Bijlage 1. 20231030 Koersnota Gezonde Bodem 2023.pdf

1

Kernboodschap De gemeente Amsterdam heeft grote ambities die samenkomen in de Omgevingsvisie (OVA2050) en vragen om een sterk fundament: een gezonde bodem. Deze nota onderbouwt het belang van een gezonde bodem en beschrijft de stappen die genomen moeten worden richting de toekomst – om invulling te geven aan Europese en landelijke ontwikkelingen en richtlijnen, bij te dragen aan de ambities in de OVA2050 en zo een verhoogde kwaliteit van de stedelijke leefomgeving te bewerkstelligen. De stedelijke bodem is de afgelopen decennia vooral gezien als schadepost vanwege historische bodemverontreinigingen, maar inmiddels zijn we ons bewust van de essentiële rol van een gezond bodemleven en de fysische aspecten van de bodem in het behalen van klimaatdoelen, herstel van (bodem)biodiversiteit, circulariteit, de bouwopgave en verduurzaming van (stads)landbouw. Het integrale karakter van deze maatschappelijke opgaven maakt het noodzakelijk bodemkwaliteit breder te beoordelen dan alleen de milieuhygiënische kwaliteit: Amsterdam staat aan het begin van een onvermijdelijke transitie naar een integrale aanpak van bodemgezondheid.

1.1 Aanleiding: een stapeling van ambities in Amsterdam Met de komst van de Omgevingswet1 krijgt Amsterdam meer mogelijkheden om decentraal beleid door te voeren en daarom kritisch te kijken naar de huidige regelgeving voor de fysieke leefomgeving. De vastgestelde Omgevingsvisie van Amsterdam 20502 zet hiervoor de lijnen uit en richt zich op een klimaatbestendige, duurzame en groene stad die moet kunnen blijven groeien binnen de stadsgrenzen zodat ook toekomstige generaties kunnen blijven genieten van het leven in de stad. Er worden vijf strategische keuzes beschreven, waaronder ‘rigoureus vergroenen; een gezonde en klimaatbestendige leefomgeving voor mens en dier'.3 Ook worden 6 hoofdambities onderscheiden, waaronder ‘duurzame stad’, ‘vitale stad’, ‘gezonde stad’, ‘leefbare stad’ en ‘compacte stad’. Om deze keuzes en ambities waar te kunnen maken, is een sterk fundament nodig: de Amsterdamse bodem. Voor de kwaliteit van de fysieke leefomgeving is een gezonde bodem namelijk een randvoorwaarde, omdat veel onderdelen van deze hoofdambities (bijv. biodiversiteitsherstel, natuurinclusief, gezonde en veilige leefomgeving, klimaatadaptatie) een directe link hebben met de bodem. Een integrale benadering van de bodem is daarom essentieel, zoals ook wordt geconstateerd in de Omgevingsvisie.

1.2 Aanleiding: de bodem als randvoorwaarde voor de kwaliteit van de fysieke leefomgeving De mogelijkheden en kwaliteit van stedelijk groen (waaronder stadslandbouw) is afhankelijk van de gezondheid van de bodem. Vooral jonge aanplant komt vaak niet tot wasdom als gevolg van een uitgeputte bodem. Dit kan leiden tot aanzienlijke kosten voor herbeplanting en onderhoud. Bij wateroverlast (overstromingen) en -onderlast (droogtestress) speelt het 1 https://aandeslagmetdeomgevingswet.nl/

2 https://amsterdam2050.nl/wp-content/uploads/2021/09/Omgevingsvisie-Amsterdam-2050_Lage-resolutie.pdf 3 https://amsterdam2050.nl/rigoureus-vergroenen/.

