B - 14 Water (39) 20210917 Raadsbrief digitale veiligheid en governance BW v.pdf

Raadsinformatiebrief

Aan:

Portefeuillehouder(s): Behandeld door

De leden van de gemeenteraad van Amsterdam 28 september 2021 Water Egbert de Vries Waternet (bestuurlijke.zaken.amsterdam@waternet.nl)

Onderwerp

Ontwikkeling digitale veiligheid en governance Waternet.

Datum Portefeuille(s)

Geachte leden van de gemeenteraad, In de commissievergadering van 20 mei jongstleden heb ik u een brief toegezegd over de voortgang van de digitale veiligheid bij Waternet en de ontwikkelingen van de governance aldaar. Hierover bent u op twee momenten eerder geïnformeerd: - Op 10 maart 2021 heeft u een brief ontvangen over de voortgang m.b.t. de aanpak en verbeteringen rondom digitale veiligheid Waternet, waaronder het in beeld brengen en mitigeren van risico’s voor digitale veiligheid op de korte termijn en de integrale digitaliseringsaanpak voor de langere termijn. In deze brief is tevens aangegeven op welke wijze omgegaan zou worden met de gewenste verbeteringen in relatie tot de governance van de watertaken. - Op 2 april 2021 heeft u een brief ontvangen n.a.v. het rapport van de ILT over de digitale veiligheid van Waternet in relatie tot de drinkwatertaak. Daarin is o.a. aangegeven dat er een verbeterplan drinkwater (cybersecurity en governance) zou worden opgesteld, waarbij de aansluiting zal worden gemaakt met de lopende initiatieven tot verbetering. In deze brief informeer ik u achtereenvolgens over de ontwikkelingen sindsdien en de aanpak en vorderingen ten aanzien van 1) digitale veiligheid en digitalisering en 2) de aansturing (governance).

(1) Integrale digitaliseringsaanpak 1.1 Verbeterplan Voor de integrale digitaliseringsaanpak van Waternet voor de langere termijn is het “Verbeterplan Informatievoorziening en digitale veiligheid en weerbaarheid Waternet” (hierna genoemd: het Verbeterplan) opgesteld. Dit Verbeterplan is toegelicht tijdens de Technische Sessie ‘Cybersecurity’ van 22 juni 2021 door de CIO a.i. van Waternet en zijn vragen van commissieleden beantwoord. Aandacht voor cybersecurity Onderzoeken hebben eind 2020 uitgewezen dat extra aandacht nodig is voor digitale veiligheid en weerbaarheid bij Waternet. Onder leiding van de per 22 februari 2021 aangestelde CIO a.i. is het Verbeterplan opgesteld.

Classificatie: Intern

Gemeente Amsterdam, raadsinformatiebrief

Datum 28 september 2021 Pagina 2 van 14

Digitale veiligheid en weerbaarheid hebben vanaf 2021 bij de uitvoeringsorganisatie Waternet een topprioriteit. In de periode 2021 en 2022 zullen achterstanden ten aanzien van digitale veiligheid en weerbaarheid dienen te worden weggewerkt en verbeteringen moeten worden doorgevoerd teneinde aan de huidige wetgeving rondom cybersecurity te kunnen voldoen. Een voorbeeld van het wegwerken van achterstanden is de vervanging van de 3G routers van alle assets (zoals bij bruggen en gemalen). Vervanging is nodig omdat de provider het 3Gnetwerk na 31 maart 2022 niet meer aanbiedt. De vervanging van alle 3G routers loopt volgens planning en zal uiterlijk voor 15 november 2021 zijn afgerond. Meer dan techniek Het Verbeterplan is gericht op realiseren van noodzakelijke verbeteringen op het gebied van techniek, processen, organisatie(structuur) en cultuur. De afdelingen binnen directie Informatievoorziening Waternet werken aan het versterken van de digitale weerbaarheid en het verminderen van de digitale kwetsbaarheden. Belangrijk onderdeel van het werk is beheer en onderhoud: zorgen dat de Informatievoorziening veilig blijft werken, daarmee de bedrijfscontinuïteit is gewaarborgd en dat met aanvullende processen en technieken voldaan wordt aan wet- en regelgeving. Onderdeel van cultuur Het verhogen van het bewustzijn van digitale veiligheid en weerbaarheid betreft geheel Waternet.

Bewustwording betekent het bewust zijn van de risico’s die er bestaan op het vlak van cybersecurity. Bepaalde risico’s kunnen worden beperkt door het treffen van technische maatregelen. Veel risico’s liggen echter in het handelen als onderdeel van menselijk gedrag. Een belangrijk onderdeel van het Verbeterplan is dan ook het verhogen van cybersecurity bewustzijn en kennis. Naast het verhogen van het bewustzijn lopen er Waternet breed diverse initiatieven om transparantie, eigenaarschap en tegenspraak te stimuleren. Op deze manier moet tussen alle lagen van de organisatie het expliciet aanspreken op onveilige situaties een onderdeel worden van de cultuur. 1.2 Verbetermaatregelen als fundament voor de toekomst Uitgangspunten De maatregelen van het Verbeterplan zijn bedoeld om de geconstateerde digitale kwetsbaarheid te verminderen en te voldoen aan de noodzakelijke digitale veiligheid. Hierbij is het uitgangspunt dat: - De grootste risico’s op het gebied van digitale veiligheid en weerbaarheid met prioriteit worden aangepakt, verminderen van overige risico´s gepland; - de bedrijfscontinuïteit van de primaire processen wordt gewaarborgd; - wordt voldaan worden aan de geldende wet- en regelgeving op het gebied van informatiebeveiliging, cybersecurity, gegevensbescherming, archivering en digitalisering.

