Bijlage 08_Advies buurtrechten stadsdeel West.docx

Adviesaanvraag B&W aan stadsdeelbestuur Invullen door directie: Onderwerp adviesaanvraag: Beleidskader Buurtrechten Portefeuille: Democratisering Directie: Team Democratisering / CTO / Dienstverlening Datum behandeling staf WH  Op 14 april 2021 heeft de wethouder in de staf ingestemd met het voorstel beleidskader

buurtrechten en opdracht gegeven een concept beleidskader buurtrechten te ontwikkelen.  Op 7 juni 2021 is het concept beleidskader buurtrechten in de staf behandelt. Daarin zijn een aantal aanbevelingen ter verduidelijk meegegeven door de wethouder. De essentie van het beleidskader blijft overeind.  In augustus 2021 wordt het beleidskader aan geboden aan de vakinhoudelijke wethouders die het meest te maken hebben met buurtrechten. Het kader wordt in oktober ter besluitvorming aangeboden aan het college, in november ter bespreking aan de commissie KDD en begin december ter besluitvorming aan de raad. Datum adviesaanvraag: 10 augustus 2021 Deadline ontvangst advies: 23 september 2021 Advies mailen naar: Machteld Combé m.combe@amsterdam.nl Meegestuurde stukken: 9 augustus 2021 concept beleidskader buurtrechten Heeft er consultatie vooraf De opzet van het beleidskader Buurtrechten en de werkwijze zijn opgesteld aan de hand van plaatsgevonden? de ervaringen, de lessen en de aanbevelingen uit de pilots buurtrechten, de onderzoeken van de studenten van de VU (Bestuur en Organisatie) en de sessies met ambtenaren en initiatiefnemers. Ook ervaringen uit andere steden zijn hierin meegenomen. Het doel van de participatie was om zoveel mogelijk te leren van de ambtenaren en initiatiefnemers die in de praktijk met elkaar samenwerken.

 Op 16 juni is het kader besproken met de gebiedsmanagers democratisering.  Op 21 juni is het kader besproken met de projectleiders democratisering.  Op 1 juli is het kader besproken met de portefeuillehouders democratisering Invullen door stadsdeel: West Procesbegeleider: Lieke van der Westen/ Margo van Ee Datum weekstart/staf: 30 augustus 2021 Datum stadsdeelcommissie: 7 september (oordeelsvormend), 21 september (besluitvormend) Datum dagelijks bestuur: 31 augustus 2021 Registratienr. (optioneel): … Stadsdeel:

Over gevraagde adviezen: conform art. 12 van de verordening op het lokaal bestuur vraagt B&W advies aan een DB over besluiten die (lid 1) betrekking hebben op de taken en bevoegdheden van het DB of (lid 2) op de belangen van het stadsdeel . Het DB legt deze adviezen voor aan de stadsdeelcommissie (art. 19). Het DB neemt het advies van de stadsdeelcommissie over indien het is vastgesteld met een meerderheid van stemmen en binnen de budgettaire kader past (art. 19 lid 5). Afwijkingen van het advies motiveert het DB.

Adviesvraag B&W Formuleer hier de vraag aan het stadsdeel

-

-

Bieden het beleidskader en de werkwijze voldoende houvast voor de stadsdelen voor de beoordeling van en de samenwerking met initiatieven die een buurtrecht indienen? Hierbij in acht nemende dat er binnen het kader en werkwijze ook een grote rol is weggelegd voor de directies en bestuurders die inhoudelijk met buurtrechten te maken hebben. Is de rol van de stadsdelen voldoende vertegenwoordigd in het beleidskader en de werkwijze?