2

waterregulerend vermogen van de bodem een belangrijke rol door het opnemen en afvoeren van regenwater enerzijds, en het vasthouden (sponswerking) anderzijds. Een goede bodembiodiversiteit is een belangrijke randvoorwaarde voor bovenstaande voorbeelden. Bovendien bevindt meer van 25% van de biodiversiteit op aarde zich in de bodem. Het is belangrijk dit te beschermen maar vaak wordt de bodem verstoord door bijvoorbeeld (onnodige) graafwerkzaamheden, waarna het vele jaren kan duren voordat er weer een gezond bodemprofiel is gevormd en de bodembiodiversiteit is hersteld. Efficiënt bodembeheer en circulair grondverzet bevordert de circulaire economie. Verder speelt de bodem een cruciale rol in het vastleggen van koolstof, wat bijdraagt aan de CO2-reductie. Deze voorbeelden tonen aan dat de bodem een randvoorwaarde is voor de kwaliteit van de fysieke leefomgeving (zie Figuur 1). Als we als gemeente Amsterdam bodemkwaliteit op een te beperkte manier blijven benaderen, missen we een essentieel element voor het toekomstbestendig maken van onze stad. Investeringen in de openbare ruimte en gebiedsontwikkeling zijn verre van optimaal als geen rekening wordt gehouden met de kwaliteit van de bodem in alle aspecten.

Figuur 1. Toekomstbestendig bodembeleid als basis voor stedelijke opgaven

3

1.3 Aanleiding: voorbereiden op de toekomst De golf aan transities, de stapeling van opgaven en de lange lijst aan ambities die moeten bijdragen aan een groene, klimaatbestendige en duurzame stad blijven de druk op de Amsterdamse bodem vergroten. Daarnaast zorgt de voortdurende boven- en ondergrondse verdichting in de stad ervoor dat er meer en meer gevraagd wordt van de bodem.4 Het duurzamer benutten en beter beschermen van de bodem is daarom essentieel voor het realiseren van een kwalitatief hoogwaardige leefomgeving. Om voorbereid te zijn op de toekomst is daarom een meer integrale benadering van bodemkwaliteit nodig. Dit wordt ook op Europees en nationaal niveau gesignaleerd en aangepakt. De Europese bodemstrategie5 onderbouwt op grote lijnen de voorwaarden voor duurzaam bodemgebruik en -herstel, en de Europese bodemrichtlijn6 beschrijft de wettelijke bepalingen voor de borging daarvan, al is deze voorlopig voornamelijk gericht op monitoring. In de Nationale Omgevingsvisie7 en het Rijkscoalitieakkoord van 2021 (met het programma ‘Water en Bodem Sturend’8 en het programma ‘Bodem en Ondergrond’9) is de randvoorwaardelijkheid van de bodem voor de kwaliteit van de leefomgeving verder onderschreven.

2. Probleemstelling: geen integrale benadering bodemkwaliteit In de verdichtende stedelijke omgeving wordt de essentiële rol die de bodem speelt vaak onderschat; hij wordt niet gezien als sturend maar vooral als drager (voor gebouwen, infrastructuur, kabels en leidingen). Het huidige bodembeleid is dan ook vooral gericht op de aanpak van verontreinigingen; het milieuhygiënisch geschikt maken van de bodem. Dat terwijl de bodem een belangrijk onderdeel is van het natuurlijk kapitaal en verschillende – voor de stad zeer belangrijke – bodemfuncties kan leveren (Figuur 2). Deze functies moeten in een multifunctionele openbare ruimte vaak worden gestapeld, maar concurreren ook geregeld met elkaar. Om de samenhang te begrijpen en duurzame keuzes te kunnen maken is het noodzakelijk de bodem op een meer integrale manier te beoordelen dan de afgelopen decennia het geval is geweest. Naast milieuhygiënische eigenschappen moeten ook andere chemische, fysische en biologische eigenschappen van de bodem meegewogen worden. Op projectniveau krijgen de fysische eigenschappen van de bodem vaak wel aandacht in het kader van bv. regenwaterafvoer. Echter, op beleidsniveau en stadsbrede schaal worden niet alle bodemeigenschappen even zwaar meegewogen. Terwijl die wél cruciaal kunnen zijn voor het realiseren van een prettige leefomgeving en duurzame functies boven de grond.