Vijf sporen In het Verbeterplan is de beoogde eindsituatie gedefinieerd met bijbehorende programmadoelen. Aan de hand van deze doelen en de bevindingen uit de verschillende cybersecurity- en informatiebeveiligingsonderzoeken, waaronder Accenture, Gorter en de Inspectie Leefomgeving en Transport, zijn vijf sporen gedefinieerd om deze programmadoelen te bereiken. Deze sporen zijn:

Een routebeschrijving vindt u op amsterdam.nl

Gemeente Amsterdam, raadsinformatiebrief

Datum 28 september 2021 Pagina 3 van 14

1. Versterken cybersecurity-functie en architectuur-functie; 2. Verhogen digitale veiligheid en weerbaarheid; 3. Verhogen cybersecurity bewustzijn en kennis; 4. Bedrijfsvoering Informatievoorziening op orde op basis van privacy en security by design; 5. Fundament voor een toekomst vaste directie Informatievoorziening (incl. cultuur). Het Verbeterplan legt het fundament voor de toekomst en faciliteert de organisatie hierbij dusdanig dat na afronding van het Verbeterplan de organisatie in control is op digitalisering en digitale veiligheid. Het Verbeterplan heeft een looptijd tot eind 2022. Bestuurlijke afstemming De verantwoordelijk bestuurders van de gemeente Amsterdam en het waterschap Amstel, Gooi en Vecht (hierna: waterschap AGV) bespreken maandelijks in het bestuurlijk afstemmingsoverleg Amsterdam-AGV Digitalisering en digitale veiligheid de voortgang en organisatie van digitalisering en coördineren de bestuurlijke besluitvorming over digitalisering en digitale veiligheid. Het bestuurlijk afstemmingsoverleg heeft namens de beide bestuurlijk opdrachtgevers van Waternet aan de CIO a.i. van Waternet de opdracht gegeven om het genoemde Verbeterplan op te stellen omdat Waternet onbeheerste risico’s loopt op het vlak van de informatiebeveiliging en daarmee ook op de bedrijfscontinuïteit.

Begin juli 2021 is het Verbeterplan vastgesteld door het college van burgemeester en wethouders en het dagelijks bestuur van het waterschap AGV. Het bestuurlijk afstemmingsoverleg bespreekt maandelijks de voortgang en stuurt op prioriteiten op basis van risico’s, toegevoegde waarde en kosten. Zo heeft er in het overleg van augustus jl. afstemming plaatsgevonden over de tijdelijke verhuizing van de redundante productieomgeving van de kantoorautomatisering naar een locatie van Waternet. Afgesproken is dat gelijktijdig met de verhuizing samen met Het Waterschapshuis (samenwerkingsorganisatie ICT waterschappen) wordt onderzocht of voor de lange termijn gezamenlijk autonoom beheer van proces- en kantoorautomatisering met de watersector te realiseren is. 1.3 Digitale veiligheid in relatie tot verscherpt toezicht ILT Onderzoek ILT Naar aanleiding van de artikelen van onderzoek platform Follow the Money over de cybersecurity bij Waternet is de Inspectie voor leefomgeving en Transport eind 2020 een onderzoek gestart (de ILT is de toezichthouder op de drinkwatersector). Op basis van het onderzoek is de Stichting Waternet (Waternet) begin april 2021 onder verscherpt toezicht gekomen van de ILT. Uit onderzoek van de ILT blijkt dat de drinkwaterorganisatie zowel op bestuurlijk als organisatorisch niveau onvoldoende grip heeft op de eigen cybersecurity.

De belangrijkste tekortkomingen cybersecurity zijn: onvoldoende risicomanagement, onvoldoende evaluatie en verbeterprocessen, en beperkingen in detectie en incidentresponse. Deze tekortkomingen betreffen de algehele organisatie en zijn niet specifiek drinkwater gerelateerd. Het Verbeterplan Informatievoorziening en digitale veiligheid en weerbaarheid gaat in op de organisatie-brede maatregelen bij Waternet en is daarmee een

Een routebeschrijving vindt u op amsterdam.nl

Gemeente Amsterdam, raadsinformatiebrief

Datum 28 september 2021 Pagina 4 van 14

belangrijke aanvulling op het Verbeterplan ILT ten aanzien van cybersecurity. Maandelijks wordt de voortgang van het Verbeterplan Informatievoorziening gerapporteerd aan de ILT. De ILT heeft laten weten tevreden te zijn met het verbeterplan. Mitigeren risico’s Afgelopen periode zijn er verschillende onderzoeken uitgevoerd naar de informatiebeveiliging en cybersecurity van Waternet: • Pentest Hoffman (2020); • Digitaal beveiligingsonderzoek door Accenture (november 2020); • Status update aan het Stichtingsbestuur door Wiard Gorter (11 februari 2021); • Onderzoeksrapport Stichting Waternet door ILT (31 maart 2021). Elk onderzoek had een specifieke scope en diepgang. In het zogenaamde ‘Informatiebeveiliging-register Bevindingen’, zijn bevindingen van de onderzoeken opgenomen. De CISO a.i. houdt vanuit zijn onafhankelijke positie toezicht op de mate waarin de bevindingen zijn opgelost. In het totaal gaat het om 76 bevindingen. Rapportage De directie Informatievoorziening rapporteert maandelijks aan het bestuurlijk afstemmingsoverleg over de voortgang van de realisatie van de verbeterpunten. De CISO actualiseert op basis van de voortgang en eventuele nieuwe bevindingen het ‘Informatiebeveiliging-register Bevindingen’. De rapportage van de CISO is aanvullend op de rapportages van directie Informatievoorziening.