Pagina 1 van 6

Conceptadvies DB: Het dagelijks bestuur formuleert hier t.b.v. de stadsdeelcommissievergadering een conceptadvies

Het dagelijks bestuur van stadsdeel West ziet de enorme potentie van bewonersinitiatieven om maatschappelijke opgaven aan te pakken door het leveren van maatwerk op het niveau van de wijk, buurt of straat. Op dit moment zien we initiatieven echter ook vaak stranden, omdat ze niet precies binnen de huidige gemeentelijke kaders passen. We steunen de wens van het college dan ook van harte om met dit beleidskader meer ruimte te geven aan de kennis, expertise en vindingrijkheid van de Amsterdammers. Bestuurlijke betrokkenheid Bij het opstellen van het beleidskader buurtrechten is zeer zorgvuldig en uitgebreid gebruik gemaakt van de ervaringen en expertise van initiatiefnemers en ambtenaren op verschillende beleidsterreinen. De opgestelde werkwijze is praktisch en goed doordacht. Het beleidskader is ruim genoeg om houvast te bieden aan de stadsdelen en maatwerk te leveren aan de initiatieven. Tegelijkertijd is het nog niet duidelijk wat het beleidskader in de praktijk precies betekent voor het afwijken van de kaders. In de huidige praktijk zijn stedelijke kaders vaak zeer knellend voor bewonersinitiatieven. In het kader wordt aangegeven dat als we echt ruimte willen geven aan initiatieven we ook ruimte moeten maken in onze kaders. Volgens het dagelijks bestuur van West is het (beargumenteerd) geven van ruimte in onze kaders cruciaal om buurtrechten te laten slagen.

Of dit gaat lukken moet de praktijk uitwijzen. Een belangrijk aandachtspunt daarbij is de bestuurlijke betrokkenheid, zowel bij de besluitvorming over het aangaan een samenwerking met het initiatief (punt 2 van hoofdstuk 6) als bij inhoudelijke uitwerking van het plan (punt 5 van hoofdstuk 6). M.b.t. de inhoudelijke uitwerking laat het beleidskader in het midden wanneer een besluit door het management of bestuurlijk genomen dient te worden. Dit zal per geval verschillen, afhankelijk van waar het mandaat ligt. Ons verzoek is om, zeker in de beginfase wanneer het de werkwijze in de praktijk vorm moet krijgen, dilemma’s altijd kenbaar te maken en aan het bestuur voor te leggen. Daarnaast stellen we voor om een bestuurlijke stuurgroep in te richten die de GMT Manager, de gebiedsmanager democratisering en de stadsdeeldirecteur ondersteunt bij het bewaken van de kwaliteit van de werkwijze (punt 7 van hoofdstuk 6). Deze bestuurlijke stuurgroep volgt het al dan niet aangaan van initiatieven voor buurtrechten, beoordeelt of de besluiten en uitvoering in lijn zijn met de doelen en bedoeling van het beleidskader buurtrechten en kan zo nodig bijsturen.

Verder verwacht het dagelijks bestuur dat het bepalen van het bevoegd bestuur soms ingewikkeld kan zijn: initiatieven zullen vaak meerdere domeinen en bevoegdheden omvatten, die mogelijk bij verschillende portefeuillehouders en/of wethouders liggen. We gaan graag in overleg hoe we tot een goede werkwijze kunnen komen waarbij het dagelijks bestuur vanuit de integrale gebiedsopgave een adviserende dan wel besluitvormende rol heeft. We stellen voor om dit mee te nemen in de uitwerking van bevoegdheden voor de volgende coalitieperiode. Ambtelijke betrokkenheid De stadsdelen hebben zowel ambtelijk als bestuurlijk een rol bij respectievelijk de advisering en besluitvorming over de haalbaarheid van een initiatief. Hierbij is belangrijk om te vermelden dat het faciliteren van de buurtrechten geen taak is van de stadsdelen. Voor de realisatie en uitvoering van initiatieven met betrekking tot het uitdaagrecht, biedingsrecht en buurtplanrecht zijn we als stadsdeel afhankelijk van de verschillende directies. Een aandachtspunt bij de invulling van de taken van het stadsdeel is het organiseren van voldoende capaciteit voor het beoordelen van en samenwerken met initiatieven. Aan de ene kant zorgt een duidelijk kader voor minder onnodig zoeken naar regels en partners waardoor de werkdruk per initiatief afneemt.

