Artikel Volkskrant 13-05-2002 ovv Van Schijndel
Tekst van het document
Internationale verdragen kunnen worden veranderd Als internationale verdragen, zoals over het vreemdelingenbeleid, maatschappelijke problemen verergeren, moeten ze worden veranderd. Zij die menen dat dat niet kan hebben ongelijk, vindt Anton van Schijndel.... Arthur van Schijndel13 mei 2002, 00:00
INTERNATIONALE verdragen verzetten zich tegen een veel harder vreemdelingenbeleid. Bovendien zitten we aan die verdragen vast, want opzeggen is onfatsoenlijk. Met deze in het debat eindeloos herhaalde stellingen ben ik het niet eens. Ook aan verdragsregels moet de eis worden gesteld dat ze maatschappelijke ontwikkelingen in goede banen leiden. Als verdragen de problemen juist verergeren, dan moeten ze worden veranderd. Dat is zeker aan de orde bij de immigratieproblematiek. Ondanks de goede arbeidsmarkt gaat het met de integratie van met name onze niet-westerse landgenoten niet best. Ook verergert de migratiedruk problemen als onveiligheid, lerarentekort, wachtlijsten in de zorg en het hoge beroep op de sociale zekerheid. Iedereen weet dat. Alleen al bij de asielzoekers zijn inmiddels 'migratiebruggen' geslagen die groter zijn dan de aantallen Turkse en Marokkaanse arbeidsmigranten bij het stopzetten van de werving begin jaren zeventig. De huidige problemen zijn dus kinderspel bij wat ons nog te wachten staat. Maar wie het vreemdelingenbeleid fors wil aanscherpen, stuit op de rol van de rechter. De rechter bepaalt de grenzen van dat beleid doordat hij wetten mag toetsen aan verdragen. Dat is overigens niet vanzelfsprekend. Pas sinds een grondswetswijziging in 1953 is de rechter volledig bevoegd
wetten onverbindend te verklaren als ze in strijd zijn met verdragen. In veel andere landen heeft de rechter die bevoegdheid niet. Veel verdragen zijn tamelijk vaag. De uitleg ervan verschilt dan ook van land tot land. In Nederland heeft de rechter door die vaagheid een grote vrijheid om te bepalen of een wet al dan niet door de beugel kan. In de jaren zeventig en tachtig heeft een pressure-group van rechtswetenschappers hierop ingespeeld. Deze juristen streden voor een ruime uitleg van allerlei verdragsregels in het belang van de individuele migrant. Hun pleidooien hebben op de wetgever en de rechterlijke macht een enorme invloed uitgeoefend. De wetgever voelde zich steeds meer gebonden aan de door deze juristen voorgestane ruime uitleg. De op die basis gemaakte vreemdelingenwetgeving resulteerde in de 'open deur' waar half Nederland nu genoeg van lijkt te hebben. Waarom werd de Grondwet in 1953 veranderd? De reden was juridisch idealisme: Nederland moest de internationale rechtorde bevorderen. Gidsland-Nederland deed dat door het nationale recht lager te stellen dan het verdragsrecht. Goed voorbeeld doet goed volgen, was de gedachte. Maar op dit idealisme valt veel af te dingen. Het is vóór de Tweede Wereldoorlog bestreden door de grote liberaal en volkenrechtjurist Telders. Hij benadrukte het internationaal-politieke karakter van verdragen.
Daarom zouden verdragsschendingen primair door diplomatie of internationale arbitrage behoren te worden opgelost. Volgens Telders was de nationale rechter niet gelegitimeerd op grond van verdragsregels een later tot stand gekomen wet terzijde te stellen. Telders had gelijk, want door een wet terzijde te stellen gaat de rechter zitten op de stoel van de wetgever. Met zijn uitspraak geeft de rechter een algemene regel, zonder te beschikken over democratische legitimatie.
Wat betekent dit voor ons vreemdelingenbeleid? Erkend moet worden dat vage verdragsregels - de bekendste zijn het Vluchtelingenverdrag en de Europese Conventie voor de Rechten van de Mens - verkeerd uitwerken. Het keurslijf van de door rechters op basis van verdragsregels gesponnen jurisprudentie knelt enorm. Dat frustreert het kunnen voeren van een deugdelijk beleid, waardoor de veel te hoge immigratie gewoon doorgaat. Om daar echt iets aan doen, staan er twee wegen open. De eerste is om verdragsrecht niet altijd als 'hoger' te beschouwen dan nationaal recht. Dit kan door vreemdelingenaangelegenheden uit te zonderen van het zojuist besproken grondwetsartikel uit 1953. Het betreffende verdragsrecht kan dan niet meer worden ingeroepen voor de rechter. Een elegante oplossing, want hiermee zou het primaat van de politieke democratie volledig worden hersteld. Het is niet des rechters, doch aan de wetgever te beslissen welke asiel- en immigratieregels noodzakelijk zijn om ons land leefbaar te houden. Nadeel van deze aanpak is de benodigde grondwetswijziging, die een tweederde meerderheid in het parlement vereist. Dit probleem kan bij vele verdragen worden omzeild. Nederland kan die verdragen opzeggen en vervolgens - desgewenst - opnieuw toetreden, ditmaal met duidelijke voorbehouden.
De meeste verdragen zijn namelijk een soort contract waarbij je zelf mag uitkiezen welke verplichtingen je op je neemt. Door voorbehouden te maken beperkt een land zijn internationale verplichtingen. Nederland kan wel degelijk de stofkam halen door het verdragsrecht. Het Haagse refrein 'Het kan niet, want we zijn met handen en voeten aan verdragen gebonden', is fatalisme. