Raemakers & Faasen (2017) Raemakers & Faasen (2017) Raemakers & Faasen (2017) Raemakers & Faasen (2017) Raemakers & Faasen (2017) Raemakers & Faasen (2017) Reemer et al. (2020) Raemakers & Faasen (2017) Raemakers & Faasen (2017) Reemer et al. (2020) Raemakers & Faasen (2017) Raemakers & Faasen (2017) Raemakers & Faasen (2017) Raemakers & Faasen (2017) huidige rapportage Raemakers & Faasen (2017) Reemer et al. (2020) Raemakers & Faasen (2017) Raemakers & Faasen (2017) Raemakers & Faasen (2017) Raemakers & Faasen (2017) Raemakers & Faasen (2017) Raemakers & Faasen (2017) Raemakers & Faasen (2017) Raemakers & Faasen (2017) Raemakers & Faasen (2017) Raemakers & Faasen (2017) Raemakers & Faasen (2017)

2 2 2 2 2 3 2 2 2 2 2 2 2 2 3

Raemakers & Faasen (2017) Raemakers & Faasen (2017) Raemakers & Faasen (2017) Raemakers & Faasen (2017) Raemakers & Faasen (2017) huidige rapportage Raemakers & Faasen (2017) Raemakers & Faasen (2017) Raemakers & Faasen (2017) Raemakers & Faasen (2017) Raemakers & Faasen (2017) Raemakers & Faasen (2017) Raemakers & Faasen (2017) Reemer et al. (2020) Raemakers & Faasen (2017)

Reemer & Zeegers 2022 Voedselconcurrentie tussen honingbijen en wilde bijen in Amsterdam

47 48 49 50 51 52 53 54 55 56 57 58 59 60 61 62 63 64 65 66 67 68 69 70 71 72 73 74 75 76 77 78 79 80 81 82 83 84 85 86 87 88 89 90 91 92 93 94 95 96 97 98 99 100 101 102 103 104

wormkruidbij duinzijdebij donkere zijdebij zuidelijke zijdebij pluimvoetbij gewone viltbij roodpotige groefbij parkbronsgroefbij tronkenbij zwartgespoorde houtmetselbij kortsprietmaskerbij gewone maskerbij poldermaskerbij kortsprietmaskerbij tuinmaskerbij weidemaskerbij rietmaskerbij kleine tuinmaskerbij resedamaskerbij berijpte geurgroefbij gewone geurgroefbij gewone smaragdgroefbij matte bandgroefbij glanzende groefbij ingesnoerde groefbij langkopsmaragdgroefbij kleigroefbij fijngestippelde groefbij halfglanzende groefbij gewone franjegroefbij biggenkruidgroefbij glanzende bandgroefbij gewone slobkousbij tuinbladsnijder grote bladsnijder bruine rouwbij bleekvlekwespbij langsprietwespbij roodzwarte dubbeltand geelschouderwespbij gewone wespbij gewone kleine wespbij kortsprietwespbij roodsprietwespbij smalbandwespbij roodharige wespbij donkere wespbij sierlijke wespbij gewone dubbeltand geeltipje borstelwespbij variabele wespbij rosse metselbij blauwe metselbij gehoornde metselbij grote bloedbij brede dwergbloedbij glanzende dwergbloedbij

Colletes daviesanus Colletes fodiens Colletes marginatus Colletes similis Dasypoda hirtipes Epeolus variegatus Halictus rubicundus Halictus tumulorum Heriades truncorum Hoplitis leucomelana Hylaeus brevicornis Hylaeus communis Hylaeus confusus Hylaeus gredleri Hylaeus hyalinatus Hylaeus incongruus Hylaeus pectoralis Hylaeus pictipes Hylaeus signatus Lasioglossum albipes Lasioglossum calceatum Lasioglossum leucopus Lasioglossum leucozonium Lasioglossum lucidulum Lasioglossum minutissimum Lasioglossum morio Lasioglossum pauxillum Lasioglossum punctatissimum Lasioglossum semilucens Lasioglossum sexstrigatum Lasioglossum villosulum Lasioglossum zonulum Macropis europaea Megachile centuncularis Megachile willughbiella Melecta albifrons Nomada alboguttata Nomada conjungens Nomada fabriciana Nomada ferruginata Nomada flava Nomada flavoguttata Nomada fucata Nomada fulvicornis Nomada goodeniana Nomada lathburiana Nomada marshamella Nomada panzeri Nomada ruficornis Nomada sheppardana Nomada stigma Nomada zonata Osmia bicornis Osmia caerulescens Osmia cornuta Sphecodes albilabris Sphecodes crassus Sphecodes geoffrellus