Anderzijds kan een duidelijk kader ook zorgen voor een toename van het aantal initiatieven omdat de werkwijze voor initiatiefnemers duidelijker en makkelijker wordt. Een volgende stap is dan ook om de benodigde capaciteit in beeld te brengen en te organiseren. Daarbij gaat het om capaciteit bij de gebiedsteams; de gebiedsmakelaars en -coördinatoren zijn vaak de ingang en vraagbaak voor initiatiefnemers. Met name bij het uitdaagrecht en het buurtplanrecht zullen ook andere ambtenaren uit het stadsdeel (o.a. gebiedspool) een adviserende taak hebben. Naast het organiseren van capaciteit bij de stadsdelen voor advisering en mogelijk accountshouderschap is het van Registratienummer Z17-81484 / 2605 Pagina 2 van 6

belang om capaciteit voor advies, realisatie en accounthouderhouderschap te organiseren bij de directies. Het advies is om een systeem zoals inkooporders of trekkingsrecht af te spreken dat de accounthouder voor het betreffende buurtrecht kan benutten. Ook is het van belang dat initiatiefnemers en ambtenaren goed op de hoogte zijn over de nieuwe werkwijze. Het dagelijks bestuur hecht daarom waarde aan zorgvuldige communicatie. Inhoudelijke opmerkingen Wat betreft de werkwijze heeft het dagelijks bestuur ook een tweetal inhoudelijke opmerkingen: - Het ondersteunen van buurtrechten en daarmee het overdragen van de gemeente, doen we vanuit de gedachte dat maatschappelijke initiatieven goede, zo niet betere oplossingen kunnen bieden voor specifieke lokale opgaven dan wij als gemeente kunnen. Wij vragen initiatiefnemers zich in te schrijven op de MAEX en een social handprint aan te maken. Daarmee kunnen we beoordelen of een initiatief bijdraagt aan de opgaven in de buurt of stad en aansluit op de gemeentelijke doelstellingen. We vragen daarbij ook aandacht voor het in kaart brengen van risico’s m.b.t. de rechtspositie van belanghebbenden. In het bijzonder noemen we kwetsbare werknemers met een beschermde status. - We kunnen ons voorstellen dat het niet in alle gevallen nodig is dat de initiatiefnemer een rechtspersoon is, bijvoorbeeld bij het buurtplanrecht.

Daarom vragen we aandacht voor de mogelijkheid om hier gemotiveerd van af te wijken. Evaluatie en monitoring Tot slot ondersteunt het dagelijks bestuur het belang van evaluatie om het beleidskader gaandeweg zo nodig verder aan te scherpen. Wat betreft de doelstellingen die aan de evaluatie worden gekoppeld, adviseert het dagelijks bestuur om de termijn waarbinnen het college deze doelen wil realiseren te verduidelijken. Een periode van 2 jaar lijkt het dagelijks bestuur zowel haalbaar als ambitieus. Samenvattend is het dagelijks bestuur positief over het Beleidskader buurtrechten. Het dagelijks bestuur geeft het college de volgende aandachtspunten en adviezen mee: - Maak dilemma’s bij het beoordelen en uitwerken van initiatieven altijd kenbaar aan het bestuur, zodat besluitvorming daar kan plaatsvinden. - Stel een bestuurlijke stuurgroep in die het al dan niet aangaan van buurtrechten volgt, beoordeelt of de besluiten en uitvoering in lijn zijn met de doelen en bedoeling van het beleidskader buurtrechten en zo nodig bijstuurt. - Zorg voor een duidelijke werkwijze m.b.t. bepalen van bevoegd bestuur, waarbij het dagelijks bestuur een rol heeft in de advisering dan wel besluitvorming over integrale gebiedsopgaven. Maak dit onderdeel van de uitwerking van bevoegdheden voor de nieuwe coalitieperiode.

