Bijlage 02_Raadsvoordracht Referendumverordening 1 december.pdf

Gemeenteraad

VN2021-024229 CTO Innovatieteam

RAAD

Voordracht voor de raadsvergadering van 01 december 2021

Portefeuille

Democratisering (inclusief Bestuurlijk Stelsel)

Agendapunt

0

Datum besluit

College van B&W. 26 oktober 2021 Onderwerp

Referendumverordening Amsterdam 2022 De gemeenteraad van Amsterdam besluit

1. Vast te stellen van de Referendumverordening Gemeente Amsterdam 2022 Hoofddoel van de nieuwe referendumverordening is burgers meer directe invloed te geven op publieke besluiten die genomen moeten worden in Amsterdam. Nevendoelen daarbij zijn: a. zeggenschap voor iedereen vergroten; b. burgerschap en betrokkenheid versterken; c. debat en dialoog in de stad tussen burgers en politici stimuleren;d. zorgen voor inclusiviteit. Daarnaast zijn in de verordening reacties en adviezen verwerkt van: e. de referendumcommissie f. de stadsdelen en insprekers, met bijbehorende nota van beantwoording En zijn besluiten toegevoegd over g. het beleggen van de ondersteuning bij de griffie, na overleg met het presidium h.

inwerkingtreding op 1 februari 2022 2.Kennis te nemen van de raadsinformatiebrief (bijlage 2) over het afdoen van de moties die zijn ingediend bij de behandeling van de hoofdpunten op 22 april • Motie 233 over het maximaal hanteren van de voorhangprocedure: wordt afgedaan met de constatering dat het college dit beschouwt als onderdeel van de verplichting die het college heeft conform artikel 169 lid 4 van de Gemeentewet om ”….indien de raad daarom verzoekt of indien de uitoefening ingrijpende gevolgen kan hebben voor de gemeente (…) In dat geval neemt het college geen besluit dan nadat de raad in de gelegenheid is gesteld zijn wensen en bedenkingen ter kennis van het college te brengen.” • Motie 246 over stadsdeelreferenda: wordt afgedaan door aan te geven op welke (beperkte) wijze stadsdeelbesluiten referendabel zijn, op welke overige wijze besluiten en vraagstukken met betrekking tot een specifiek stadsdeel referendabel kunnen zijn en op welke wijze stadsdeelcommissies hierover worden geïnformeerd. • Motie 256 over evaluatie van de verordening wordt afgedaan conform voorstel van de indiener: een nulmeting en een evaluatie na 3 jaar zijn opgenomen in de verordening. • Motie 245’over evaluatie na een jaar: verzoekt het presidium om na het eerste referendum een evaluatie te doen.

Het college geeft aan dat zij budget zal vrijmaken indien het presidium dit wenst en geeft de suggestie deze evaluatie vooral op de praktische verbeterpunten te richten, vanwege de evaluatie na drie jaar die ook zal plaatsvinden. Wettelijke grondslag

Gegenereerd: v1.31

1

Gemeenteraad

VN2021-024229 CTO Innovatieteam

RAAD

Voordracht voor de raadsvergadering van 01 december 2021

Gemeentewet Artikel 147 Bestuurlijke achtergrond

Op 30 januari 2019 is in de commissie Kunst, Diversiteit en Democratisering (KDD) gesproken over een notitie van het College met voorstellen voor de verordening op het burgerinitiatief, het volksinitiatief en het referendum. Uit het debat kwam naar voren dat er een wens bestaat de verordening op een fors aantal punten aan te passen en wellicht zelfs volledig te herzien. Op 9 maart 2021 heeft het college ingestemd met de raadsbrief met de hoofdpunten voor de nieuwe referendumverordening. Op 22 april 2021 heeft uw raad in de besluitvormende raadsvergadering met een ruime meerderheid ingestemd met de hoofdpunten voor de nieuwe referendumverordening. Bij behandeling van de raadsbrief met de hoofdpunten voor de nieuwe referendumverordening in uw raad is ook een aantal moties aangenomen. Ook is er door leden van uw raad over een aantal onderdelen vragen gesteld. Op 24 augustus 2021 heeft de Initiatief- en Referendumcommissie Gemeente Amsterdam (verder: Referendumcommissie) over de, op dat moment voorliggende, eerste conceptverordening en toelichting een eerste advies uitgebracht (bijlage 15). Amsterdammers zijn tot 24 oktober 2021 in de gelegenheid gesteld om te reageren op de concept-referendumverordening en bijbehorende toelichting.

