Atelier Haven-Stad Schetsboek Integraal Raamwerk web

Samen Haven-Stad maken Schetsboek

Aanvulling Integraal Raamwerk ‘Reisverslag van een ontdekkingstocht’ Kerngroep Atelier Haven-Stad 2023-2024 1

Hoe kwam dit schetsboek tot stand? Het Atelierproces Samen Haven-Stad maken is begin 2022 gestart door het gemeentelijk Programmateam HavenStad (PT) en de Buren van Haven-Stad Zuidwest (die zich nu Buren Westerparkhaven (BW) noemen). In dit bewonerscollectief nemen deel: Vrienden van het Westerpark, De Tuinen van Westerpark, SDZ (Samenspel Doet Zegevieren), Cultureel Erfgoed Groot Westerpark, Bewonersgroep Spaarndammerbuurt, Buren Minervahaven (Bewoners Houthaven), Onbeperkt West, Survivalclub Transformatorweg, VvE De Rede en Watersportvereniging Spaarndammerbuurt/Houthavens. Vanuit de gemeente Amsterdam waren het afgelopen anderhalf jaar diverse leden van het Programmateam HavenStad betrokken. Het Programmateam bestaat uit ca. twintig ambtenaren uit diverse directies en afdelingen. Zij hebben elk vanuit hun eigen expertise een bijdrage geleverd aan inhoud en het proces, waaronder de programmamanager, hoofd stedenbouwkundige, programmamanagers Sociaal en Mobiliteit, communicatieadviseurs en de medewerkers van het projectbureau. De Buren Westerparkhaven en het gemeentelijk programmateam Haven-Stad vormden samen de Kerngroep. De Kerngroep kwam regelmatig bijeen en bereidde gezamenlijk de Ateliers voor. In het Atelierproces Samen HavenStad maken was een bijzondere rol weggelegd voor de ‘Ateliermeester’.

Zij bewaakte het proces en begeleidde als onafhankelijk voorzitter de Kerngroep bij de werksessies en de Ateliers. De rol van Ateliermeester werd ingevuld door Martien Kuitenbrouwer en Amber Bosse (Public Mediation PM), in opdracht van de programmamanager Haven-Stad, Lubbert Hakvoort. Selina Abraham, promovenda aan de Universiteit van Amsterdam (UvA), ondersteunde het proces als actieonderzoeker, gefinancierd door de Nederlandse Organisatie voor Wetenschappelijk Onderzoek (NWO). De brede omgeving van de Zuid-Westkant van Haven-Stad werd op verschillende manieren betrokken. In totaal namen zo’n 130 mensen deel aan de drie Ateliers, waaronder bewoners, omwonenden, (maatschappelijke) ondernemers, vertegenwoordigers van verenigingen en belangenorganisaties. Een aantal van hen nam ook tijdelijk deel aan de Kerngroep om te helpen met het voorbereiden van de Ateliers en na afloop de opbrengsten te bespreken. ‘Huisdichter’ Anne Marie Hoogland schreef gedurende het proces gedichten over wat haar opviel. Deze zijn als rode draad tussen de hoofdstukken door te lezen. De Kerngroep heeft de opbrengsten van anderhalfjaar Samen Haven-Stad maken opgetekend in dit schetsboek. De redactie van het schetsboek is uitgevoerd door de Ateliermeester in samenwerking met Selina Abraham.

2

Colofon Kerngroep Anita van Dort (PT) Anne Marie Hoogland (BW) Anna Vos (BW) Annette Schautt (BW) Arjan Klok (PT) Aukje van Weel (BW) Berci Florian (PT) Chris de Vries (BW) Diego Pos (BW) George Keet (BW) Glenn Jansen (PT) Lubbert Hakvoort (PT) Micha Sijtsma (PT) Trudi Hengeveld (BW) Ateliermeester (PM) Martien Kuitenbrouwer Amber Bosse Selina Abraham (UvA) In opdracht van Lubbert Hakvoort Programmamanager Haven-Stad Coverfoto: Edwin van Eis

Inhoud Voorwoord5 Geleerde lessen 6 Hoofdstuk 1: Inleiding & Tijdlijn 8 Hoofdstuk 2: Atelier Haven-Stad 18 Hoofdstuk 3: Proces Reflecties 62 Hoofdstuk 4: Hoe Verder 74 Hoofdstuk 5: Bijlagen 78

3

Impressie van een aantal werksessies van Atelier Samen Haven-Stad maken

4

Voorwoord ‘Samen Haven-Stad maken’ deel 1: Reisverslag van een ontdekkingstocht Amsterdam groeit. Hoe de stad wil groeien in de komende jaren heeft het gemeentebestuur vastgesteld in de ‘Omgevingsvisie Amsterdam 2050’. De Omgevingsvisie beschrijft al het Amsterdamse beleid voor de fysieke leefomgeving en combineert de ruimtelijke inrichting met doelen op het gebied van groen, wonen, werken, duurzaamheid en leefomgeving. Via vijf strategische keuzes geeft de Omgevingsvisie daarbij de richting aan; samen stadmaken is één van die vijf. Ruimtelijke plannen en beleid worden gemaakt in samenwerking met de samenleving, markt en overheden. De gemeente heeft daarbij een duidelijke rol bij het stellen van de kaders en neemt tegelijk een open houding aan naar stad en samenleving. De Omgevingsvisie 2050 stimuleert een gebiedsgerichte benadering. Problemen en oplossingen zijn immers niet in de hele stad gelijk. Met Atelier Haven-Stad hebben we een gezamenlijke ‘ontdekkingstocht’ gemaakt in Samen stadmaken bij de grootste gebiedstransformatie binnen de stadsgrenzen van Amsterdam: Haven-Stad. Centraal in dit traject stond het maken van een aanvulling op het Integraal Raamwerk. Het gemeentelijke Programmateam Haven-Stad en een groep betrokken bewoners uit verschillende delen van Amsterdam-West – de Buren Westerparkhaven –

hebben daarvoor anderhalf jaar intensief samen gewerkt in een Kerngroep. Onder begeleiding van een onafhankelijke Ateliermeester heeft de Kerngroep een reeks Ateliers georganiseerd. Daar kwamen ambtenaren, inwoners, ondernemers en vertegenwoordigers van (maatschappelijke) organisaties samen om ideeën uit te wisselen over de ontwikkeling van dit nieuwe stuk stad. In totaal hebben meer dan 130 belanghebbenden uit de omgeving deelgenomen aan de ateliers. Naast de inhoudelijke opbrengsten heeft deze ontdekkingsreis ook veel inzichten gegeven in het proces van ‘Samen stadmaken’. Het samenwerkingproces was intensief en een zoektocht voor alle betrokkenen; een ‘handboek Samen stadmaken’ bestaat immers (nog) niet. Hoewel we te maken kregen met pieken en dalen, is het combineren van verschillende expertises en perspectieven een grote verrijking gebleken, wat dit toekomstig deel van de stad alleen maar beter en mooier maakt. We hebben onderweg een reisverslag bijgehouden en dat zowel op inhoud als proces uitgewerkt in de vorm van dit schetsboek. Het is bedoeld als levend document. Het schetsboek wordt telkens uitgebreid met een nieuw deel in een reeks. De opbrengsten en ervaringen die we hebben opgedaan tijdens onze ontdekkingstocht hebben we vastgelegd in de vorm van een Schetsboek. Dit Schetsboek vormt de basis, de agenda én de inspiratie voor het vervolg van Samen Haven-Stad maken.

Lees het vooral als een uitnodiging om samen door te gaan. Als Ateliermeester had ik ook de taak om de belangrijkste geleerde lessen uit het doorlopen proces naar voren te brengen. Om de belofte van Samen stadmaken uit de Omgevingsvisie écht waar te kunnen maken is dit belangrijk. In de praktijk krijgt samen stadmaken namelijk pas echt vorm. Wij willen na anderhalf jaar ‘uitproberen’ een aantal van onze reflecties daarop delen. Want hoewel het een gezamenlijk leerproces is dat geen blauwdruk kent, zijn er wel belangrijke randvoorwaarden te benoemen die helpen om het proces te laten slagen. Ik wens u veel leesplezier!