- Zorg voor de komende jaren voor voldoende capaciteit om optimaal met de initiatieven te kunnen samenwerken, zowel bij stadsdelen als directies. - Zorg voor een systeem als inkooporders of trekkingsrecht om de inzet van betrokken directies en stadsdelen financieel te regelen. - Zorg voor duidelijke informatievoorziening voor initiatiefnemers en ambtenaren. - Breng naast de bijdrage aan maatschappelijke opgaven en gemeentelijke doelstellingen ook de risico’s voor de rechtspositie van belanghebbenden in beeld. In het bijzonder noemen we de kwetsbare werknemers met een beschermde status. - Bekijk of het in alle gevallen nodig is dat een initiatiefnemer een rechtspersoon is, en draag zo nodig zorg voor de mogelijkheid om hier gemotiveerd van af te wijken. - Koppel een termijn aan de doelen benoemd in hoofdstuk 7 Onderzoek en evaluatie.

Advies stadsdeelcommissie: Advies van de stadsdeelcommissie aan het DB

De stadsdeelcommissie heeft op 21 september 2021 ingestemd met bovenstaand DB advies. Daarnaast heeft de stadsdeelcommissie ingestemd met onderstaande adviezen.

Registratienummer Z17-81484 / 2605 Pagina 3 van 6

Gevraagd advies buurtrechten, ingediend door GroenLinks, VVD, D66, PvdA, Denk Aanleiding Het bevorderen van het eigenaarschap van burgers bij het wel en wee van de stad achten wij een goede zaak. Dat impliceert het ondersteunen van initiatieven van burgers om bij de uitvoering– een deel van – de publieke taken naar zich toe te mogen trekken. Echter, wij willen vooropstellen dat wij in het onderliggende stuk van het college de analyse missen waar de behoefte aan eigen initiatief uit voort komt. Immers, indien een achterliggende reden onvrede is over de wijze van uitvoering van publieke taken door de overheid, dan verdient dat alle aandacht voorafgaand aan het honoreren van de genoemde rechten uitdaagrecht, buurtplanrecht en gebiedsrecht. Het college lijkt zich er onvoldoende van bewust dat de beweging waar The Right to Challenge uit voortkomt – en waar Buurtrechten op gebaseerd is - gedreven werd door het streven naar een kleinere overheid. Inmiddels is de beleving daarvan gekanteld, versterkt door coronacrisis, maar lijkt The Right to Challenge als het ware nog wat na te ijlen, terwijl burgers tegenwoordig een sterke overheid verlangen. Het lijkt ons een goede zaak dat het college de kanteling van de tijdgeest en de perceptie van de burger over de rol van de overheid en de verhouding tussen burger en overheid goed in ogenschouw te neemt.

Dat brengt ons tot de volgende adviezen. 1. Voorkomen uitbreiding bureaucratie Bezorgd zijn wij over de sfeer die het voornemen van het college en het advies van het DB ademt ten aanzien van het optuigen van een extra ambtelijke laag zoals voorgesteld met een Bureau Integraal Maatschappelijk Initiatief (BIMI). Het is uiteraard denkbaar dat initiatieven die meerdere portefeuilles en domeinen raken een stedelijke coördinatie vergen. Waar en hoe zal echter steeds sterk afhangen van het initiatief. Wij veronderstellen dat veel initiatieven al gehonoreerd kunnen worden binnen de huidige instrumenten subsidies, buurtbudgetten, West Begroot, Broedplaatsenbeleid. Mochten daar beperkingen aan kleven, dan stellen wij voor om eerst die regelingen aan te passen zodat daarbinnen meer initiatieven gehonoreerd kunnen worden alvorens een extra stedelijke laag te vormen die hoogstwaarschijnlijk bij elk initiatief vanwege het unieke karakter ook weer aangepast moet worden. a. Onderzoek of bestaande instrumenten aangepast moeten worden aan de nieuwe buurtrechten om onnodig extra bureaucratie te voorkomen. b. Sluit een convenant tussen stadsdelen en college zodat bij een complex initiatief, dat meerdere portefeuilles en domeinen raakt, de meest passende ambtelijke begeleidingscapaciteit wordt vrijgespeeld op die plek en dat niveau waar dat het meest effectief is. 2.