Hiervan is 21 keer gebruik gemaakt; 5 reacties op het nieuwsbericht op de website van de gemeente Amsterdam, 3 reacties per email en 13 ingevulde online inspraakformulieren via de daartoe opgezette en ingerichte site www.amsterdam.nl/referendum Verder is er vanuit het college van B&W aan de stadsdeelbesturen advies gevraagd, waarbij de stadsdeelbesturen de gelegenheid is geboden om tot 24 oktober 2021 te reageren op de conceptreferendumverordening en bijbehorende toelichting (bijlage 8 t/m 14). In de raadsinformatiebrief van 5 oktober is uw raad (onderwijl de inspraak- en adviesperiode) geïnformeerd over een aantal vragen die gesteld is bij de bespreking van de hoofdpunten en over het advies van de referendumcommissie. Daarnaast is aangegeven hoe het college voornemens was de door u aangenomen moties uit de raadsvergadering van 22 april uit te voeren. In de bijgevoegde raadsbrief (bijlage 3) worden deze moties formeel afgedaan. Op 12 oktober 2021 heeft er in Pakhuis De Zwijger een openbare bijeenkomst plaatsgevonden onder de titel “Het nieuwe referendum in Amsterdam”. Daar konden geïnteresseerde Amsterdammers met dr. Philip van Praag jr. (lid van de referendumcommissie en politicoloog) en wethouder Rutger Groot Wassink in gesprek over de opzet van het nieuwe Amsterdamse referendum.

Deze bijeenkomst werd georganiseerd door de stichting Meer Democratie in samenwerking met de gemeente (bijlage 17). In de bijgevoegde Nota van beantwoording (bijlage 7 ) wordt ingegaan op de inspraakreacties, de adviezen van de stadsdeelbesturen en de openbare bijeenkomst van 12 oktober 2021 in pakhuis De Zwijger. Direct na de deadline op 24 oktober 2021 van zowel de inspraak als de adviesaanvragen bij de stadsdelen, is de Referendumcommissie gevraagd voor een tweede advies op de aangepaste concept-referendumverordening en toelichting en heeft er nog een gesprek plaats gehad met de wethouder op 3 november 2021. De referendumcommissie heeft haar advies daarnaast nog toegelicht in een technische sessie met de gemeenteraad op 9 november 2021. Onderbouwing besluit

Ad 1 De Referendumverordening Amsterdam 2022

Gegenereerd: v1.31

2

Gemeenteraad

VN2021-024229 CTO Innovatieteam

RAAD

Voordracht voor de raadsvergadering van 01 december 2021

Zoals hierboven al geschetst en ook vastgelegd in de op 22 april aangenomen hoofdpunten, is het hoofddoel van de nieuwe referendumverordening om burgers meer directe invloed te geven op publieke besluiten die genomen moeten worden in Amsterdam. Door het afschaffen van de opkomstdrempel, het verlagen van het aantal ondersteuningsverklaringen voor het aanvragen van referenda, door het verminderen van uitgezonderde onderwerpen, door de mogelijkheid te geven aan Amsterdammers om met alternatieve voorstellen te komen en door referenda op staddeelniveau mogelijk te maken, denkt het College dit te bewerkstelligen. De referendumverordening en artikelsgewijze toelichting vindt u in bijlage 1 Ad1 a. Het vergroten van de zeggenschap krijgt vorm door: • Eén instrument dat drie soorten referenda mogelijk maakt: over (voorgenomen) collegeen raadsbesluiten (correctief referendum), over eigen voorstellen (volksinitiatief) en een combinatie daartussen (burgers komen met alternatief voor een voorgenomen college- of raadsbesluit. • Meer besluiten worden referendabel. De beperking tot besluiten in de zin van de Algemene wet bestuursrecht (Awb) vervalt en er worden referenda mogelijk over collegebesluiten die voor wensen en bedenkingen aan de raad worden voorgelegd; • Een deel van de uitzonderingen wordt geschrapt.