2 2 2 2 2 2 2 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 0 2 2 2 1 1 1 2 2 1 2 2 2 3 2 2 1 1 3 1 2 1 2 3 1 1

Raemakers & Faasen (2017) Raemakers & Faasen (2017) huidige rapportage Raemakers & Faasen (2017) Raemakers & Faasen (2017) Reemer et al. (2020) Raemakers & Faasen (2017) Raemakers & Faasen (2017) Raemakers & Faasen (2017) Raemakers & Faasen (2017) Raemakers & Faasen (2017) Raemakers & Faasen (2017) Raemakers & Faasen (2017) Raemakers & Faasen (2017) Raemakers & Faasen (2017) Raemakers & Faasen (2017) Raemakers & Faasen (2017) Raemakers & Faasen (2017) Reemer et al. (2020) Raemakers & Faasen (2017) Raemakers & Faasen (2017) Raemakers & Faasen (2017) Raemakers & Faasen (2017) Raemakers & Faasen (2017) Raemakers & Faasen (2017) Raemakers & Faasen (2017) Raemakers & Faasen (2017) Raemakers & Faasen (2017) Raemakers & Faasen (2017) Raemakers & Faasen (2017) Raemakers & Faasen (2017) Raemakers & Faasen (2017) Raemakers & Faasen (2017) Raemakers & Faasen (2017) Raemakers & Faasen (2017) Raemakers & Faasen (2017) Raemakers & Faasen (2017) huidige rapportage Raemakers & Faasen (2017) Raemakers & Faasen (2017) Raemakers & Faasen (2017) Raemakers & Faasen (2017) Raemakers & Faasen (2017) Raemakers & Faasen (2017) Raemakers & Faasen (2017) Raemakers & Faasen (2017) Raemakers & Faasen (2017) Raemakers & Faasen (2017) Raemakers & Faasen (2017) Raemakers & Faasen (2017) Reemer et al.

(2020) Raemakers & Faasen (2017) Raemakers & Faasen (2017) Raemakers & Faasen (2017) Raemakers & Faasen (2017) Raemakers & Faasen (2017) Raemakers & Faasen (2017) Raemakers & Faasen (2017)

27

Rapport: EIS kenniscentrum Insecten

105 106 107 108 109 110 111 112 113 114

28

pantserbloedbij kleine spitstandbloedbij verscholen dwergbloedbij gewone dwergbloedbij dikkopbloedbij schoffelbloedbij grote spitstandbloedbij rimpelkruinbloedbij gewone tubebij geelgerande tubebij

Sphecodes gibbus Sphecodes longulus Sphecodes marginatus Sphecodes miniatus Sphecodes monilicornis Sphecodes pellucidus Sphecodes puncticeps Sphecodes reticulatus Stelis breviuscula Stelis punctulatissima

2 1 1 1 1 1 1 1 1 1

Raemakers & Faasen (2017) Raemakers & Faasen (2017) Reemer et al. (2020) Raemakers & Faasen (2017) Raemakers & Faasen (2017) Raemakers & Faasen (2017) Raemakers & Faasen (2017) Raemakers & Faasen (2017) Raemakers & Faasen (2017) Raemakers & Faasen (2017)

EIS Kenniscentrum Insecten en andere ongewervelden Stichting EIS is het kenniscentrum voor insecten en andere ongewervelden. De stichting doet onderzoek en geeft adviezen over beleid en beheer. Daarnaast houden we ons bezig met voorlichting en educatie. We hebben een brede kennis over de ecologie, verspreiding en bescherming van ongewervelden. Het bureau werkt samen met ruim 1400 vrijwilligers verdeeld over meer dan 50 werkgroepen, elk gericht op een specifieke diergroep. Door dit netwerk van specialisten en vrijwilligers hebben we naast goede kennis over populaire groepen zoals libellen en sprinkhanen ook ruime expertise met betrekking tot andere insecten en ongewervelden. EIS Kenniscentrum Insecten is daardoor in staat om projecten uit te voeren met betrekking tot een grote diversiteit aan diergroepen.