Bewaak de democratische legitimatie Indien een groep burgers een taak in het publieke domein uitvoert die de leefomgeving van andere burgers beïnvloedt, dan zijn de initiatiefnemers eraan gehouden om met dezelfde democratisch geborgde zorgvuldigheid te werk te gaan als de overheid zelf. Een dergelijk initiatief moet te allen tijde beschikken over een breed draagvlak om te voorkomen dat conflicten ontstaan en de overheid alsnog aan zet is om de zaak in goede banen te leiden. Dat vergt dat aan dergelijke initiatieven eisen van zorgvuldigheid gesteld moeten worden: Advies 2:

a. democratische legitimatie: alle betrokken burgers moeten op eenvoudige wijze invloed kunnen uitoefenen op de koers van het initiatief. b. daders hiertoe worden vastgesteld door volksvertegenwoordiging (met zoveel als mogelijk een expliciete rol van SDC).

3. Risico op discontinuïteit

Registratienummer Z17-81484 / 2605 Pagina 4 van 6

Vergelijkbaar is het risico op afbreuk. Een tanende inzet van initiatiefnemers kan leiden tot kwaliteitsverlies bij de uitvoering van de taak en daarmee de rechten van burgers op een schone en veilige leefomgeving schaden. Dat kan voorkomen worden door vooraf een terugvaloptie in te bouwen. Advies 3: Waarborg bij zowel incidentele als structurele initiatieven vooraf dat er capaciteit beschikbaar gesteld kan worden om het initiatief tot een goed einde te brengen als de initiatiefnemer zich halverwege de realisatie terugtrekt.

4. Bewaak een level playing field De buurtrechten, met name het uitdaagrecht, refereren sterk aan het mechanisme van marktwerking. Dat vergt grote zorgvuldigheid in de uitvoering om teleurstellingen door juridische procedures door benadeelden te voorkomen. Dat leidt tot de volgende zorgvuldigheidseis: Advies 4: Waarborg een gelijk speelveld bij vormen van aanbesteding of offerterondes: voorkeursrecht voor initiatiefnemers helder verwoorden zonder risico op ongelijke behandeling andere inschrijvers. Gevraagd advies, ingediend door VVD Bewoners die zelf initiatieven willen ontplooien lopen snel tegen grenzen aan1. Gemeentes vinden het moeilijk om initiatieven die van buiten komen ‘volledig te omarmen’. De eigen kracht van de samenleving moet benut worden. Bewoners moeten niet afhankelijk zijn van de overheid om hun eigen leefomgeving in te kunnen vullen. Veel initiatieven kunnen alleen bestaan als de overheid deze financieel of ambtelijk (langdurig) ondersteuning. Er bestaat tegelijkertijd een schaarste aan publieke middelen en ambtelijke capaciteit. Dat betekent ‘dat er altijd een afweging gemaakt moet worden op welke wijze een burgerinitiatief een bijdrage levert aan maatschappelijke doelstellingen, het algemeen belang en in hoeverre ondersteuning door de gemeente te rechtvaardigen is.