Dit betekent bijvoorbeeld dat referenda mogelijk worden bij: • Het instellen en opheffen van stadsdelen, • Het voornemen tot besluiten met zwaarwegende belangen, • Het voornemen tot besluiten met een spoedeisend karakter, • De opschortende werking wordt uitgebreid en is in beginsel bij alle drie de soorten referenda aan de orde: het raadsbesluit wordt opgeschort totdat op het referendumverzoek is beslist of het referendum plaatsgevonden heeft. Er is alleen een uitzondering voor spoedeisende besluiten. Ad1 b. Het versterken van de burgerschap en betrokkenheid krijgt vorm door: • Een verlaging van de hoeveelheid ondersteuningen voor een inleidend verzoek en definitief verzoek naar respectievelijk 1.000 en 10.000 ondersteuningsverklaringen en het verlengen van de termijn voor het inzamelen van 10.000 handtekeningen van zes tot tien weken; • Dat er geen opkomst- of uitkomstdrempels meer zijn; • De manier van inzamelen van handtekeningen blijft zoals die nu is, met vrije inzameling op papier en aanvullend online via de website, zonder dat DigiD vereist is. Dit om het zo laagdrempelig mogelijk te laten. Ad1 c. Het stimuleren van debat en dialoog in de stad tussen burgers en politici krijgt vorm door: • Als de raad met een voorstel komt, kunnen burgers een referendum starten, maar ook een alternatief voorstel doen.

Als burgers met een eigen voorstel komen (via volksinitiatief), kan de raad met een alternatief voorstel komen; • De verordening biedt ruimte aan initiatiefnemers en om met de gemeente te overleggen en samen tot een oplossing te komen. Voorstel is om het overleg plaats te laten vinden tussen de initiatiefnemers en (vertegenwoordigers van) de raad. Ad1 d. Het zorgen voor inclusiviteit krijgt vorm door: • In het kader van de implementatie wordt onderzocht of het mogelijk is om het stemmen te vergemakkelijken en dus niet alleen stemmen via een stembureau, maar ook online of per brief mogelijk te maken; • Mogelijk te maken dat specifiek binnen een bepaald gebied kan worden gestemd (stadsdeelreferenda). Ad1 e De adviezen van de Initiatief- en Referendumcommissie

Gegenereerd: v1.31

3

Gemeenteraad

VN2021-024229 CTO Innovatieteam

RAAD

Voordracht voor de raadsvergadering van 01 december 2021

De referendumcommissie heeft aangegeven de nieuwe verordening een verbetering te vinden ten opzichte van de oude. De oude verordening was in de loop van de jaren met allerhande aanpassingen inconsistent geworden. Ook is de referendumcommissie ingenomen met het afschaffen van de opkomstdrempel. Vanwege het raadgevende karakter van het referendum is een opkomstdrempel ook overbodig en leidt het vaak tot het ongewenste fenomeen van strategisch stemmen (thuisblijven omdat dan de drempel niet gehaald wordt). Het merendeel van de adviezen van de referendumcommissie is overgenomen, waardoor de verordening is aangepast. Zo ziet u niet meer het voorstel voor het opnemen van een artikel waarin raadsleden zich voorafgaand aan een te houden referendum uitspreken hoe ze om zullen gaan met de uitslag. Dit stuitte op grondwettelijke bezwaren volgens de referendumcommissie. Het college vindt optimale transparantie van belang en heeft de zelinding in eerste instantie daarom een plek gegeven in de hoofdpunten en de concept verordening. De door de Referendumcommissie genoemde bezwaren zijn echter zwaarwegend. Daarnaast kan een onduidelijke uitslag of lage opkomst kan ook voor spanning zorgen in het democratische proces. Vanzelfsprekend de raad aan zet om zich tot de uitslag (het advies) te verhouden.