Dat een 4 Met de bodem wordt hier de bovenste onverzadigde laag van het aardoppervlak bedoeld, bestaan uit

afzettingsmateriaal en organisch materiaal. Deze laag fungeert als een fundament en een leefomgeving voor planten, dieren en mensen. In de context van stedelijke omgevingen wordt het begrip 'ondergrond' doorgaans geassocieerd met diepere geologische lagen en wordt het gebruikt als ruimtelijke dimensie als een basis voor bouwconstructies, buffer voor drinkwaterwinning en instrument in de energietransitie. https://iplo.nl/thema/bodem/regelgeving/omgevingswet/verandert/uitleg-begrippen-bodem-ondergrondgrondwater/ 5 https://eur-lex.europa.eu/legal-content/NL/TXT/PDF/?uri=CELEX:52021DC0699&from=EN. 6 https://environment.ec.europa.eu/topics/soil-and-land/soil-health_nl 7 https://denationaleomgevingsvisie.nl/default.aspx 8 https://open.overheid.nl/documenten/ronl-c35e65eba0903d738ae26dab222462337b0d8de7/pdf 9 https://denationaleomgevingsvisie.nl/samenwerking+en+uitvoering/nationale+programmas/ programma+bodem+en+ondergrond/default.aspx

4

gezond bodemprofiel een randvoorwaarde is voor duurzaam stedelijk groen of opslag voor regenwater (sponswerking) is nog onvoldoende geborgd in beleid.

Figuur 2. Functies die een bodem kan leveren

3. Visie: aan de slag voor een gezonde bodem voor een toekomstbestendig Amsterdam Er wordt stapsgewijs gewerkt naar een gezondere bodem in Amsterdam met een duidelijk doel voor ogen: voorbereid zijn op Europese10 en nationale11 ontwikkelingen en regelgeving door het begrip 'gezonde bodem' volledig te integreren binnen de hele gemeentelijke organisatie, van planvorming tot uitvoering en beheer. Binnen de gemeenschap, beleidsmakers, stadsplanners, inwoners en andere belanghebbenden in Amsterdam heerst betrokkenheid en gedeelde verantwoordelijkheid. Opgebouwde kennis en ervaringen worden actief gedeeld en beschikbaar gesteld, en er wordt nauw samengewerkt met het Rijk en andere gemeenten. De tastbare voordelen van een gezonde bodem worden merkbaar, wat resulteert in voldoende draagvlak en financiële middelen voor duurzaam bodembeheer. De bodem wordt erkend als natuurlijk kapitaal, waardoor cruciale bodemfuncties optimaal worden beschermd en behouden blijven voor toekomstige generaties.

10 Soil health – protecting, sustainably managing and restoring EU soils (europa.eu) 11 Kabinet maakt water en bodem sturend bij ruimtelijke keuzes | Nieuwsbericht | Rijksoverheid.nl

5

4. Van visie naar uitvoering Het zal jaren duren om deze visie waar te maken, maar het belang van een gezonde bodem is groot. Door in te zetten op een verbreding van het bodembeleid, anticiperen we op de richtlijnen die vanuit Europa komen en dragen we bij aan de opgaven van de stad. De gemeente Amsterdam heeft een voorbeeldfunctie in Nederland en neemt daarom verantwoordelijkheid voor het ontwikkelen (en delen) van – en investeren in – kennis, het stimuleren van innovatieve technieken en het bevorderen van samenwerking tussen partijen binnen en buiten de gemeente Amsterdam. Er worden een aantal stappen gezet waarmee we toewerken naar een gezonde(re) bodem in Amsterdam.

4.1 Ontwikkeling (raamwerk)definitie gezonde bodem De eerste stap is het ontwikkelen en inzetten van een gebruik-gestuurde definitie voor bodemgezondheid in Amsterdam. Dit geeft een uitgangspunt voor het creëren van handelingsperspectief binnen het thema gezonde bodem. Deze definitie is ook de basis voor het ontwikkelen van een integraal beoordelingsinstrument. Een gezonde bodem draagt zo optimaal mogelijk bij aan de bodemfuncties. Echter, de diversiteit aan bodemgebruiksdoelen in de stad maakt het lastig een uniforme definitie voor bodemgezondheid te bepalen. Er bestaat namelijk niet één ideale/universele bodem, want de mate van kwaliteit of gezondheid is afhankelijk van de locatie en het bijbehorende (beoogde) bodemgebruiksdoel: alle denkbare bodemfuncties en -eigenschappen kunnen relevant zijn, maar zijn dat lang niet altijd en overal. Daarom formuleren we de volgende definitie van een gezonde bodem: een goed functionerende bodem die in evenwicht is en die voldoet aan de chemische, fysische en biologische eisen voor het betreffende bodemgebruiksdoel en waarvan de duurzame/ecologische draagkracht12 niet overschreden of uitgeput wordt. Gezondheid is dus geen eigenschap op zich; de mate van bodemgezondheid is altijd afhankelijk van de lokale eisen verbonden aan de definitie van het gewenste bodemgebruiksdoel13.