Martien Kuitenbrouwer Ateliermeester Samen Haven-Stad maken

5

Geleerde lessen Randvoorwaarden voor een Samen stadmaken-proces in lijn met de Omgevingsvisie Amsterdam 2050 1. Gebiedstransformatie vraagt om integrale aanpak en regie op het proces vanuit de gemeentelijke organisatie 1.1 Regie op integrale aanpak Wat duidelijk is geworden in de ontdekkingsreis Samen Haven-stad maken, is dat de gebiedsontwikkeling in Haven-Stad bestaat uit vele deelprojecten die in verschillende bestuurlijke portefeuilles en ambtelijke organisatie-onderdelen zijn ondergebracht. De praktijk van de leefwereld van de Buren, ondernemers en andere betrokkenen laat zien dat deze projecten niet los van elkaar te zien zijn: plannen van de ene tafel hebben (grote) consequenties voor de andere. Dat maakte dat voor de Buren en andere betrokkenen de verschillende mogelijkheden tot inspraak en/of participatie niet meer bij te houden waren: het werd ‘simultaan schaken’.

6

Om de inhoudelijke ambities voor Haven-Stad te realiseren, is het dan ook belangrijk om een ambtelijke organisatie te hebben die centraal de regie voert op een integrale aanpak van alle projecten en activiteiten in het plangebied. En dat daarbij echt over projectgrenzen heen wordt gekeken; om de samenhang op inhoud, aanpak en participatie van de projecten te kunnen regisseren.

1.2 Actief grondbeleid nodig om geleidelijke transformatie mogelijk te maken Uit de verschillende ateliers kwam duidelijk naar voren dat er een grote zorg is bij alle betrokkenen dat er onvoldoende regie gevoerd kan worden op de uiteindelijk ontwikkeling van Haven-Stad, als er geen actief grondbeleid wordt gevoerd. Actief grondbeleid is nodig om een geleidelijke transformatie mogelijk te maken, waarbij ook ruimte wordt geboden aan woningbouw in het minder dure segment en aan (maatschappelijke) activiteiten en bedrijvigheid die niet de hoofdprijs kunnen betalen voor huisvesting.

1.3 Overzicht bewaren en transparantie over besluitvorming Het traject Samen Haven-Stadmaken is ‘vroeg’ in de verkenningsfase van de gebiedsontwikkeling begonnen. Het voordeel daarvan is dat nog weinig ‘in beton is gegoten’. Het betekent ook dat extra aandacht nodig is voor het proces van besluitvorming, nu en in de toekomst. Wat zijn de momenten waar inhoudelijke keuzes worden gemaakt, en waar betrokkenen in de komende 5 tot 30 jaar nog invloed op kunnen uitoefenen?

2. Samen (Haven) stadmaken vraagt langdurige betrokkenheid en commitment

3. Samen Haven-stadmaken vraagt een zorgvuldig samenwerkingsproces

2.1 Langjarig commitment – tijd en capaciteit ambtelijke organisatie

3.1 Samenwerkingsafspraken en procesbegeleiding

In deze ontdekkingsreis van Samen Haven-Stadmaken is duidelijk geworden dat langdurig commitment belangrijk is. Bewoners, ondernemers, jongeren en organisaties willen niet ‘even betrokken worden’, maar langdurig meedoen en meedenken over de ontwikkeling van een stuk stad waar ze vaak nu al gebruik van maken. Samen Haven-Stadmaken begint immers niet met een ‘leeg vel’ maar in een gebied waar mensen nu al ondernemen, wonen, werken, recreëren, sporten of verblijven. Voor de ambtelijke organisatie is het organiseren van dit commitment op langere termijn misschien wel het meest belangrijke inzicht. Inzet, tijd en capaciteit is nodig om Samen stadmaken waar te kunnen maken.

2.2 Langdurig commitment – doorzettingsvermogen en ondersteuning voor Buren en andere belanghebbeden De ontdekkingsreis Samen Haven-Stad maken was intensief voor iedereen, zowel buren als ambtenaren. Buren, ondernemers en andere betrokkenen moeten ook (vrije) tijd vrijmaken om (langdurig) betrokken te kunnen worden.

Samen (Haven)-Stadmaken is een samenwerkingsproces. Belangrijk is om vooraf afspraken te maken over hoe je samen wil werken. Wat verwachten de deelnemers van elkaar? Wat kan wel/niet? Welke procesbegeleiding is nodig? Wat doe je als er oneningheid ontstaat. Sta hier bij stil en bespreek het als het niet goed loopt.

3.2 Ruimte en nieuwsgierigheid om samen te blijven onderzoeken Samen (Haven)-Stadmaken gaat over het samen onderzoeken van mogelijkheden. Dat betekent dat er zowel ruimte en tijd moet zijn voor ambtenaren om nieuwe ideeën op te doen en plannen te heroverwegen. Alsook vanuit bewoners en andere belanghebbenden om terughoudend te zijn om met concreet uitgewerkte voorstellen te komen. De ontwikkeling van Haven-stad staat aan het begin, dat betekent ook dat sommige ideeën misschien nooit uitgevoerd gaan worden. Vrije ruimte om van gedachten te wisselen zonder dat dit wordt opgevat als een concrete toezegging of onderhandeling is daarom essentieel. ⏹

Deze ontdekkingsreis was niet eenvoudig omdat veel ‘uitgevonden’ moest worden. Dat vraagt doorzettingsvermogen van betrokken bewoners, ondernemers en andere betrokkenen. Als de belofte van Samen stadmaken serieus ingevuld wordt, is het belangijk om ook ruimte te maken om deze vrijwillige inzet van bewoners en ondernemers te ondersteunen met budget of menskracht.

7

Hoofdstuk 1: Inleiding 1.1 Haven-Stad

Met het programma Haven-Stad geeft Amsterdam tot 2055 vorm aan een aanzienlijk deel van de stedelijke groei van Amsterdam. Het huidig industriegebied tussen Sloterdijk, het Westerpark en in Noord het Cornelis Douwesterrein en de Noorder IJ-plan wordt hiervoor stapsgewijs omgevormd, getransformeerd tot een toekomstbestendig woon-werkgebied met tot wel 70.000 woningen en 58.000 arbeidsplaatsen. Om deze ambitie vorm te geven werd op 21 december 2017 door de gemeenteraad de Ontwikkelstrategie Haven-Stad vastgesteld. Hierin zijn de voorwaarden en mogelijkheden voor ontwikkeling van Haven-Stad uitgewerkt. Haven-Stad wordt een karakteristiek groen en waterrijk, stoer en stedelijk gebied. Met een hoogstedelijke- en inclusieve omgeving waar wonen, werken en ondernemen samengaan. In de verkenningsfase is opvolgend aan de Ontwikkelstrategie het Integraal Raamwerk opgesteld; de vertaling van de inhoudelijke ambities voor Haven-Stad in ruimtelijke kaders. In de ‘Grondbeginselen van Haven-Stad’ (zie bijlage 1) staan kort de uitgangpunten van de transformatieopgaven beschreven. Het Raamwerk is vastgesteld door het College op 14 december 2021 en aangeboden ter kennisneming aan de Gemeenteraad. Het Integraal Raamwerk is geen blauwdruk van een plan. Het dient als regiedocument voor de toekomstige ontwikkelingen van Haven-Stad.

Stap 1:

Verkenning

Stap 2:

Haalbaarheid

Stap 3:

Ontwerp

Stap 4:

Uitvoering

Ontwikkeling van een gebied in 4 stappen. Het Programma Haven-Stad zit aan het eind van stap 1: de verkenningsfase

8

Haven-Stad

1.2 Tijdlijn: de reis tot nu toe ... Deze tijdlijn beschrijft de reis van het Atelierproces Samen Haven-Stad maken over het Integraal Raamwerk. De tijdlijn begint met de vaststelling van de Ontwikkelstrategie in december 2017. Daarna volgen de belangrijke momenten, zoals de inspraak op het Integraal Raamwerk Haven-Stad, de daarop ingediende zienswijzen en de Nota van Beantwoording, de rondleiding en fietstocht van de Buren door het gebied, de start van het Samen stadmaken-proces en de Ateliers. Zie het als een leeswijzer voor de rest van dit schetsboek, want op veel van deze momenten komen we later nog terug. De betrokken partijen brengen elk hun eigen perspectief mee. Vandaar dat we de tijdlijn aanvullen met quotes van de Buren Westerparkhaven, het gemeentelijke Programmateam Haven-Stad, de leden van Kerngroep en de Ateliermeester.

december

Ontwikkelstrategie Haven-Stad vastgesteld, een plan voor een nieuw deel van Amsterdam binnen de ringweg A10, waarin woningen, winkels, bedrijven en voorzieningen worden gecombineerd met een hoge dichtheid.

maart - juni

november

Publicatie van de Maatschappelijke Visie Haven-Stad, gericht op leefbaarheid, rechtvaardigheid en verbondenheid.

Schetsmatige verbeelding van Haven-Stad in 2040 (Gemeente Amsterdam 2017)

Omslag rapport Maatschappelijke Visie Haven-Stad (Gemeente Amsterdam 2021).

2017

2020

Het Concept Integraal Raamwerk Haven-Stad wordt vrijgegeven voor inspraak. Er werden 399 zienswijzen op ingediend. Deze waren afkomstig van bewoners, ondernemers, organisaties en verenigingen die hun zorgen, bezwaren, ideeën en wensen zo deelden met de gemeente.

december

In reactie op de zienswijzen stelde de gemeente de Nota van Beantwoording op. Daarna heeft het College op 14 december 2021 het Integraal Raamwerk HavenStad vastgesteld.

Omslag Integraal Raamwerk Haven-Stad (Gemeente Amsterdam 2021).

9

januari

De verenigde Buren Westerparkhaven vormen een samenwerkingsverband van een aantal verenigingen en clubs, die – ook los van elkaar– al veel langer, soms zelfs al decennialang, in overleg zijn met de gemeente. Vanuit hun perspectief, in hun dagelijkse doen en laten en als “actievoerders“, maken veel van de Buren al jaren ‘samen stad.’ De Buren hebben elkaar gevonden in hun gedeelde teleurstelling over de behandeling van de ingediende zienswijzen op het concept Integraal Raamwerk Haven-Stad. Zij vonden dat hun zienswijzen niet of nauwelijks tot wijziging te hebben geleid.

Wij (en onze (klein-)kinderen) sporten, voetballen, joggen, rijden paard, trainen de honden, wandelen, tuinieren, vergapen ons aan het havenlandschap. Wat ons bindt is in concreto de (verder te ontwikkelen) groen- en waterstructuur. Het is ons aller overtuiging dat precies hierin, in de groen-blauwe verbindingen voor mens, flora én fauna de sleutel ligt van een waarlijk duurzame herontwikkeling van dit stuk van de stad in directe aansluiting tot de omliggende buurten. Onze belangrijkste kritiek op het Raamwerk is dat de groen-blauwe verbindingen te weinig

2022

10

als sturend en structurerend principe worden gehanteerd. Volgens ons zou zo’n benadering hét hedendaagse antwoord moeten zijn op actuele kwesties van klimaatbestendigheid, duurzaamheid, gezondheid en saamhorigheid.” februari

De Buren hebben het initiatief genomen voor een fietstocht op 5 februari 2022 om Raadsleden en andere betrokkenen te laten zien waar zij zich zo druk om maken en welke kansen zij zien voor het gebied.

De Buren op pad met de Raadsdelen. Bron – vriendenwesterpark.nl 2021

Om deze discussie verder te voeren hebben de Buren in een Raadsadres (zie 5.3) gevraagd om een:

Overleggroep of Stadslab Haven-Stad West of Westerhaven (voor dit deel van Haven-Stad, en mogelijk ook Stadslabs voor andere delen, Sloterdijk en Haven-Stad Noord) in te stellen met een helder mandaat

en toegang tot het College, waarin het samen met maken (...) concreet gestalte kan krijgen.” In het Raadsadres hebben zij een aantal inhoudelijke kernpunten kort toegelicht: de ligging van de (te sluiten) Metroringlijn, de toekomst van de voetbalvereniging SDZ, een continue robuuste groenen waterstructuur en voetgangersstructuur. Uit deze acties richting de politiek zijn twee moties voortgekomen. De motie Boutkan (16-17 februari 2022) betreft het verzoek om de buurtvariant voor de sluiting van de Ringlijn op haalbaarheid en meerwaarde te onderzoeken. De motie Kuiper / Bloemberg-Issa (16 februari 2022) verzoekt “de polder aan de Spaarndammerdijk tussen begraafplaats St. Barbara en de Buurtboerderij te beschermen en behouden in de oorspronkelijke staat”.

maart

Na de gemeenteraadsverkiezingen ontvingen de Buren een reactie op hun Raadsadres van de demissionaire wethouder. De reactie gaf aan dat de Raad op 17 februari 2022 had besloten de status van het document niet te wijzigen of besluitvorming uit te stellen, aangezien het College het Integraal Raamwerk al had vastgesteld als regiedocument voor toekomstige ontwikkelingen in Haven-Stad. Wel ontvingen zij een uitnodiging voor

een overleg met de Programmamanager Haven-Stad, Lubbert Hakvoort.

Het was duidelijk dat we de participatie bij Haven-Stad voortaan anders moeten insteken door belanghebbenden eerder en beter bij het planproces betrekken. Niet pas bij de inspraak als er al een plan op tafel ligt. Als programmateam hebben ervoor gekozen om dat alsnog te doen voor het Integraal Raamwerk en dan op een manier die meer past bij ‘Samen stadmaken’ zoals dat in de Omgevingsvisie Amsterdam 2050 staat.” juni

Er vind een bijeenkomst plaats om een City Lab of Atelier Haven-Stad West te bespreken, waarbij de buren drie overwegingen naar voren brachten: 1. Bestuurlijke Verantwoordelijkheid: De jarenlange ervaring van de Buren met overleg met de gemeente leert dat – althans in hun perspectief – vele beloften gemaakt zijn die niet zijn nagekomen. In hun optiek is er een gebrek aan bestuurlijke continuïteit en betrouwbaarheid. Ze willen zeker stellen dat het bestuur serieus de input van zo’n stadslab in overweging neemt en dat bewoners en ambtenaren samenwerken aan gezamenlijk gedragen inzichten.

2. Kwaliteiten voorop: Het programma uit de Ontwikkelingsstrategie 2017 ligt vast en vereist dat aan verschillende kwantitatieve normen voor verschillende functies (groen, sport, onderwijs, zorg) wordt voldaan. Maar de Buren willen liever de kwalitatieve uitgangspunten aan het begin van een project bespreken:

Dat normen helder zijn is voor ons geen enkel punt van discussie. Maar dat het programma als zodanig vastligt bevreemdt ons. Immers, de haalbaarheid van de getallen zal zich toch aan de te realiseren kwaliteiten moeten afmeten? Het blijft van belang om de aantallen in de lange duur van het proces te willen blijven ijken aan (veranderende) concepten en inzichten over de te realiseren kwaliteiten van groen-blauwe verbindingen en woon- en werkmilieus. Andersom is het ook de vraag of er kwalitatieve uitgangspunten zijn (gezonde stad et cetera), die concreet moeten worden gemaakt en (extra) ruimte eisen. 3. Inhoud en proces gaan samen: De buren benadrukten het belang van samenhang tussen proces en inhoud. Voor de Buren gaat het niet om participatie op zichzelf maar over de concrete fysieke hoedanigheden in het gebied: over de aanleg van groene knopen en verbindingen, de zorg

voor het water, het verloop en de haltering van de Metroringlijn, de sportvoorzieningen, het behoud van waardevol erfgoed, et cetera.

juli

Het gemeentelijke Programmateam bereidt ‘Grondbeginselen Haven-Stad’ (11 juli 2022) voor, waarin de principes voor de beoogde hoofdstructuur van Haven-Stad worden vastgelegd. Deze uitgangspunten waren ontwikkeld om duidelijkheid te verschaffen en verwachtingen te managen, zowel voor de gemeente, bewoners, bedrijven en organisaties als voor ontwikkelende marktpartijen die aan de slag willen met concrete initiatieven in het gebied. De Programmanager:

Het Raamwerk is geen blauwdruk. Er is ruimte gehouden om in te spelen op nieuwe ontwikkelingen, veranderende inzichten en technologische innovaties. De plannen die worden gemaakt zijn daardoor flexibel en niet in beton gegoten. In de volgende stappen van de planvorming voor het te ontwikkelen gebied worden de plannen meer in detail uitgewerkt. Maar we hebben wel grondbeginselen die aan de basis van elke ontwikkeling liggen.” Het Programmateam presenteert op 12 juli 2022 een concept procesvoorstel ‘Samen Stadmaken in Atelier

2022

11

Haven-Stad’. Atelier Haven-Stad wordt een platform voor actieve dialoogsessies over onderwerpen en vraagstukken rondom Haven-Stad. Bewoners, bedrijven, ondernemers, jongeren, organisaties en ambtenaren kunnen hier met elkaar in gesprek gaan. Een uittreksel uit concept procesvoorstel ‘Samen stadmaken in Atelier Haven-Stad (2022):

De doelstelling is om vanuit een transparant proces (Atelier HavenStad) waarin iedereen zich gehoord voelt, het gesprek aan te gaan met de stad om samen te komen tot een Projectnota Centrale Zone.’’ (Projectnota heeft tijdelijk pas op de plaats gemaakt) Volgens het voorstel onderzoeken de gemeenteambtenaren deze vraagstukken. Ze koppelen deze terug aan een afvaardiging van de belanghebbenden voordat de uitgewerkte vraagstukken worden gepresenteerd aan een bredere groep. De vakspecialisten van de gemeente krijgen de rol toebedeeld om inhoudelijke vraagstukken die naar voren worden gebracht nader te onderzoeken. De Ateliermeester tenslotte toetst of het participatieproces goed wordt doorlopen.

augustus

De Buren bespreken dit voorstel onderling, maar hebben zorgen erover. Ze benadrukken het belang

2022

12

van inhoudelijk mandaat voor de Ateliermeester en ze pleiten voor een dialoog gebaseerd op inhoudelijke argumenten.