Het college heeft, na de inspraak afgewacht te hebben, besloten het element zelinding niet op te nemen in de definitieve verordening.”Ook gaf de referendumcommissie aan niet verantwoordelijk te kunnen zijn voor de inhoudelijke redactie van de te publiceren referendumkrant, maar in plaats daarvan wel toezicht te willen houden op de werkzaamheden en de producten van de redactie, conform de bepalingen in de verordening. Verder is hun advies overgenomen om stadsdeelcommissies een plek te geven bij de advisering aan de raad over de vraag of het referendum een aangelegenheid is voor een of meerdere stadsdelen of voor de gehele stad.Op advies van de commissie hebben we de antwoordmogelijkheden bij het referendum over een alternatief burgervoorstel en bij volksinitiatief met een alternatief raadsvoorstel, veranderd in: “Bent u voor plan A, plan B of geen van beide”. Niet overgenomen is het advies om de het budget voor de subsidie voor het voeren van campagne voor de initiatiefnemers en de gemeente ook open te stellen voor maatschappelijke actieve groepen in de stad. De referendumcommissie vindt het een goede zaak wanneer meer groepen in de stad aanspraak zouden kunnen maken op middelen om het gesprek in de stad te stimuleren. Ook een aantal stadsdelen hebben hiervoor gepleit in hun adviezen, zie onder 1f.

Door de voorziene bureaucratie (toekenning van subsidie bij overinschrijving en achteraf check op besteding) wordt het naar de mening van het college te complex en daarmee onwenselijk om af te wijken van het huidige voorstel. Voor het gehele eerste advies en de eerste reactie erop verwijzen we naar bijlagen 15 en 16 Ad 1 f. De stadsdelen en insprekers, met bijbehorende nota van beantwoording 21 insprekers hebben een reactie gegeven per inspraakformulier, op de discussiepagina op de website van de gemeente of per mail. De meeste reacties zijn summier. Ongeveer de helft geeft met een bondige opmerking weer dat ze de nieuwe verordening steunen of juist aeuren. Er is steun voor het verlagen van de drempels waarbij een enkeling de drempels nog steeds te hoog vindt. Weer anderen zijn het niet eens met principe van het referendum en spreken zich er tegen uit. Ook worden er opmerkingen gemaakt om referendum gepaard te laten gaan met goede voorlichting en deliberatieve processen. Tenslotte zijn er concrete vragen ter opheldering gesteld, die we in de Nota van beantwoording behandelen en deels al rechtstreeks aan indieners hebben beantwoord.Vanuit de stadsdelen zijn vragen gesteld over de precieze verhouding die het stadsdeel heeft ten opzichte van het stedelijke referendum.

In de toelichting op de verordening en in de nota van beantwoording is nader in gegaan op die vraag met als kern dat de stadsdelen formeel geen zelfstandige besluiten nemen die in aanmerking komen voor een referendum. Dit komt omdat de staddelen rechtstreeks onder het college van B&W vallen en niet onder de raad. Alleen stadsdeelbesluiten in mandaat genomen die door het college voor wensen en bedenkingen moeten worden ‘voorgehangen’ aan de raad (of op verzoek van de raad daartoe worden aangemerkt), zouden kunnen leiden tot een referendum. Wel is de adviespositie van de stadsdelen bij het bepalen of er in hun stadsdeel al dan niet een referendum van toepassing is, in de verordening verankerd. Een en ander in lijn met

Gegenereerd: v1.31

4

Gemeenteraad

VN2021-024229 CTO Innovatieteam

RAAD

Voordracht voor de raadsvergadering van 01 december 2021

het advies van de referendumcommissie, die ook pleitte voor een adviesrol van de stadsdelen op de vraag of een referendum een aangelegenheid is voor de hele stad of voor een of meerdere stadsdelen. Ook is gevraagd om referenda op wijkniveau mogelijk te maken, maar dit is op advies van dr. Clara Egger (Rijksuniversiteit Groningen) tijdens een eerdere expertsessie geschrapt, vanwege de ervaringen op lokaal niveau in Frankrijk, waar veel discussie ontstond tussen groepen bewoners die wel en niet mochten meestemmen. Daar waar het soms al lastig zal blijken te zijn bij het bepalen of een referendum op stadsdeelniveau wenselijk is, is dit voor een buurt of wijk nog lastiger te bepalen. De suggestie om stemrecht voor 16-jarigen in te stellen is niet overgenomen. Op stedelijk en landelijk niveau is de leeftijd van 18 jaar de norm voor het stemrecht, en daarom ligt het voor de hand om de leeftijd voor het stemrecht voor het referendum hierop aan te laten sluiten. Er is geadviseerd om de regeling aan te passen op de verdeling van de campagnemiddelen (subsidieregeling) voor initiatiefnemers en gemeente.