Daarnaast bepalen omgevingsfactoren en bijbehorende randvoorwaarden de functioneringspotentie van een bodem. Denk hier aan het grondwaterpeil en de (oorspronkelijke) bodemopbouw/-samenstelling. Het beheer speelt een belangrijke rol in de continuïteit van bodemgezondheid. Bij intensief gebruik moet ook vaak intensief onderhoud worden uitgevoerd. Door onjuist beheer of gebruik kan het functioneren van de bodem worden verstoord. De bodem vraagt om weloverwogen en integraal beleid, niet alles kan immers op hetzelfde moment of op dezelfde plaats. Voor de gemeente, als beheerder (en vaak eigenaar) van de bodem, groeit de behoefte aan informatie en kennis over hoe bodems functioneren voor verschillende doeleinden, zodat deze beschermd kunnen worden voor toekomstige generaties. De kosten voor de ontwikkeling van de raamwerkdefinitie zijn reeds gedekt. 12 De maximale (gebruiks)belasting die het bodem-watersysteem op duurzame wijze kan dragen waarbij functies

behouden blijven en geregenereerd worden, zonder dat er onherstelbare schade/uitputting optreedt. 13 Een straat moet niet verzakken, regenwater moet in een wegberm (buurtgroen) kunnen wegzakken, bomen moeten kunnen groeien en de wortels hebben lucht, water en nutriënten nodig, festivalterreinen en drukbezochte parken moeten ook na intensief gebruik groen blijven zonder plassen, parken en plantsoenen moeten bijdragen aan de stedelijke biodiversiteit. Voor het bestrijden van wateroverlast en droogte is grond nodig die het water makkelijk opneemt, maar ook vasthoudt.

6

4.2 Ontwikkeling integraal beoordelingsinstrument Om bodemkwaliteit integraal te kunnen beoordelen ontwikkelt Amsterdam een bodemgezondheidsindex. Dit is een systeem van meetbare en gewogen bodemkenmerken (chemisch, fysisch, biologisch) dat kan worden ingezet als: 1. Instrument bij ruimtelijke ordening. Door gebiedsgericht inzichtelijk te maken hoe bodems functioneren, zodat er gericht voor kan worden gekozen om bodems die gezond zijn voor een bepaald gebruiksdoel ook daarvoor te benutten. Terwijl bodems die slecht functioneren eventueel bebouwd of juist doelgericht verbeterd kunnen worden. Op deze manier wordt de bodem sturend gemaakt bij ruimtelijke keuzes, waarmee wordt bijgedragen aan de principes uit het Programma Water en Bodem sturend van het Rijk. 2. Hulpmiddel bij hergebruik van grond in de stad. Door vrijkomende grond in de stad niet alleen te beoordelen op milieuhygiënische geschiktheid voor hergebruik maar ook naar alle andere relevante chemische, biologische en fysische eigenschappen te kijken, kan de meest optimale grondsoort worden toegepast op een locatie met specifieke eisen. Dit helpt de toepassing van primaire grondstoffen verder te verminderen. 3. Handvat voor een bodembeheerder om te beoordelen of een bodem voldoet aan de beoogde functie(s).