De Informatiebeveiligings-register rapportage tezamen met de rapportage van de CIO a.i. geven een goed beeld van de actuele stand van zaken en de voortgang om te komen tot een digitale veilige situatie. De voortgang van de activiteiten voor het mitigeren van de risico’s door het oplossen van de bevindingen lopen voor het overgrote deel volgens planning. De bevindingen zijn geprioriteerd. En is voor elke bevinding een lijnmanager aangewezen. En de sturing en verantwoording daarover is opgenomen in het reguliere werkproces. Van de in totaal 76 bevindingen zijn in de eerste helft van 2021 16 bevindingen afgerond, 5 deels afgerond, 44 gestart en 11 nog niet gestart. Doordat er nu bevindingen zijn opgelost is het risicoprofiel lager geworden. Het oplossen van de bevindingen en realisatie van de verbetermaatregelen hebben tot doel een noodzakelijk hoger niveau van digitale veiligheid en weerbaarheid te realiseren. Eind 2021 moet 50% van de bevindingen die voortkomen uit de onderzoeken en direct betrekking hebben op de directie Informatievoorziening zijn gemitigeerd. En eind 2022 moet de cybersecurity structureel op orde zijn en geen ontoelaatbare situatie meer vertonen en Waternet is in control op de Baseline Informatiebeveiliging Overheid.

1.4 Onderzoek IT-landschap en dreigingsbeeld Nulmeting IT-landschap Op 3 december 2020 bent u door mijn voorganger geïnformeerd dat in 2021 in navolging van het onderzoek van Accenture een uitgebreid onafhankelijk onderzoek zal plaatsvinden naar

Een routebeschrijving vindt u op amsterdam.nl

Gemeente Amsterdam, raadsinformatiebrief

Datum 28 september 2021 Pagina 5 van 14

“alle ICT systemen en processen van Waternet”. Dit onderzoek gaat in september 2021 van start en het betreft een nulmeting naar de staat van het IT-landschap. Het onderzoek gaat na de zomer van start omdat dan een groot aantal maatregelen is gerealiseerd om risico's van bevindingen met hoge prioriteit te mitigeren. De processen zullen worden onderzocht in een sectorale audit van de Baseline Informatiebeveiliging Overheid (BIO), die eind 2021 wordt uitgevoerd. De uitkomsten van het onderzoek naar de technische staat van het IT-landschap zal in het najaar van 2021 door het Nationaal Cyber Security Centrum (NCSC) worden gebruikt om gericht voor Waternet en de taakuitvoering voor haar opdrachtgevers een Plausibele Toekomst Scenario’s (PLATO) sessie uit te voeren. Een PLATO-scenariosessie heeft tot doel om verschillende toekomstige digitale aanvallen voor te stellen, hierop te anticiperen en dreigingen in kaart te brengen. Op basis van deze sessie wordt een rapportage opgesteld die kan worden ingezet om de weerbaarheid van Waternet te vergroten en mogelijke kwetsbaarheden aan te pakken. Er is actief contact tussen Waternet en NCSC over wat de verschillende werkzaamheden inhouden. (2) Voortgang governance Stichting Waternet Aanleiding In de brief van 10 maart jl.

ben u geïnformeerd over het initiatief van de gemeente Amsterdam en het waterschap AGV de samenwerking in de Stichting Waternet te evalueren en herijken. In deze brief werd aangegeven dat ernaar gestreefd zou worden dat dit evaluatie- en herijkingsproces een gezamenlijk traject van de gemeente Amsterdam en het waterschap AGV is. Tevens werd melding gemaakt van twee onderzoeken die afgerond zouden worden, te weten het onderzoek van de Rekenkamer van Amsterdam naar de uitvoering en de governance van de gemeentelijke rioleringstaken. En het onderzoek van de Inspectie voor de Leefomgeving en Transport (ILT) naar de digitale veiligheid van Waternet in relatie tot de drinkwatertaken. Aangegeven werd dat de uitkomst van beide onderzoeken zouden worden meegenomen in het traject van de evaluatie en herijking van de samenwerking. Sindsdien is er veel gebeurd in relatie tot de evaluatie en herijking van de samenwerking (governance). Daarover informeer ik u graag in deze brief: 1. Gereedkomen onderzoek van de Rekenkamer en het onderzoek van de ILT. 2. Instelling verscherpt toezicht van de Stichting Waternet en opdracht tot opstellen van een verbeterplan m.b.t. de digitale veiligheid en governance van de uitvoering van de drinkwatertaken. 3. Vaststelling en uitvoering Bestuursopdracht. 4. Rapportage Onderbouwing meerwaarde samenwerking watertaken. 5.

Visie watertaken gemeente Amsterdam.1 1 Dit is een relevant maar separaat traject van de gemeente Amsterdam. Over de uitkomsten van deze verkenning

wordt u apart geïnformeerd.