Hoewel er voordelen te benoemen zijn van een regeling die meer ten goede komt aan verschillende organisaties en groepen Amsterdammers die voor of tegen het voorliggende referendumbesluit zijn , is de voorziene bureaucratie (toekenning van subsidie bij overinschrijving en achteraf check op besteding) te complex, waardoor het college besloten heeft het huidige voorstel niet aan te passen. De voorgestelde hoeveelheid ondersteuningsverklaringen bij stadsdeelreferenda worden aangepastom deze meer in lijn te brengen met het percentage van het aantal inwoners bijstadsbrede referenda. Respectievelijk voor stadsdelen met minder dan 100.000 inwoners op3.000 ondersteuningsverklaringen (ipv 5.000), voor stadsdelen tussen de 100.000 en 300.000inwoners 5.000 ondersteuningsverklaringen (ipv 7.500) en voor (gecombineerde) stadsdelenmet meer dan 300.000 inwoners blijft het 10.000 ondersteuningsverklaringen. Tot slot wordt van de referendumkrant een audiovisuele ‘variant’ gemaakt en breed verspreid, om bij te dragen aan laagdrempelige communicatie. Ad 1 g.

het beleggen van de ondersteuning bij de griffie, na overleg met het presidium In overleg met de griffie en het presidium is besloten om een referendumbureau in het leven te roepen ten behoeve van de ambtelijke ondersteuning en begeleiding van initiatiefnemers, raad en de referendumcommissie en dit bureau te plaatsen onder de verantwoordelijkheid van de raad. De griffie en presidium hebben aangegeven dat het hen een goede zaak lijkt als het referendumbureau onder de raad valt. Ook vanwege het uitgangspunt van de nieuwe verordening om de dialoog te stimuleren tussen initiatiefnemers en de raad, door voorstellen in te brengen als alternatief voor het voorstel van de gemeente respectievelijk de initiatiefnemers. In de verordening is daarom nu geregeld dat alle inleidende en definitieve verzoeken worden gericht aan de raad en dat de begeleiding van de initiatiefnemers waaronder de eventuele afstemming en overleg met de (delegatie van de) raad gedurende het referendumproces ook onder de verantwoordelijkheid van de raad plaatsvindt. Ad 1 h. inwerkingtreding op 1 februari 2022 Het onderdeel ‘Burgerinitiatief’ (hoofdstuk 2 in de oude verordening) is bewust niet overgenomen in de nieuwe verordening. Vanwege het verschil in opzet en werking met de bepalingen van het referendum- en volksinitiatief is het verstandiger om het burgerinitiatief apart te regelen.

Het burgerinitiatief is namelijk het recht van Amsterdamse burgers om een onderwerp op de agenda van de raad te krijgen, mits ondersteund door 200 Amsterdammers. De bepalingen voor het burgerinitiatief waren in de oude verordening in een apart hoofdstuk geregeld en kennen andere uitzonderingsgronden en een andere procedure. Dit maakte het niet tot een duidelijk of coherent onderdeel van die verordening en daarmee ook niet van de nieuwe verordening die het recht om een referendum te organiseren regelt. Een eigenstandige regeling voor het burgerinitiatief is dus

Gegenereerd: v1.31

5

Gemeenteraad

VN2021-024229 CTO Innovatieteam

RAAD

Voordracht voor de raadsvergadering van 01 december 2021

wenselijk. Mede daarom treedt de regeling op de nieuwe verordening in werking per 1 februari 2022 in plaats van op 1 januari 2022. Hierdoor ontstaat extra tijd die nodig is voor het vormgeven van een goede plek voor het burgerinitiatief. En het creëert daarnaast tijd voor het goed opzetten van het referendumbureau. Financiële onderbouwing Consequenties gedekt? Overige toelichting