Een vorm die beter past bij de ambitie van de gemeente om “Samen de stad te maken” met de Amsterdammers; De Programmamanager:

Het procesvoorstel biedt geen enkel inzicht in de geplande momenten van overleg van het Atelier met betrokken programmamanagers en met de wethouder, bijvoorbeeld voor de komende twee jaar […] Bovendien vrezen wij dat de kwantitatieve benadering en ‘controle’ die de grondbeginselen kenmerken, continu haar schaduw zal werpen over gesprekken met een kwalitatieve insteek. Wij pleiten ervoor in de gesprekken expliciet ruimte te bieden voor de uitwisseling van inzichten, voor een dialoog.”

De ‘Pas-op-de-plaats’ die we in 2023 hebben moeten maken in het ontwikkelen van de Centrale Zone Haven-Stad benutten we. De extra tijd die dat geeft, biedt ons een kans om Samen Haven-Stad maken op de rails te zetten.”

september

Op 22 september vindt een bespreking plaats over het procesvoorstel en wordt er kennisgemaakt met de Ateliermeester. De Programmamanager heeft Martien Kuitenbrouwer van Public Mediation benaderd om de rol van onafhankelijke Ateliermeester op zich te nemen. Selina Abraham (UvA) is uitgenodigd door De Buren om het Atelierproces te volgen als onderdeel van haar promotieonderzoek. Op de bijeenkomst wordt besproken dat het Atelierproces Samen Haven-Stad maken de kans is om participatie in een nieuwe vorm te gieten.

In antwoord op zorgen over de inhoudelijke rol van de Ateliermeester, laat Martien Kuitenbrouwer weten dat ze haar rol ziet als meer dan alleen procesbegeleiding; het omvat ook actieve deelname aan inhoudelijke discussies. Het gaat niet alleen over participatie op zich; maar over:

Wie zijn betrokken en welke vragen moeten er op tafel komen? Welke vraagstukken kun je nu samen al verkennen? Oplossingen worden gepresenteerd, maar voor welk probleem is het dan een oplossing?” De Buren benadrukken dat niet al de door hen gesignaleerde risico’s in het procesvoorstel zijn weggenomen, maar zijn bereid zich te committeren aan het proces. Zo start de Kerngroep de organisatie van het eerste Atelier, waarin samen met de brede

omgeving de (potentiële) kwaliteiten van het gebied verkend zullen worden.

november

De Kick-Off bijeenkomst met Kerngroep vindt plaats, met het gezamenlijke opstellen van ‘de spelregels’ onder leiding van de Ateliermeester: • •

• • •

•

We zetten ons continu in om samen te werken vanuit wederzijds respect en vertrouwen; We creëeren een gelijk speelveld, en maken plek voor ideeën van iedereen: bewoners en gemeente verschillen wel in macht, maar niet in denkkracht en het hebben van (andersoortige) kennis; We delen openlijk dilemma’s en zijn transparant in het delen van informatie; We gaan uit van de vastgestelde grondbeginselen van Haven-Stad;

Het eerste Atelier staat in het teken van de waarden en kwaliteiten in de deelgebieden en aangrenzende buurten aan de zuidkant van het IJ.” De uitnodiging werd gestuurd naar een brede groep betrokkenen, waaronder de indieners van zienswijzen op het Integraal Raamwerk, stadsdeelvertegenwoordigers, ambtenaren, ondernemers en organisaties.

februari

Er vindt een Kerngroepoverleg plaats waarin de opbrengsten van het eerste Atelier worden besproken. Na flink wat puzzelen worden er twee kaarten gemaakt van de zeven deelgroepjes die tijdens het Atelier ervaringskaarten maakten. Eén met de bestaande kwaliteiten en de tweede met potentiële verbindingen en bestaande barrières.

januari

Het eerste Atelier op 30 januari markeert het begin van een “ontdekkingsreis” met het Programmateam, Buren en een bredere groep belanghebbenden. Tijdens deze bijeenkomst stonden de huidige kwaliteiten en waarden van het gebied centraal. Lees meer op pagina 18.

Het Atelierproces koppelt het Integraal Raamwerk Haven-Stad aan de waarden en beleving van betrokkenen in het gebied; De opbrengsten worden opgetekend in een schetsboek, dat wordt toegevoegd aan het Integraal Raamwerk.

Het samenstellen van de kaarten van de gesprekstafels in het Kerngroep overleg.

maart - april

De voorbereidingen voor het eerste Atelier gaan van start. Een zin uit de uitnodiging benadrukt de onderwerpen die zullen worden ontdekt:

Introductie van Anna Vos (De Buren) en Lubbert Hakvoort (Programmamanager Haven-Stad

De Kerngroep gaat door met het voorbereiden van het tweede Atelier. Hiervoor, kiest de Kerngroep een nieuw thema: Ondernemen in een transformatiegebied. Enkele lokale ondernemers worden uitgenodigd voor het Kerngroepoverleg om te helpen het Atelier vorm te geven.

2022

2022-2023

2023

december

13

mei

Het tweede Atelier met ondernemers vond plaats op 15 mei 2023. Een fragment uit de uitnodiging:

Amsterdam transformeert het gebied waar u nu actief bent als ondernemer, vastgoedeigenaar, of ontwikkelaar de komende jaren tot een gemengd woon- en werkgebied. De beoogde transformatie begint niet op een leeg vel, want het gebied wordt nu al actief gebruikt. Dat brengt allerlei vragen, uitdagingen en ook nieuwe kansen met zich mee. We organiseren een bijeenkomst voor ondernemers over deze veranderopgave.”

We willen graag samen op een plankaart schetsen, niet in woorden, zoals de resultaten van de Ateliers, maar ‘plekgebonden’, om het gebied als geheel van verschillende ruimtelijke kwaliteiten in beeld te brengen. We gaan met een groepje bewoners en professionals het gebied in, wandelen, kijken, stellen ons dingen voor, vertellen dat aan elkaar, laten elkaar zien waar hobbels liggen. En dan gaan we daarna samen tekenen. Want samen tekenen = samen al doende denken!; door te tekenen leer je het gebied nog beter/ opnieuw kennen.”

De veldateliers zijn een combinatie van wandelen, gevolgd door groepssessies tekenen.

juli

De Buren gaan in de zomer vier keer samen op pad om het idee van de Veldateliers uit te proberen.

Introductie van George Keet (De Buren) en Lubbert Hakvoort (Programmamanager Haven-Stad)

juni

Er vindt Kerngroepoverleg plaats om de resultaten van het tweede Atelier terug te koppelen en het derde Atelier voor te bereiden. De Buren introduceren hun idee om Veldateliers te organiseren:

2023

14

Door de vakantieperiode die eraan zat te komen, ontbrak het aan capaciteit van de ontwerpers van het Programmateam en de Ateliermeester om mee te gaan.

september

De Buren presenteren hun bevindingen van de Veldateliers op 4 september aan een deel van hun achterban, ongeveer 25 betrokken buren.

De opbrengsten van de Veldateliers in kaart gebracht: ‘Westerparkhaven in de optiek van de Buren’

Op 11 september vindt een Kerngroepoverleg plaats waar de Buren het resultaat van de Veldateliers aan de Kerngroep presenteren, met een stuk genaamd “De Buren op pad in hun stad: Westerparkhaven”. Lees meer op pagina 38.

november

Er vindt Kerngroepoverleg plaats om een opzet te bedenken voor een derde Atelier met jongeren. Er wordt ook alvast vooruitgeblikt naar een bijeenkomst waar de opbrengsten van anderhalfjaar Samen Haven-Stad maken gepresenteerd kunnen worden.

december

Voorbereiding Atelier 3 - door subgroepje ‘jongerenatelier’. Het was belangrijk voor de Kerngroep om jongere generaties bij Samen HavenStad Maken te betrekken en met hen in gesprek te gaan over hun visie op de huidige en toekomstige stad. Daarom was het derde atelier gericht op jongeren: De Haven-Stad gesprekken. Een zin uit de uitnodiging:

Wat maakt een stad aantrekkelijk voor jongeren om er fijn te kunnen leven, wonen en naar school te gaan? Waar moeten we nu al rekening mee houden bij het ontwikkelen van een aantrekkelijke leefomgeving voor de jongeren van de toekomst?”

februari

Het derde Atelier werd georganiseerd op het REM Eiland op 2 februari 2024. Er namen 13 jongeren deel, afkomstig van middelbare scholen, hoger onderwijs, jongerenorganisaties en (sport)verenigingen uit de buurt en de stad. Lees meer op pagina 32.