Hier heeft de gemeenteraad een duidelijke rol en dat kan soms schuren met het individueel belang.’’2 Met de invoering van een drietal ‘democratische rechten’ tracht het beleidskader buurtrechten buurtinitiatieven de benodigde ‘ruimte te geven in de gemeentelijke kaders’. Naar aanleiding van het vorige conceptadvies3 en de discussie van 7 september komt de VVD fractie met de volgende aanbevelingen: Advies 1: waarborg de democratische legitimatie van de verstrekte middelen en accommodaties. Een subsidieregeling dient een specifiek beleidsdoel op grond van een achterliggende beleidstheorie. Als een initiatief hier geen aanspraak op kan maken, dient de subsidievertrekking niet ‘buiten de kaders om’ te gebeuren maar opnieuw te worden voorgelegd aan de gemeenteraad. Het conceptkader stuurt juist aan op ‘ontwijking van vastgelegde kaders’. Aandacht voor het belang van deze democratische legitimatie ontbreekt momenteel volledig in het voorgestelde kader. De overdracht van budget (subsidie, inkoop, accommodatie, grond) naar particulieren roept ook vragen op hoe het zit met de verantwoordelijkheid. Uiteindelijk moet het bestuur (Dagelijks Bestuur / College) verantwoording kunnen afleggen over de resultaten die geboekt zijn. Daarbij maakt het niet uit of het een bewonerscollectief, een overheidsdienst of een marktpartij is.

Afspraken hierover worden pas bij het opstellen van de samenwerkingsovereenkomst gemaakt, maar zouden juist het vertrekpunt moeten zijn.

1 https://www.binnenlandsbestuur.nl/bestuur-en-organisatie/nieuws/burgerinitiatieven-

verdwalen-in-gemeentelijk.14810722.lynkx 2 Dit is de opvatting van het college van Rotterdam en ook (zeer) relevant voor de gemeente Amsterdam. Zie bovenstaande link voor de bron. 3 https://west.notubiz.nl/document/10510034/2/3%20Advies%20buurtrechten%20VVD Registratienummer Z17-81484 / 2605 Pagina 5 van 6

Advies 2 : waarborg de belangen van derden die niet bij het initiatief betrokken zijn. Bewoners hebben het recht om met rust gelaten te worden en moeten ervan verzekerd zijn dat de gemeente de publieke taken die (wettelijk) aan de gemeente zijn toebedeeld op het afgesproken niveau worden uitgevoerd. Tegelijkertijd moeten initiatieven niet ten koste gaan van voorzieningen die door andere buurtbewoners worden gebruikt. In het kader gaat alle aandacht uit naar de initiatiefnemers, maar niet naar eventuele andere belanghebbenden of derde partijen. Advies 3: waarborg de mogelijkheid om flexibel te zijn Beleid en beleidsdoelstellingen kunnen veranderen. Afhankelijk van de maatschappelijke opgaven kunnen bepaalde voorzieningen harder nodig zijn dan anderen. Een bewonersinitiatief die een specifieke voorziening levert heeft doorgaans structurele ondersteuning nodig. Tegelijkertijd staat dit initiatief los van eventuele veranderingen binnen het gemeentebestuur of binnen de gemeentelijke taakstelling. Dit levert een voor de hand liggende spanning op: aan tijdelijke ondersteuning heeft een initiatief relatief weinig. Tegelijkertijd kan een ‘eeuwigdurend recht’ op ondersteuning ook niet geboden worden door de gemeente. Zowel initiatieven als andere bewoners hebben het recht om te weten waar zij wanneer aan toe zijn.

Maak daarom in het kader duidelijk wat de maximale termijnen zijn waar een initiatief op kan rekenen en houd rekening hiermee bij het verstrekken van de benodigde subsidie of het inkoopproces.

Definitief advies DB: Advies van het dagelijks bestuur aan het college van burgemeester en wethouders

De stadsdeelcommissie heeft op 21 september 2021 ingestemd met bovenstaand DB advies. Daarnaast heeft de stadsdeelcommissie zorgen en geuit over de wijze waarop het ondersteunen van initiatiefnemers van buurtrechten is georganiseerd en over het waarborgen van o.a. democratische legitimatie en de belangen van derden. Deze zorgen zijn verwoord in de bovenstaande adviezen die in de vergadering van 21 september zijn aangenomen door de stadsdeelcommissie. Het dagelijks bestuur geeft deze adviezen naast haar eigen advies mee aan het college.

Registratienummer Z17-81484 / 2605 Pagina 6 van 6