Voor de dekking van het referendumbureau i.o. (ten behoeve van 1) het contact met initiatiefnemers, 2) het ambtelijk ondersteunen en secretariaat vormen van de, Initiatief- en Referendumcommissie Gemeente Amsterdam, 3) het begeleiden van het eventuele overleg tussen initiatiefnemers en raad en 4) het helpen voorbereiden van een eventueel te organiseren referendum), is een bedrag voorzien ter grootte van € 255.000. Dit bedrag wordt incidenteel gedekt uit programma 12.2 democratisering in 2022.Voor de periode na 2022 zal er structurele dekking moeten worden gezocht. Voor het organiseren van een referendum zijn op dit moment geen middelen gereserveerd in de begroting van de gemeente Amsterdam. Amsterdammers hebben ook zonder een nieuwe verordening nu ook al het recht op het organiseren van een referendum. De laatste keer dat door Amsterdammers een referendum is georganiseerd is echter alweer enige tijd geleden. De FSA was toen nog niet van toepassing. De kosten van een referendum bedragen circa € 400.000 als die tegelijkertijd met de verkiezingen voor de gemeenteraad, provinciale staten, de Tweede Kamer of een ander orgaan plaatsvinden. De kosten bedragen € 2 miljoen als een referendum los van een verkiezing wordt georganiseerd. Deze kosten zijn echter met name zo hoog doordat er nu nog fysiek wordt gestemd, dus op een stembureau.

Aan het stemmen per brief of digitaal stemmen zien op dit moment deskundigen (van de Raad van State, het Ministerie van Binnenlandse Zaken en het Amsterdamse verkiezingsbureau) nog juridische en technische obstakels. Hierdoor kan niet ingeschat worden of en zo ja, welke kosten(besparingen) er aan deze manieren verbonden zijn. We blijven dit in de komende periode verder onderzoeken. Conclusie

De genoemde beslispunten in de voordracht hebben wel financiële consequenties en deze zijn niet of gedeeltelijk geraamd in de begroting. Een dekkingsvoorstel ontbreekt of voorziet niet in volledige dekking en derhalve is niet voldaan aan de begrotingsregels. Geheimhouding

n.v.t.

Welke stukken treft u aan

Gegenereerd: v1.31

6

Gemeenteraad

VN2021-024229 CTO Innovatieteam

RAAD

Voordracht voor de raadsvergadering van 01 december 2021

Meegestuurd

Registratienr.

Naam

AD2021-114795

Bijlage 01_Referendumverordening en toelichting 2.0.docx (msw12)

AD2021-114774

Bijlage 02_BRIEF. afdoening_moties 233 245' 246 en 256 DEF.pdf (pdf)

AD2021-114773

Bijlage 03_ 233.21.Motie inzake zo min mogelijk belemmeringen bij starten referendum.pdf (pdf)

AD2021-114775

Bijlage 04_245accent.21.Motie Vroege evaluatie referendum.pdf (pdf)

AD2021-114776

Bijlage 05_246.21.Motie Vroege stadsdeel referendum .pdf (pdf)

AD2021-114777

Bijlage 06_256.21.Motie De Grave-Verkerk evaluatie referendumverordening.pdf (pdf)

AD2021-114778

Bijlage 07_ Nota van beantwoording versie 25 oktober def.docx (msw12)

AD2021-114779

Bijlage 08_Advies SD Centrum.docx (msw12)

AD2021-114780

Bijlage 09_Advies SD Nieuw-West .docx (msw12)

AD2021-114781

Bijlage 10_Advies SD Noord .docx (msw12)

AD2021-114782

Bijlage 11_Advies SD West.docx (msw12)

AD2021-114783

Bijlage 12_Advies SD Zuidoost.docx (msw12)

AD2021-114784

Bijlage 13_Advies SD Oost.docx (msw12)

AD2021-114785

Bijlage 14_ Advies SD Zuid.pdf (pdf)

AD2021-114786

Bijlage 15_Advies concept Referendumverordening Amsterdam 24 augustus 2021.pdf (pdf)

AD2021-114787

Bijlage 16_Brief 8 oktober 2021 eerste reactie op advies referendumcommissie.pdf (pdf)

AD2021-114788

Bijlage 17_ verslag bijeenkomst 12 oktober 2021 .docx (msw12)

AD2021-114789

Bijlage 18_Raadsinformatiebrief Stand van zaken Referendumverordening .pdf (pdf)

AD2021-092973

Gemeenteraad Voordracht (pdf)

Registratienr.

Naam

Ter Inzage

Behandelend ambtenaar (naam, telefoonnummer en e-mailadres)

CTO Innovatieteam (in nauwe samenwerking en afstemming met DJZ) , Hettie Politiek, +31 6 10182493, h.politiek@amsterdam.nl.

Gegenereerd: v1.31

7