Jongeren in gesprek over de toekomst hoog boven het plangebied Haven-Stad

februari-april

Tijdens deze periode waren er verschillende bijeenkomsten van een subgroepje dat zich bezighield met het verzamelen van alle opbrengsten en de opbouw van dit Schetsboek

april

Het Programmateam presenteert op 15 januari 2024 hun reactie op het stuk ‘De Buren op pad in hun Stad: Westerparkhaven’. Lees meer op pagina 83.

Er vindt een bijeenkomst van de kerngroep plaats om het concept schetsboek te bespreken en om de organisatie en invulling van een oogstsessie in juli te gaan organiseren. Deze bijeenkomst dient als moment om het Schetsboek te presenteren en door te praten over hoe we verder gaan met Samen

2023-2024

2024

januari

Haven-Stad maken. Lees de toekomstagenda op pagina 76. De Programmamanager:

Het schetsboek is bedoeld als levend document en het kan als DNA dienen voor de ontwikkeling van Haven-Stad. Het is niet zo dat we met alle inbreng die in het schetsboek staat direct alles overhoophalen. Wel agenderen we zo de thema’s en onderwerpen waarover we verder met elkaar in gesprek gaan bij toekomstige stappen en ontwikkelingen.” Martien Kuitenbrouwer en haar collega Amber Bosse verzamelden reflecties en aanbevelingen uit de ervaringen van de afgelopen anderhalf jaar. Lees meer op pagina 63. Selina Abraham geeft vanuit haar rol als onderzoeker een reflectie op het participatieproces. Lees meer op pagina 68.

oktober

Dit Schetsboek wordt gepresenteerd tijdens een Oogstsessie, waarbij alle deelnemers aan de ateliers, raadsleden, onderzoekers, ambtenaren en andere belangstellenden worden uitgenodigd. Het Schetsboek wordt vervolgens aangeboden aan het College van B&W. ⏹

15

Hoofdstuk 2: Atelier Haven-Stad 2.0 De Ateliers 2.1 Atelier 1: Waarden & kwaliteiten Haven-Stad Zuid 2.2 Atelier 2: Ondernemen in een transformatiegebied 2.3 Atelier 3: Haven-Stad Talk voor jongeren 2.4 Veldateliers: De Buren op pad in hun stad Westerparkhaven

16

2.0 De ateliers Tussen januari 2023 en februari 2024 zijn drie Ateliers georganiseerd. De Ateliers werden bedacht, voorbereid en uitgevoerd door de Kerngroep. In de zomer van 2023 hebben de Buren Veldateliers georganiseerd. Tijdens het eerste Atelier op 30 januari 2023 stonden de huidige kwaliteiten en ervaringen uit het gebied centraal. Er waren zo’n 85 deelnemers aanwezig, waaronder bewoners en organisaties uit de omgeving. Alle indieners van zienswijzen op het Integraal Raamwerk werden uitgenodigd. Met het tweede Atelier op 15 maart 2023 stond het thema ‘Ondernemen in een transformatiegebied’ centraal. Voor de voorbereiding werden tijdelijk een aantal extra leden toegevoegd aan de kerngroep die als ondernemers in het gebied belanghebbend zijn. Bij het 2e atelier waren zo’n 45 deelnemers aanwezig, voornamelijk ontwikkelaars, investeerders en ondernemers uit het gebied. Het derde Atelier op 2 februari 2024 werd georganiseerd in de vorm van een Atelier Talk met jongeren. Er werd vooruitgeblikt op hoe Haven-Stad er volgens jongeren in 2050 uit zou moeten zien. Dit atelier werd voorbereid door een aantal leden van de Kerngroep. Er waren zo’n 13 jongeren met diverse achtergronden aanwezig. De Buren Westerparkhaven hebben in de zomer van 2023 zelf Veldateliers georganiseerd. Een uitgebreid verslag hiervan is te lezen op pagina 38.

Tussen de Ateliers door was er met enige regelmaat een bijeenkomst met de Kerngroep. Vaak ging dat over de voorbereiding van of terugblik op een Atelier. Ook stonden er andere onderwerpen op de agenda, zoals het verloop van het proces en de samenwerking, het schetsboek, andere projecten die van start gingen in het gebied, of belangrijke deelthema’s waar vragen of ideeën over waren.

GEDICHT

Vinkje op de flap Stemmen die klinken van actieve mensen Krijgen een luisterend oor van planvoorbereiders zoekend naar het andere geluid Vaardigheid om gedachten te formuleren fantasie om te zetten naar vragen overtuigingskracht te ontwikkelen in samenspraak wordt uiteindelijk een vinkje op de flap de flap op de voordracht van het B&W besluit Het vinkje -Samen Haven Stad Maken- gaat over wat de mensen vinden in het westen van de stad wat mag blijven, wat mag groeien wat moet kappen, wat te snoeien waar de reuring, ruis en rust Hoe hóóg de wolkenkrabbers worden Hoe vér het zicht tot de horizon Waaróver bruggen die verbindingen versieren Waar de nieuwe rafelrand van Amsterdam Waar wij straks op welke dichtheid wonen waar welke verdeling van koop & huur en welke wijkindeling met welke vorm van nabij bestuur

Wanneer gefaseerde aanpak van eerst groen en dan de stenen Hoeveel en waar de blauwe plekken Zoekend naar ruimte voor het kleine, tegen groten in voor een nieuwe signatuur van kavels voor stadmakers met lenige budgetten Zo worden zienswijzen bijeengebracht van alle specialisten Geknipt geplakt tot antwoord verwacht overgenomen te worden Aantoonbaar wáár Tenzij de dialoog verstomt uiteindelijk de macht van het getal bepaalt dat de lieve democratie zelfs dan nog luistert naar de minderheid laat dat horen en laat dat zien Aanwijsbaar wáár Zodat het ene vinkje helemaal onderaan de lange lijst van vinkjes op de flap zonder twijfel is: participatie, ja gedaan

Bron: inspiratie uit de gesprekken en de agenda van het Havenatelier © Anne Marie Hoogland, maart 2023

17

2.1 Atelier 1: Waarden & kwaliteiten Haven-Stad Zuid Doel en voorbereiding Het eerste Atelier werd georganiseerd bij Broedplaats Contact op 30 januari 2023. Er namen ongeveer 85 mensen deel. Centraal stonden de huidige kwaliteiten en waarden in het gebied. Uit de vele inspraakreacties op het Integraal Raamwerk bleek namelijk dat veel omwonenden zich niet herkenden in het beeld dat van het gebied werd geschetst. Om hierover in gesprek te gaan, ontwierpen we het eerste Atelier als een verkenning van de vele ervaringen die in het gebied bestaan. Een stukje uit de uitnodiging:

Het eerste Atelier staat in het teken van de waarden en kwaliteiten in de deelgebieden en aangrenzende buurten aan de zuidkant van het IJ: Groot Westerpark, Sloterdijk, Alfadriehoek, Minervahaven, Coen- en Vlothaven, Westerpark, Spaarndammerbuurt, Houthavens, Staatsliedenbuurt, en Bos & Lommer. • Wat zijn bijzondere plekken of kenmerken in dit gebied? 18

• Waar komt u graag? • Wat vindt u mooi? • Waar bent u trots op? • Zijn er plekken die u onveilig of lelijk vindt? • En waarin ziet u juist kansen om te benutten voor de toekomst? • Waar stuit u letterlijk of figuurlijk op obstakels?“ De uitnodiging werd verstuurd aan een brede groep betrokkenen, waaronder de indieners van een zienswijze op het Integraal Raamwerk, vertegenwoordigers uit het stadsdeel, betrokken ambtenaren, en andere bewoners uit het gebied.