Een routebeschrijving vindt u op amsterdam.nl

Gemeente Amsterdam, raadsinformatiebrief

Datum 28 september 2021 Pagina 6 van 14

6. Ontwikkelingen over de BTW- koepelvrijstelling. Ad 1. Onderzoek Rekenkamer en ILT Onderzoeken afgerond Het feit dat de digitale veiligheid bij Waternet niet op orde was, leidde tot vragen in de Tweede Kamer en een verzoek van de Minister aan de ILT tot het uitvoeren van een onderzoek naar de digitale veiligheid en de besturing bij Stichting Waternet, in het licht van de leveringszekerheid en kwaliteit drinkwater. Inmiddels heeft de ILT in april 2021 haar bevindingen gepresenteerd.. Dit heeft geleid tot het instellen van een verscherpt toezicht op waternet (zie ook ad 2). Ongeveer tegelijkertijd, in mei 2021, presenteerde de Rekenkamer Metropoolregio Amsterdam zijn onderzoeksrapport over de inrichting van gemeentelijke rioolwatertaken, met bijzondere aandacht voor de relatie tussen Amsterdam en Waternet. Het bestuur van het waterschap en uw raad is over beide onderzoeken geïnformeerd. Rode draad Beide onderzoeken laten zich kritisch uit over de aansturing van Waternet: • taken en verantwoordelijkheden van gemeentelijke- en waterschapsbestuurders met betrekking tot Waternet zijn onduidelijk; • de aansturing van Waternet door het stichtingsbestuur is onvoldoende; • de toezichthoudende taak van het stichtingsbestuur wordt onvoldoende ingevuld; en • de informatievoorziening van de directie van Waternet aan het stichtingsbestuur is niet ingericht op dit toezicht.

Daarnaast wordt ook aandacht gevraagd voor verbeteringen die nodig en gewenst zijn ten aanzien van de directiestructuur en organisatiecultuur. Ad 2. Verscherpt toezicht ILT Verscherpt toezicht De bevindingen passen in een breder beeld dat ook uit eerdere onderzoeken naar voren is gekomen. Zowel als het gaat om de digitale veiligheid als om de governance. Om er zeker van te zijn dat er daadwerkelijk opvolging wordt gegeven aan de bevindingen van de ILT, is verscherpt toezicht ingesteld. Dit houdt in dat de ILT nauwlettend toeziet op de vorderingen die worden gemaakt ten aanzien van het oplossen van de tekortkomingen. Verbeterplan tekortkomingen governance In het kader daarvan heeft de ILT aan Waternet verzocht om een Verbeterplan op te stellen, waarin wordt aangegeven hoe de geconstateerde tekortkomingen, met betrekking tot zowel de digitale veiligheid en digitalisering van Waternet en de governance van de (drink)watertaken, zullen worden opgelost. Dit Verbeterplan is inmiddels opgesteld en er zijn

Een routebeschrijving vindt u op amsterdam.nl

Gemeente Amsterdam, raadsinformatiebrief

Datum 28 september 2021 Pagina 7 van 14

heldere afspraken gemaakt over de wijze waarop over de voortgang wordt gerapporteerd. Er worden maandrapportages opgesteld en besproken met de ILT en tevens gedeeld met de bestuurlijke opdrachtgevers. ILT overlegt regelmatig met ondergetekende over de voortgang. Ten aanzien van de governance van de (drink)watertaken is een tiental tekortkomingen geconstateerd. Vergelijkbare tekortkomingen waren eerder ook door de bestuurlijke opdrachtgevers van Waternet zelf geconstateerd. Voor een deel worden deze meegenomen in het traject van de herijking van de governance. Voor een deel wordt per direct een aantal urgente tekortkomingen aangepakt, mede in het licht van verbeterd toezicht op de drinkwatertaak. Een van de maatregelen die reeds genomen is, is aanpassing van de voorbereiding van de vergaderingen van het stichtingsbestuur. Vergaderstukken worden nu eerst behandeld in dagelijks bestuur van het waterschap AGV en de staf van de wethouder en indien nodig in het college van burgemeester en wethouders. De ILT heeft aangegeven dat de voorgestelde verbeteringen er goed uitzien. De ILT ervaart de openheid vanuit Waternet als prettig. Wanneer alle verbetermaatregelen (digitale veiligheid en governance) zijn gerealiseerd (of er is het vertrouwen dat dit binnen afzienbare tijd zal plaatsvinden) zal de ILT bepalen wanneer het verscherpt toezicht wordt opgeheven. Ad 3.

Opstellen en uitvoeren Bestuursopdracht Aanleiding Na vijftienjaar samenwerking, een beperkt aantal tussentijdse evaluaties2, een veranderde context en conclusies uit recente onderzoeken (Rekenkamer, ILT, Accenture, advies Gorter), ligt het in de rede de samenwerking tussen het waterschap AGV en de gemeente Amsterdam zoals die nu vormgegeven is via Waternet te evalueren. Deze evaluatie staat in het perspectief van nieuwe maatschappelijke taken die raken aan de watertaken van beide opdrachtgevers, veranderde opvattingen over governance en openbaar bestuur en fiscaal-juridische aspecten. Begin 2021 is gestart met de voorbereidingen op een evaluatie en herijking van de samenwerking tussen de gemeente Amsterdam en het waterschap AGV. Het cybersecurity dossier heeft de urgentie van deze herijking versterkt. Advies aan opdrachtgevers In de brief van 10 maart jl. is aangegeven dat prof. dr. Boogers (hoogleraar Innovatie en regionale overheden aan de Universiteit Twente, tevens als adviseur verbonden aan bureau Necker van Naem) een verkenning uitvoerde hoe het proces van herijking van de governance van Waternet eruit zou kunnen zien. Deze verkenning is medio april afgerond in de vorm van een advies voor de evaluatieopdracht en de procesarchitectuur. Dit advies is met de 2 De inrichting (inclusief de juridische constructie en de uitgangspunten) is sinds de oprichting van Waternet

niet periodiek geëvalueerd.