Op basis daarvan kunnen beheer- en verbetermaatregelen genomen worden om de bodem (natuurlijk kapitaal) zo gezond/geschikt mogelijk voor het betreffende gebruiksdoel te maken (handboek beheermaatregelen). De bodemgezondheidsindex Amsterdam wordt momenteel, in samenwerking met de Omgevingsdienst Noordzeekanaalgebied, ontwikkeld door de Wageningen University & Research. Een toegankelijke variant van deze index (de bodemindex voor bewoners) moet ervoor zorgen dat actieve participatie van burgers en grondeigenaren mogelijk is. Dit is essentieel om impact te hebben op het gehele grondgebied van Amsterdam. Voor deze index wordt een apart communicatieplan gemaakt. Naar verwachting is deze in het derde kwartaal van 2024 gereed. De kosten voor de ontwikkeling van deze index zijn gefinancierd door G&O afdeling Bodem.

4.3 Inventariseren kansen en uitvoeren pilots Een andere stap is dat de directies binnen het ruimtelijk domein (G&O, R&D, V&OR, IB, GV), Stadsbeheer (Stadswerken) en het sociale domein (Sport & Bos en GGD) bepalen waar kansen liggen om stapsgewijs tot een gezondere bodem te komen. Dit gebeurt in afstemming met de regisseur ondergrond. In deze fase worden pilotprojecten en andere kansrijke initiatieven in kaart gebracht en uitgevoerd. Net als de bodemgezondheidsindex is de kanseninventarisatie in het derde kwartaal van 2024 gereed, met daarbij de kanttekening dat de uitvoering van projecten/pilots langer zal doorlopen. De kosten voor de pilots worden nog verder onderzocht en uitgewerkt en zijn afhankelijk van eventuele samenwerking en subsidies.

7

4.4 Actieplan gezonde bodem In de volgende fase zullen de directies gezamenlijk een actieplan opstellen waarin helder wordt beschreven hoe de definitie en de nieuwe instrumenten (bodemindex en handboek beheermaatregelen) geïntegreerd kunnen worden in het bestaande bodem-, ruimtelijk-, en groenbeleid. Hierbij zullen ook richtlijnen worden ontwikkeld voor het beheer en onderhoud van de bodem. Daarnaast wordt onderzocht of het wenselijk is hiervoor ook regels op te nemen in het Omgevingsplan. Er worden afspraken gemaakt met ontwikkelaars, natuurinclusief (incl. bodem) bouwen en ontwerpen wordt gestimuleerd/verplicht, en er wordt advies (m.b.v. de ontwikkelde instrumenten) gegeven bij groot onderhoud. Een uitgebreider beoordelingskader zal extra onderzoeksinspanning vergen. Daarnaast kan het realiseren of het behouden van een gezonde bodem investeringen met zich meebrengen. Per initiatief wordt met een businesscase inzichtelijk gemaakt wat de meerkosten zijn en wat dat oplevert, zodat aan de voorkant een financiële afweging kan worden meegenomen in de besluitvorming en wordt voorkomen dat dit tot stagnatie verderop in het proces leidt. Ook kunnen andere dilemma’s en afwegingen, bijvoorbeeld over welke ambitie (klimaatbestendigheid, duurzaamheid/circulariteit, gezondheid/biodiversiteit, ruimtelijke kwaliteit) het zwaarst moet wegen, in kaart worden gebracht.

De eerste uitwerking van het actieplan staat gepland voor het voorjaar van 2025. Daarna zal jaarlijks worden gerapporteerd over de opgeleverde producten, voortgang en status van bodemgezondheid in Amsterdam, waarbij ook steeds het actieplan wordt geactualiseerd. Op deze manier heeft het bestuur de mogelijkheid om al gaande het proces bij te sturen en de doelstellingen waar nodig aan te scherpen.

4.5 Planning

Handelingsperspectief en beleid

Ontwikkelen beoordelingskader*

Stap / activiteit

2022

2023

Q1 2024

Q2 2024

Q3 2024

Q4 2024

Q1 2025

Q2 2025

Q3 2025

(Raamwerk)definitie gezonde bodem

Bodemgezondheidsindex Amsterdam

Inventariseren kansen en uitvoeren pilots

Actieplan gezonde bodem**

*Kosten voor deze fase zijn reeds gedekt

**Gaat over in een jaarlijkse rapportage met voortgang en updates

8

Q4 2025