Programma Het programma van het eerste Atelier bestond uit: 1. In de introductie gaven Anna Vos (Buren), Lubbert Hakvoort (Programmamanager Haven-Stad) en Ateliermeester Martien Kuitenbrouwer ieder een toelichting op het proces samen-Haven-Stad-maken (terug- en vooruitkijkend) en wat zij hierin belangrijk vinden

2. Anna Vos vertelde over de fietstocht en het Raadadres, waarmee dit een jaar geleden allemaal begonnen is. En ze vertelt ook in alle openheid dat het nog niet bepaald duidelijk is hoe dit traject gaat verlopen en waar het toe kan leiden. Ze roept alle aanwezigen op om er met een open vizier in te stappen, om mee te gaan doen en uit te gaan vinden hoe we als bewoners en ondernemers samen met de plannenmakers van de gemeente kunnen gaan samenwerken. Het is een gezamenlijke zoektocht naar een nieuwe manier van stad maken, gemeente samen met belanghebbenden en betrokkenen. De Buren zien de hele onderneming als een “ontdekkingsreis”. Je weet dus nog niet waar je precies terecht zult komen en wat je allemaal gaat tegenkomen onderweg; 3. Hierna volgeden de pitches van verschillende deelnemers die vertelden over wat het gebied voor hen speciaal maakt; 4. Na de pitches werd er in kleine groepjes verder gesproken. Geïnspireerd door de pitches en uitgedaagd door een aantal vragen vertelden deelnemers over de plekken waar zij graag (of minder graag) komen. Op een lege kaart van het gebied werden gezamenlijke belangrijke plekken, verbindingen en barrières aangegeven.

5. De drie uur durende bijeenkomst werd afgesloten met een plenaire terugblik op de gesprekken in de groepjes en een drankje waar nog even werd nagepraat.

Pitches Na de introductie was het de beurt aan de pitch deelnemers. In hun verhalen, aan de hand van foto’s, kwamen kwaliteiten van het gebied naar voren en nieuwe mogelijkheden in beeld, maar er werden ook zorgen geuit over de toekomst. Een aantal van deze pitches zijn hier samengevat terug te vinden. Bijdragen geleverd door: George Keet Iris de Veer Herman van den Broek Peter Heijmen Chris de Vries / Henk Licher Thomas van Leeuwen Jacqueline Degenkamp Martin Hup Aukje van Weel Diego Pos

“Het gebied kenmerkt zich door de aanwezigheid van de haven. Het is bij uitstek een gebied waar wonen en werk worden gecombineerd. Dat moet niet alleen werken op kantoor zijn. Ook de ambachten die de haven in zich heeft worden ervaren als een van de bijzondere kenmerken van dit gebied die behouden moet worden.”

“In het gebied vind je een grote verzameling dieren en planten, die zijn neergestreken in de vele (tuin)parken en beschermde (broed)gebieden. Midden in de drukke stad zijn deze groene plekken kwetsbaar en moeten ze beschermd worden. Niet alleen voor de natuur, maar ook voor de sociale verbindingen die het groen met zich meebrengt. Deze gebieden moeten niet doorsneden worden door een fietssnelweg of andere barrières. Barrières die slecht zijn voor de biodiversiteit en de ervaring van het groen.”

19

“De rafelranden van het gebied worden door jong en oud opgezocht om samen te komen, te feesten, te ontspannen. Juist wanneer zulke plekken niet te ‘gelikt’ zijn, trekken ze mensen uit alle lagen van de samenleving en zorgen ze voor verbinding. Ook zorgen rafelranden voor de vestiging van veel sociale en creatieve ondernemingen. Zij zorgen voor diversiteit, creativiteit en levendigheid in het gebied. Het zou heel zonde zijn als zij moeten vetrekken door steeds hogere huren.”

20

“In het gebied zijn veel plekken waar mensen samen komen om te sporten. Het voetbalveld, de box, de sportschool. Sport speelt hierbij een verbindende rol, een uitgelezen plek om mensen te ontmoeten die je anders niet snel tegenkomt. De oproep is dan ook om sport niet alleen te zien als een manier om fit te blijven, maar ook als een belangrijk sociaal bindmiddel.” “De lage drempel is bij sporten essentieel als je die sociale functie ook echt wilt bekleden. Dat betekent korte afstanden tot omliggende buurten en het centrum. De huidige sportplekken zijn nu al overbelast, daarom zijn er voor de nieuwe bewoners meer voorzieningen nodig. Dus investeer daarin!”

“Ruim veertig jaar geleden ontstond er in de buurten rondom het Westerpark grote verontwaardiging over de op handen zijnde uitbreiding van het spoortracé aan de Zaanstraat. Dit zou ten koste gaan van een aanliggend deel van het Westerpark. Er vormde zich een actiegroep met deelnemers uit deze omliggende buurten. Na jarenlange actie en samenwerken met de gemeente kon het Westerpark behouden blijven en worden uitgebreid, het agrarische gebied behouden, de toegang tot het Westerpark verbeterd en de kinderboerderij kon blijven bestaan. Een mooi voorbeeld van hoe toen de buurt zich al voor dit gebied inzette.”

“Betaalbare werkruimte staat onder druk in Amsterdam: broedplaatsen kunnen hier een oplossing in bieden. Alleen ze zijn vaak tijdelijk. Dat zou anders moeten kunnen in Haven-Stad: maak een grote permanente broedplaats. Dit zal een aanwinst zijn voor Amsterdam om haar te bestendigen als creatieve en innovatieve stad. De gemeente moet bereid zijn zich hard te maken voor zulke plekken in ontwikkelgebieden.”

“Natuur is hier niet alleen te vinden in de aangemerkte natuurgebieden: in alle hoeken en gaten is de natuur vol in leven: konijnen, buizerds, uilen, rugstreeppadden en vossen. Op plekken waar je het niet verwacht verbaas je je in dit gebied vaak over de verbinding tussen mens & dier. Benut de kansen om dat nog beter te maken en meer groen toe te voegen!”

“Veel plekken in het gebied zijn niet vooraf bedacht maar zo gegroeid: dat maakt dat ze ‘echt’ voelen en mensen op hun gemak zijn hier. Dat thuisvoelen nodigt uit om te ontdekken, te spelen en je steeds weer te laten verassen.” “Zo’n soort plek is ook het Woeste Westen, waar kinderen vrij in de natuur kunnen spelen. Ze hebben daar de ruimte om zelf te ontdekken hoe ze dat willen doen, wat heel belangrijk is voor hun ontwikkeling. Deze plek is groot en wild genoeg om kinderen vrij en uit het zicht van volwassenen te laten spelen; een unieke plek die we nog vele generaties aan kinderen gunnen.”

“Een favoriete plek om uit te waaien is op de Haparandadam, vanwege het uitzicht op het IJ, de natuur: je ziet het vogelbroedeiland op de strekdam, planten die zijn komen aanwaaien, riet, en op de achtergrond de havenactiviteiten en kleinschalige scheepvaartindustrie. Een prachtige plek om een lange wandeling te beginnen naar de andere mooie wandelplekken in het gebied door ze met elkaar te verbinden. Dit nodigt mensen uit dit gebied te ontdekken, terwijl het drukke Westerpark ontlast wordt en biodiversiteit hersteld wordt. Begin daar nú al mee in de vorm van ingezaaide landjes waar toch (nog) niets gebeurt.”

“Het Westerpark is een populair park: bezoekers komen uit de hele stad. Het wordt intensief gebruikt door bezoekers uit heel Amsterdam. Er vinden ook vele evenementen en markten plaats. Het is er nooit saai, maar daardoor is het wel een hele puzzel om het park leuk en relaxed te houden. Gelukkig staan er twee stadsparken in de plannen voor Haven-Stad zodat druk op het Westerpak verdeeld kan worden. Maar die parken staan pas gepland over tien tot twintig jaar. Omdat je de ruimte maar één keer kan gebruiken moeten we zorgvuldig nadenken over dat gebruik. Laten we dat vooral ook samendoen, want we hebben allemaal een puzzelstukje van de kennis.”

21

Gesprekstafels Tijdens het Atelier werd aan zeven gesprekstafels gewerkt aan het vullen van een ‘lege kaart’ met waarden en kwaliteiten uit het gebied. Het gesprek aan elke tafel werd geleid door een duo van twee leden uit de Kerngroep; een vanuit team Buren en een vanuit het gemeentelijk Programmateam. De volgende vragen stonden centraal in het gesprek:

De zeven kaarten worden na afloop samengevoegd op twee kaarten: één die de huidige kwaliteiten van het gebied beschrijft, en één met kansen en uitdagingen voor de toekomst. De kaarten vatten samen wat er, rijp en groen, door deelnemers is aangedragen tijdens het Atelier. Opbrengsten die niet op de kaart te vangen waren, zijn hieronder als thema uitgeschreven.