Een routebeschrijving vindt u op amsterdam.nl

Gemeente Amsterdam, raadsinformatiebrief

Datum 28 september 2021 Pagina 8 van 14

bestuurlijke opdrachtgevers besproken en is benut als waardevolle input voor het opstellen van een bestuursopdracht voor de evaluatie en herijking. Bouwstenen AGV en Amsterdam Voortbordurend op dit advies, gecombineerd met de uitkomsten van de onderzoeken van de Rekenkamer en de ILT, hebben zowel het waterschap als de gemeente Amsterdam verkenningen uitgevoerd. In deze verkenningen, die apart van elkaar tot stand zijn gekomen, is verkend welke specifieke belangen, uitgangspunten en criteria relevant zijn bij het evalueren en herijken van de huidige governance. Tevens is door beiden een aantal denkbare governancemodellen verkend. Deze notities vormden eveneens belangrijke bouwstenen voor de totstandkoming van een bestuursopdracht en zijn de basis voor verdere uitwerkingen. De gemeente Amsterdam en het waterschap AGV hebben, zo blijkt uit het voorwerk dat reeds is verricht, overeenkomstige vragen ten aanzien van de huidige en toekomstige samenwerking. Ook is sprake van gemeenschappelijke doelen als het gaat om de verbetering van de sturing van de uitvoering van de gemeentelijke- en waterschapstaken en versterking van de opdrachtgevende en toezichthoudende rol van beide besturen.

Daarnaast geldt voor het waterschap AGV dat versterking van het functioneren als overheid en de eigen identiteit en herkenbaarheid belangrijke doelen en daarmee uitgangspunten voor de toekomstige samenwerking zijn. Bestuursopdracht Dit alles heeft geleid tot de formulering van een bestuursopdracht “Evaluatie en herijking samenwerking watertaken gemeente Amsterdam en Waterschap Amstel, Gooi en Vecht” (zie bijlage 1), vastgesteld op 8 juli jl. door het algemeen bestuur van het waterschap AGV en het college van burgemeester en wethouders van Amsterdam. Hiermee verzoeken het algemeen bestuur van waterschap AGV en het college van burgemeester en wethouders van de gemeente Amsterdam tot het uitvoeren van een opdracht, die bestaat uit de volgende deelopdrachten: 1. Organiseer het (bestuurlijke) gesprek over wat gezamenlijke en afzonderlijke doelen zijn met de samenwerking op de waterstaken van het waterschap AGV en de gemeente Amsterdam. 2. Verken vervolgens de vraag tussen wie en in welke vorm samenwerking nodig is om deze gezamenlijke doelen te bereiken. Andere samenwerkingspartners naast de gemeente Amsterdam en waterschap AGV zijn nadrukkelijk onderdeel van deze scope. 3. Definieer de functies en de criteria voor samenwerking tussen waterschap AGV en Amsterdam op inhoudelijk, financieel, juridisch-fiscaal en organisatorisch vlak.

En faciliteer de politiek bestuurlijke weging van de criteria. 4. Verken welke governancemodellen denkbaar zijn om de samenwerking in organisatorisch zin te ondersteunen (inclusief voor- en nadelen en financiële en juridische impact) en geef

Een routebeschrijving vindt u op amsterdam.nl

Gemeente Amsterdam, raadsinformatiebrief

Datum 28 september 2021 Pagina 9 van 14

vanuit de huidige situatie aan welke maatregelen op korte termijn (eind 2021) nodig zijn om de gewenste samenwerking toekomstbestendig te faciliteren. 5. Stel op basis van het bovenstaande een gewogen advies met betrekking tot het gewenste governancemodel op, ten behoeve van besluitvorming door de gemeenteraad van Amsterdam en het algemeen bestuur van waterschap AGV. 6. Zorg voor de inrichting van een besluitvormingsproces dat leidt tot een besluit over de governance van Waternet uiterlijk aan het eind van 2021. Het eindresultaat van deze opdracht is een besluit door gemeenteraad en algemeen bestuur van het waterschap AGV aan het eind van dit jaar, op basis van een eindrapportage en advies. Daarin is aangegeven wat de gewenste en noodzakelijke maatregelen zijn om de sturing op de watertaken te versterken en te borgen voor beide besturen en daarmee samenhangend welke samenwerking hiervoor nodig is. Parallel daaraan wordt onder verantwoordelijkheid van het dagelijks bestuur van het waterschap AGV een rapport opgeleverd over wat er nodig is om het functioneren, de identiteit en positie van het waterschap AGV als overheid te versterken. Organisatie Voor de totstandkoming van de Bestuursopdracht heeft intensieve afstemming op bestuurlijk en ambtelijk niveau plaatsgevonden.