•

Thema’s

• • •

•

Waar gaat u heen als u een frisse neus wilt halen? Op welke plek komt u regelmatig? Als u iemand zou meenemen naar het gebied, naar welke plek zou u dan gaan? Welke plek heeft u nog niet genoemd die wel van belang is voor u? Mag positief (een fijne plek) of negatief (een plek die u liever vermijdt) Welke plek heeft volgens u meer potentie in de toekomst?

Eerste Atelier: Introductie

22

1. Plekken met een ziel Behalve aan het beoogde nieuwbouwprogramma moet er bij de verdere planuitwerking ook de nodige aandacht worden besteed aan bestaande functies en plekken die voor bewoners en ondernemers nu al van bijzondere waarde zijn. Omdat ze adembenemend mooi zijn, omdat ze avontuur of contemplatie bieden of omdat ze

Gesprektafels

mensen verbinden en mogelijk belangrijke bouwstenen vormen voor de ziel van Haven-Stad. Denk hierbij aan de Tuinparken Nut en Genoegen, Tuinpark Zonnehoek, De Spaarndammerdijk, Begraafplaats Sint Barbara, de Overbrakerbinnenpolder, de Sportvelden van SDZ, de Strekdam en Haparandadam, de Houtveemloods, het REM-eiland en Brouwerij en proeflokaal Breugem. 2. Wat ‘er al is’ verbinden met wat ‘nog moet komen’ Er zijn in Haven-Stad al veel plekken met ‘waarde’ en die willen we graag behouden. De waardevolle plekken lenen zich goed om de verbinding te leggen met wat ‘er nog moet komen’. Als je deze plekken goed in kaart brengt, wordt het ook duidelijk waar ruimte is om nog meer van dergelijke ‘waardevolle’ plekken toe te voegen en om te kijken hoe we deze met elkaar kunnen verbinden. Op deze manier blijft de (rauwe, industriële) identiteit van het gebied behouden en kan deze door nieuwe toevoegingen worden versterkt. Door de aanwezigheid van dit soort plekken voelen mensen zich verbonden met (de identiteit van) het gebied. 3. Groen- ecologische verbindingen Aan groene en ecologische verbindingen wordt veel waarde gehecht. Het gaat dan om natuurlijke verbindingen, zoals groen of water, maar ook om wandel- en fietspaden. Zoals bijvoorbeeld de verbinding met de Zuidelijke IJ-oever. Dit soort verbindingen zijn deels al aanwezig en moeten behouden of versterkt worden.

Op andere plekken moeten deze

Groen- ecologische verbindingen toegevoegd worden. Deze verbindingen dragen bij aan de leefbaarheid van het gebied en kunnen mensen verleiden om naar buiten te gaan en te bewegen. Maar ook voor de flora en fauna zijn deze onmisbaar.

fijnmazig netwerk van ov-verbindingen ontstaat, draagt dat bij aan kansen voor iedereen om zich makkelijk te kunnen verplaatsen, denk bijvoorbeeld aan ouderen met een bushalte op loopafstand.

4. Infrastructurele verbindingen Naast groene en ecologische verbindingen zijn de infrastructurele verbindingen belangrijk. Zij dragen eraan bij dat mensen zich makkelijk kunnen verplaatsen binnen het gebied en vanaf of naar omliggende gebieden in de nabije omgeving kunnen gaan. Met name voet- en fietspaden en het OV worden belangrijk gevonden, zoals voldoende bus-, pont- en metroverbindingen. Als er een

5. Rafelranden Een woord dat vaak terugkomt in de gesprekken is ‘rafelranden’. Plekken die ‘niet ontworpen’ zijn, maar waar juist dingen zijn ‘ontstaan’. Deze plekken worden beleefd als echt en dragen daardoor bij aan de menselijke maat en je thuis voelen in het gebied. Rafelranden trekken ook creativiteit aan en geven ruimte om zelf iets bij te dragen aan de eigen omgeving. Ze

zorgen ervoor dat mensen eigenaarschap ervaren en zich daardoor betrokken en verbonden voelen met het gebied. Het wordt ook wel beschreven als ‘wild’ of ‘open’; kenmerken die bijdragen aan het unieke karakter van het gebied. 6. Bedrijvigheid en ambachtelijke maak industrie Er wordt gehecht aan de bedrijvigheid en maakindustrie in het gebied. Ambachtelijke bedrijven als meubelmaker en zeilmaker verdienen een plek in Haven-Stad. Ze dragen bij aan de identiteit van het gebied. We willen deze bedrijvigheid, waar dat mogelijk is vanuit milieuoogpunt, behouden. ⏹

23

Huidige Kwaliteiten en ervaringen uit het gebied

24

Potentiele verbindingen en barrières

25

2.2 Atelier 2: Ondernemen in een transformatiegebied Doel en voorbereiding Atelier 2 werd georganiseerd bij Broedplaats Contact op 15 mei 2023. Er namen ongeveer 45 mensen deel. Voor het tweede Atelier koos de Kerngroep een nieuw thema: ondernemen in een transformatiegebied. Het gebied wordt nu al gekenmerkt door ondernemerschap en wordt in de toekomst verder ontwikkeld als woonwerkgebied. Om het tweede Atelier goed voor te bereiden werd de kerngroep daarom tijdelijk uitgebreid met een aantal lokale ondernemers. Gezamenlijk werd een programma bedacht en een uitnodiging(slijst) opgesteld. Een stukje uit de uitnodiging:

Amsterdam transformeert het gebied waar u nu actief bent als ondernemer, vastgoedeigenaar, of ontwikkelaar de komende jaren tot een gemengd woon- en werkgebied. De beoogde transformatie begint niet op een leeg vel, want het gebied wordt nu al actief gebruikt. Dat brengt allerlei vragen, uitdagenen en ook nieuwe kansen met zich mee. We organiseren een

26

bijeenkomst voor ondernemers over deze veranderopgave. Welke tijdelijke initiatieven zijn nu al mogelijk? Wat kun je als ondernemer(s) nu al bijdragen aan de beoogde transformatie en hoe kun je dit zelf mede helpen vormgeven? Als actieve ondernemer in het gebied hebt u daar vast ideeën over.

het proces Samen Haven-Stad maken (terug- en vooruitkijkend) en wat zij hierin belangrijk vinden. George Keet (nu voormalig lid van de Buren Westerparkhaven) schetste namens de Buren het belang van inzicht in de verschillende belangen van ondernemers en bewoners om tot breed gedragen ideeën te komen; 2.

Wij nodigen u graag uit om daarover in gesprek te gaan. Het wordt een open gesprek; 3. geen informatieavond over Haven-Stad.” De uitnodiging is verstuurd naar ondernemers, vastgoedeigenaren, ontwikkelaars, en andere belangstellenden uit het gebied, via persoonlijk netwerk en ondernemersverenigingen.

Programma Het programma van het tweedeAtelier bestond uit: 1.

Net als bij het eerste atelier gaven Lubbert Hakvoort (Programmamanager Haven-Stad) en Ateliermeester Martien Kuitenbrouwer ieder een toelichting op

4.

Hierna volgden een achttal pitches van ondernemers die vertelden over hun bedrijf of initiatief; Na dit plenaire gedeelte volgde een werksessie aan gesprekstafels. Geïnspireerd door de pitches en uitgedaagd door een aantal vragen gingen deelnemers in gesprek over hun ideaalbeeld van het toekomstig woon-werkgebied en hoe daar te komen; De drie uur durende bijeenkomst werd afgesloten met een plenaire terugblik op de gesprekken aan de gesprekstafels.

Pitches De pitches van de ondernemers toonden aan dat veel van hen zich sterk met het gebied verbonden voelen. Dat maakte de verhalen soms ook lastig. Enkele ondernemers weten al dat er voor hen waarschijnlijk geen toekomst meer mogelijk is in Haven-Stad. Omdat ze de verwachte huurverhoging niet kunnen betalen of omdat hun bedrijfsvoering niet past bij een woon-werkgebied. Dat levert veelal dilemma’s en zorgen op, en soms nieuwe kansen en energie. Een kort overzicht van deze pitches is hier terug te lezen.

Bijdragen geleverd door: Allard Bouman, Allard Studio’s Sander Prinsen, REM-Eiland Dick Venneman, Dedato Architecten Kasper Jorissen, Thuishaven Karin Dorrepaal, Door Architecten Geert van Wersch, Brandt & Levie Iris Waardenburg, Black Cat Theatre Ernst Tjaden, Brouwerij Breugem

27

“We zijn een familiebedrijf en we hebben een hoop ontwikkelingen hier mogen meemaken, dit is mooi maar ook spannend. Kunnen we het straks nog betalen? We maken ons net als vele andere zorgen over waar we op termijn heen moeten. En hoe zit het met onze toeleveranciers als er geen auto’s meer welkom zijn?”