Er is een ambtelijk en bestuurlijk opdrachtgeversoverleg ingesteld (afgekort respectievelijk AOGO en BOGO) waarin zowel het waterschap AGV als de gemeente in vertegenwoordigd zijn. Aan het BOGO nemen de heer Mager (dagelijks bestuurder van het waterschap AGV) en ondergetekende deel, voor het AOGO zijn dat de heer Jagersma (Stedelijk directeur cluster Ruimte en Economie van Amsterdam) en mevrouw Nottelman (secretaris-directeur waterschap AGV). Om de gelijkwaardigheid van beide opdrachtgevers en onafhankelijkheid van de uitvoering van de opdracht te borgen is mevrouw Van der Kuil (Twynstra Gudde) als procesmanager aangesteld. Samen met de heer van Houten (directeur Strategie & Ontwikkeling van Waternet) coördineren zij de uitvoering van dit traject. Ondernemingsraad Waternet De ondernemingsraad van Stichting Waternet wordt wekelijks op de hoogte gehouden over ontwikkelingen betreffende de uitvoering van de bestuursopdracht, door de algemeen directeur van Stichting Waternet, tevens bestuurder in het kader van de Wet op de Ondernemingsraden. In formele zin (uitgaande van de Wet op de Ondernemingsraden) heeft de ondernemingsraad van Stichting Waternet in de fase tot aan het principebesluit over het governancemodel geen formeel advies- of instemmingsrecht, omdat dit een politiekbestuurlijke afweging betreft.

Gezien de uiteindelijke keuze in een vervolgstadium (implementatie van het model) organisatorische of personele consequenties kan hebben, wordt de ondernemingsraad alvast zo goed mogelijk betrokken en gevraagd te adviseren over het voorgenomen principe besluit.

Een routebeschrijving vindt u op amsterdam.nl

Gemeente Amsterdam, raadsinformatiebrief

Datum 28 september 2021 Pagina 10 van 14

Buiten scope In de brief van 3 december 2020 is opgenomen dat “in samenhang met deze evaluatie ook de organisatiestructuur en -cultuur van Waternet tegen het licht worden gehouden en waar nodig gewijzigd”. Dit valt buiten de scope van deze bestuursopdracht en zal worden opgepakt nadat besluitvorming aan het einde van het jaar over de governance van Waternet heeft plaatsgevonden. Wel zal bij de uitvoering van deze bestuursopdracht de directiestructuur worden geëvalueerd. Dit zal tevens onderdeel zijn van de uitvoering van het aan de ILT verstrekte Verbeterplan. Stand van zaken Met de vaststelling van de bestuursopdracht is een formeel startsein gegeven aan de uitvoering ervan. Omdat de doorlooptijd van het traject kort en daarmee ambitieus is, is reeds eerder gestart met de voorbereiding ervan. Er is helderheid over de organisatie en vertegenwoordiging, er is een detailplanning en er wordt gewerkt aan verschillende deelproducten. De onderdelen 1 tot en met 4 worden momenteel uitgevoerd: • Er worden verschillende bestuurlijke gesprekken voorbereid om te verkennen wat de verschillende behoeften en wensen zijn ten aanzien van de toekomstige samenwerking, zowel tussen de gemeente Amsterdam en het waterschap AGV als in breder verband met andere gemeenten (Bestuurlijk Overleg Water).

• Er zijn randvoorwaarden, uitgangspunten en criteria benoemd die dienen als afwegingskader voor het wegen en uiteindelijk voorstellen van de voorkeursvariant voor samenwerking op watertaken. • Er wordt een aantal governancemodellen nader uitgewerkt.. Relevante trajecten In de bestuursopdracht wordt rekening gehouden met relevante trajecten, die relevant zijn in het licht van de bestuursopdracht, waaronder een wens tot vermindering van de schuldpositie van de gemeente Amsterdam. De resultaten van een verkenning tot overdracht van alle activa en passiva van het drinkwaterbedrijf (inclusief productielocaties) en rioolinfrastructuur aan Stichting Waternet, dan wel een aan Waternet gelieerde rechtspersoon, of een nieuw op te richten deelneming van de gemeente Amsterdam, worden meegenomen en meegewogen bij de beoordeling van de verschillende varianten voor samenwerking.

Ad 4. Rapportage Onderbouwing meerwaarde samenwerking watertaken Opdracht aan directie Waternet In aanloop naar de bestuursopdracht heeft de directie van Waternet van beide opdrachtgevers de opdracht gekregen om bewijsvoering aan te leveren, in hoeverre en waar er meerwaarde is gerealiseerd door de samenwerking in de watercyclus, zoals die in de

Een routebeschrijving vindt u op amsterdam.nl

Gemeente Amsterdam, raadsinformatiebrief

Datum 28 september 2021 Pagina 11 van 14

afgelopen jaren invulling heeft gekregen. Het verzoek is door de directie van Waternet vertaald in de volgende de volgende deelvragen geformuleerd, tevens het kader voor de totstandkoming van de rapportage: 1. Wat waren de oorspronkelijke bedoelingen ten aanzien van de inhoudelijke integratie van alle wateraspecten en de bestuurlijke samenwerking in één uitvoeringsorganisatie? In welke historische context zijn deze bestuurlijke doelstellingen opgesteld? 2. Welke voor waterschap AGV en gemeente Amsterdam relevante maatschappelijke en politiek-bestuurlijke trends en ontwikkelingen hebben zich in de afgelopen jaren voorgedaan en welke aanvullende gezamenlijke doelen of opgaven vloeiden daaruit voort? 3. In hoeverre, wanneer en waar zijn kostenbesparingen gerealiseerd in de afgelopen 25 jaar, uitgaande van de door opdrachtgevers bepaalde ambities en besparingsdoelstellingen? 4. Welke prestaties zijn geleverd op a) de formeel overeengekomen doelen en b) aanvullende doelen voortvloeiend uit relevante trends en ontwikkelingen? 5. Hoe presteert Waternet op de uitvoering van watertaken in benchmarks met andere organisaties, in beheergebieden met fysiek gezien vergelijkbare omstandigheden? 6.