28

“We zijn enthousiast over de plannen maar we moeten iets doen met tijdelijke inrichting van het desolate terrein dat er nu ligt”

“Het Veem, wij noemen dit de kathedraal... Het is net na de oorlog gebouwd en vertegenwoordigt de wederopbouw en kracht van Amsterdam. We zien in het Veem de kans om het creatieve DNA van dit gebied te behouden; het is karakteristiek, de omgeving zit al vol met bedrijvigheid die verder ontwikkeld kan worden, en het is een plek met enorme ruimtelijke kwaliteit aan het water. Zo veel van ons zitten hier al jaren en hebben enorm veel liefde voor deze plek.”

“Onze gevarieerde programmering trekt verschillende doelgroepen en laat iedereen die op ons terrein komt met elkaar mengen en genieten van de vrije ruimte in de stad. Zo’n rafelrandje hoort bij het DNA van Haven-Stad, het is belangrijk om dit gebied niet te veel te polijsten.”

“We dragen graag bij aan de circulaire, groene, en biodiverse ambities van dit stuk van de stad. We blijven graag betrokken, want we zitten hier met veel plezier. Belangrijk om niet alleen na te denken over wonen, maar ook over wat we nodig hebben in een stad, van dansen, tot talentontwikkeling, tot lokaal wijn produceren.”

“We hopen dat Amsterdam een stad kan zijn waar voedselproductie binnen de stadsgrenzen blijft. Het is belangrijk dat Haven-Stad een plek kan zijn waar we lokale en duurzame productie kunnen doorzetten en zo bijdragen aan wat er in de stad wordt gegeten.”

“We maken theater met kinderen vanuit hun eigen belevingswereld. Er komen zoveel verschillende achtergronden samen bij ons; het is een ontmoetingsplek voor ouders en gezinnen uit de omgeving. We moeten het hebben van lage huurprijzen om te kunnen voortzetten wat we doen. We hopen dat daar in de toekomst ruimte voor blijft aangezien het zo belangrijk is voor de sociale verbindingen.”

“We geven op onze plek minimaal 100 mensen met afstand tot de arbeidsmarkt een plek om zichzelf te ontwikkelen. Sociale en toegankelijke ondernemingen zijn hard nodig in de stad. Nu en in de toekomst. Niet alleen om kwaliteit toe te voegen aan de omgeving, maar ook aan het leven van onze medewerkers.”

29

Gesprekstafels Aan een viertal gesprekstafels werd vervolgens in groepen gepraat over ondernemen in het gebied. Aan de hand van begeleidende vragen is nagedacht over de verre toekomst en wat er nu al in gang kan worden gezet om bij te dragen aan de transformatie die de komende jaren gaat plaatsvinden. De volgende vragen stonden hierbij centraal:

1. 2. 3. 4.

5. 6. 7.

Wat betekent het voor een bedrijf om straks in dit gebied te ondernemen? Welke waarden en kwaliteiten zijn er dan in dit woon-werkgebied? Hoe kunnen we de kwaliteiten die er al zijn benutten en nog beter maken? Met welke tijdelijke initiatieven kunnen we de komende tijd al beginnen? Wie of wat hebben we daarvoor nodig? Hoe kunnen we wat er al is verbinden met wat nog komt? Wat is de rol van programma Haven-Stad, ondernemers en bewoners daarbij? Welke kansen zien we voor onszelf om de transformatie van dit gebied de komende jaren een impuls te geven?

De opbrengsten van de gesprekstafels en pitches zijn door de Kerngroep samengevat in een lijst met thema’s.

30

Visualisatie van thema’s uit de gesprektaffels en de pitchers. Bron: Selina Abraham (2023)

Thema’s 1. Instrumenten grondpolitiek Veel bedrijven vrezen dat ze straks de nieuwe huren niet meer kunnen betalen. Het gaat dan vooral over sociale ondernemingen en de maakindustrie. Om een breed palet aan ondernemingen te behouden, zal bijvoorbeeld vanuit de gemeente meer gestuurd moeten worden op betaalbaarheid met grondprijsbeleid. De mogelijkheden hiertoe moeten worden onderzocht. 2. Karakteristieken van het gebied Het ruwe karakter van dit gebied spreekt bij veel ondernemers en hun klantenkring tot de verbeelding. Het gebied met de haven in het DNA moet behouden blijven, denk bijvoorbeeld aan de ‘Kathedraal’ ofwel de Houtveemloods of aan Thuishaven. Ook de aanwezigheid van groen en water is voor ondernemers en hun werknemers van belang. Vooral voor ondernemers met een vestigingsplek aan het water. Om deze groen/blauwe gebieden te verkennen moeten ze in kaart worden gebracht. 3. Eigenaarschap Het vrije gevoel van experimenteren past volgens verschillende ondernemers goed bij de mogelijkheden die Haven-Stad op dit moment biedt. Graag zouden ze zien dat zij ook in de toekomst een plek kunnen krijgen of behouden om dit voort te zetten. Innovatieve concepten uitproberen, een plek vormgeven en je eigen maken, eventueel zelfs in tijdelijkheid. Dat draagt bij aan een gevoel van eigenaarschap en daarmee aan

de verbondenheid met het gebied waar je activiteiten ontplooit.

het proces van samen Haven-Stad maken goed te blijven betrekken.

4. Bedrijvigheid Juist omdat dit gebied een geschiedenis heeft van haven-gerelateerde industrie, is het mooi als (creatieve) maakindustrie een plek kan behouden of krijgen in dit gebied. We willen de bedrijvigheid immers niet de stad uit drukken. En we willen dat er voldoende arbeidsplaatsen zijn in de buurt en een verscheidenheid aan type werk, praktisch en theoretisch. Dit maakt deze nieuwe stadswijk voor verschillende groepen mensen geschikt, om in te wonen én te werken.

7. Duurzaamheid In het gebied zijn veel ondernemers bezig met duurzaamheid en circulair gebruik, zoals het koken met producten uit de regio, zo weinig mogelijk afval produceren, voedselproductie binnen de stadsgrenzen houden en eigen energie opwekken. Er werd nagedacht over manieren om deze functies in het gebied te belichten, zoals een wandeling langs productiebedrijven waar je al wandelend lokale producten kan verzamelen.

5. Verbinding Verschillende ondernemers noemen de verbinding met klanten of bewoners als belangrijke waarde voor HavenStad. Veel bedrijven hebben hun klantenkring in de buurt of werken samen met toeleveranciers uit de omgeving. Het is voor hen van belang om deze verbindingen te behouden, te versterken en verder uit te bouwen en zodoende goed bereikbaar te blijven voor klanten en afnemers.

8. Mobiliteit Er zijn veel zorgen bij ondernemers over het autoluwe karakter van toekomstig Haven-Stad. Vooral andere soorten en nieuwe vormen van bevoorrading en expeditie en het vervoer van mensen werden hierbij benoemd. Er werd gesproken over het alvast beginnen met en uitproberen van (tussen)oplossingen voor nieuwe vormen van mobiliteit. ⏹

6. Onzekere toekomst Er zijn veel zorgen over de toekomst. De vragen die veel spelen zijn o.a. de betaalbaarheid van de grond- of energieprijzen, de verplaatsbaarheid binnen het gebied en of ondernemers wel kunnen groeien en investeren in de toekomst. Veel vragen kunnen in dit stadium nog niet beantwoord worden en daarom is het van belang om met elkaar in gesprek te blijven en ondernemers in

31

2.3 Atelier 3: Haven-Stad Talk voor jongeren Doel en voorbereiding Atelier 3 werd georganiseerd bij het REM Eiland op 2 februari 2024. Er namen 12 jongeren deel, afkomstig van middelbare scholen, hoger onderwijs, jongerenorganisaties en (sport)verenigingen uit de buurt en de stad. De ontwikkeling van Haven-Stad is een zaak van de lange adem. Het is 2055 voordat de plannen in alle deelgebieden zijn uitgevoerd en Haven-Stad ‘af’ is. De jonge mensen van nu zijn de toekomstige bewoners en gebruikers van Haven-Stad. Bij Samen Haven-Stad maken willen we daarom ook de jongere generaties betrekken. We willen actief met hen in gesprek over hun kijk op de huidige en toekomstige stad. Daarom stond het derde atelier in het teken van jongeren: De Haven-Stad-Talks.