Wat zijn de huidige (maatschappelijke) opgaven ten aanzien van de watertaken voor de bestuurlijk opdrachtgevers? In hoeverre hebben de maatschappelijke, beleidsmatige en politiek-bestuurlijke ontwikkelingen gevolgen voor de doelstellingen van samenwerking? Het gaat om een kwalitatieve en kwantitatieve onderbouwing van de prestaties die door samenwerking tussen Amsterdam en het waterschap AGV in de huidige vorm (Stichting, gezamenlijke aansturing van de uitvoeringsorganisatie Waternet) zijn gerealiseerd en wat dit mogelijk betekent voor toekomstige samenwerking. De directie heeft inmiddels haar eindrapportage opgeleverd en aangeboden aan het BOGO. Externe validatie Om de onafhankelijkheid en kwaliteit van de rapportage te beoordelen, is door het BOGO een externe validatiecommissie gevraagd om hierover advies uit te brengen. Het advies van de externe validatiecommissie wordt meegewogen in de beoordeling van de verschillende varianten. Deze commissie bestaat uit de Jos Boere (plaatservangend directeur KWR), Ria Doedel (sectordirecteur drinkwater a.i. PWN) en Co Verdaas (dijkgraaf waterschap Rivierenland, hoogleraar Gebiedsontwikkeling TU Delft). Deze commissie heeft haar oordeel inmiddels aangeleverd. Dat oordeel is positief over de het hierboven genoemde meerwaarde rapport. Ad 5.

Visie op de gemeentelijke watertaken Een relevant traject dat binnen afzienbare tijd afgerond wordt en nader inzicht biedt is de inventarisatie van de gemeentelijke watertaken, uitgevoerd in opdracht van de gemeente

Een routebeschrijving vindt u op amsterdam.nl

Gemeente Amsterdam, raadsinformatiebrief

Datum 28 september 2021 Pagina 12 van 14

Amsterdam door het Strategiekantoor. De uitkomst hiervan is relevant in het licht van de herijking van de governance van Waternet. Deze inventarisatie is begin juni 2021 gestart en wordt medio september 2021 afgerond. Het doel van de inventarisatie is het maken van een ‘organisatorische foto’ van de waterketen:  Een ‘overzichtsfoto’ van de waterketen met de organisatorische eenheden (afdelingen en teams), hun rol in de keten (opgaven/onderwerpen en taakgebieden), hun onderlinge relaties alsmede.  Een knelpuntenanalyse met handvatten voor handelingsperspectieven en een toekomstbeeld (wat ziet de gemeente als kern rol voor de gemeente Amsterdam voor water in de toekomst). De knelpunten-inventarisatie kijkt naar inhoudelijke, organisatorische en samenwerkings-aspecten.  ‘Detailfoto’s’ van de belangrijkste organisatorische eenheden (afdelingen en teams) in de waterketen: het organogram van de eenheid, verantwoordelijkheden/bevoegdheden/taken, de inzet van mensen (bezetting, FTE’s) en de inzet van financiële middelen, de relaties met andere organisatorische eenheden en team-specifieke knelpunten.  Het eindproduct van deze inventarisatie bestaat uit twee delen: Deel 1: facts & figures (rondom FTE, bezetting, kosten, etc.) Deel 2: ‘betekenis geven’.

Dit tweede deel is vooral een duiding van de onderzoekers, waarin tegelijkertijd ook suggesties worden gedaan rondom de huidige watertaken en de veranderende context. Deze inventarisatie wordt uitgevoerd bij zes onderdelen van de organisatie, te weten Ruimte en Duurzaamheid, Verkeer en Openbare Ruimte, Ingenieursbureau (Expertiseteam Water), Waternet, Stadswerken en het programma Varen. De inventarisatie bevindt zich in de eindfase. Vervolgstappen naar aanleiding van deze inventarisatie worden de komende periode nader bepaald, mede ook in relatie tot het goverancevraagstuk van Waternet. Ad 6. Ontwikkelingen omtrent de BTW-koepelvrijstelling Context Met de brief d.d. 6 juli jl. heeft de Belastingdienst Stichting Waternet geïnformeerd over zijn voorlopige mening in hoeverre aan de voorwaarden voor toepassing van de BTWkoepelvrijstelling voor de omzetbelasting (BTW) wordt voldaan. Op grond van de BTW-koepelvrijstelling zijn bepaalde activiteiten uit te besteden aan een samenwerkingsverband zonder dat het samenwerkingsverband btw over deze uitbestede activiteiten aan de leden van het samenwerkingsverband in rekening hoeft te brengen. Waternet heeft tot op heden de koepelvrijstelling toegepast op zijn dienstverlening aan waterschap AGV en de gemeente Amsterdam (algemene dienst en riooltaak, niet voor de btw-belaste drinkwatertaak).

Wanneer Waternet niet langer de koepelvrijstelling zou mogen toepassen, moet Waternet btw gaan doorbelasten aan het waterschap AGV en de gemeente

Een routebeschrijving vindt u op amsterdam.nl

Gemeente Amsterdam, raadsinformatiebrief

Datum 28 september 2021 Pagina 13 van 14

Amsterdam. Voor de gemeente Amsterdam geldt dat bij het wegvallen van de BTWkoepelvrijstelling de gemeente aanspraak kan maken op het BTW-compensatiefonds. Kanttekening hierbij is dat een uitkering aan de gemeente Amsterdam uit het BTWcompensatiefonds ten koste gaat van uitkeringen aan alle andere gemeenten uit het Gemeentefonds. Het BTW-compensatiefonds en het Gemeentefonds zijn namelijk communicerende vaten. Het waterschap AGV kan geen aanspraak maken op het BTWcompensatiefonds, waardoor het wegvallen van de BTW-koepelvrijstelling financieel een nadeliger effect heeft voor het waterschap AGV dan de gemeente Amsterdam. Voorlopige mening belastinginspecteur In de als bijlage bijgevoegde brief van de belastinginspecteur constateert hij enkele probleempunten in de voorwaarden voor de toepasbaarheid van de koepelvrijstelling. - Geen btw-belaste activiteiten Meest verstrekkend is dit ten aanzien van de voorwaarde, dat sprake dient te zijn van uitsluitend gebruik van de diensten van de "koepel" door de leden voor vrijgestelde prestaties, dan wel voor handelingen waarvoor zij niet als btw-ondernemer kwalificeren. De inspecteur concludeert, dat de apparaatskosten van Waternet zowel voor de ondernemerssfeer als de niet-ondernemerssfeer van de gemeente worden gebruikt. Bij de ondernemerssfeer gaat het om de drinkwatertaak.

Een dergelijk gemengd gebruik van kosten staat toepassing van de koepelvrijstelling in de weg. Om de koepelvrijstelling te blijven toepassen dient aanpassing plaats te vinden in de organisatie van de drinkwatertaken bij Amsterdam. De belastinginspecteur is bereid te overwegen op dit punt niet op het verleden terug te komen. - Slechts het aandeel in de gezamenlijke uitgaven mag van de leden worden gevraagd voor de dienstverlening van de koepel. Omtrent de voorwaarde dat slechts het aandeel in de gezamenlijke uitgaven van de leden mag worden gevraagd voor de dienstverlening van de koepel, bestaat verschil van mening of thans (volledig) aan de betreffende voorwaarde wordt voldaan. Naar de mening van Waternet wordt met de in 2020 doorgevoerde splitsing van administraties en volledige nacalculatie aan de voorwaarde voldaan. De inspecteur heeft die aanpassingen nog niet kunnen beoordelen. Nadere duiding Op 24 augustus jl. heeft een eerste gesprek met de belastinginspecteur plaatsgevonden om tot nadere duiding van zijn voorlopige mening te komen. In het gesprek is duidelijk naar voren gekomen, dat er in de mening van de belastinginspecteur ten aanzien van de drinkwatertaak geen ruimte zit.

Voor behoud van de koepelvrijstelling dient de drinkwatertaak anders te worden gepositioneerd en wel op zo’n manier, dat Waternet hierover niet meer rechtstreeks door de gemeente voor een btwbelaste taak wordt ingezet via het huidige samenwerkingsverband van de gemeente en het waterschap AGV. Op welke wijze en wat de voordelen zijn voor de gemeente van het behoud van de BTW koepelvrijstelling ten opzichte van de vereiste op afstand plaatsing van het drinkwaterbedrijf wordt nader onderzocht. De actualiteit in de toepasbaarheid van de koepelvrijstelling wordt betrokken in de uitvoering van de bestuursopdracht inzake de governance van Waternet. Duidelijk is dat behoud van de BTW-koepelvrijstelling invloed heeft op de keuzeruimte voor de in onderzoek zijnde samenwerkingsvarianten, maar de omstandigheid dat nog niet duidelijk is voor welke oplossing ten aanzien van de drinkwatertaak wordt gekozen, werpt daarin geen beperking op.

Een routebeschrijving vindt u op amsterdam.nl

Gemeente Amsterdam, raadsinformatiebrief

Datum 28 september 2021 Pagina 14 van 14

Aan de inspecteur is aangegeven is dat een dergelijke aanpassing een tijdrovend proces vergt. De inspecteur heeft aangegeven, dat het belangrijk is dat de intentie er is om aan te passen. Als goed toegelicht kan worden dat aanpassing een doorlooptijd van bijvoorbeeld 2 jaar vergt, dan kan dat als een redelijke termijn worden gezien. Voor instemming dient hij eerst intern af te stemmen. Vervolg Afgesproken is dat na bestuurlijke bespreking (gemeente, waterschap en stichting) een nieuw overleg zal worden georganiseerd. Het gemeentelijke, ambtelijke kernteam, dat is ingesteld voor de uitvoering van de bestuursopdracht voor het onderzoek naar de governance van Waternet, is over deze actualiteit geïnformeerd. Ik vertrouw erop u hiermee voor dit moment voldoende te hebben geïnformeerd. Vanzelfsprekend kom ik hierover later bij u terug. Met vriendelijke groet, Namens het college van burgemeester en wethouders van de gemeente Amsterdam,

Egbert J. de Vries Wethouder Verkeer en Vervoer, Water en luchtkwaliteit

Bijlagen 1. Bestuursopdracht 2. Brief inspecteur Belastingdienst d.d. 6 juli 2021 inzake probleempunten koepelvrijstelling en voorstel voor vervolgoverleg

Een routebeschrijving vindt u op amsterdam.nl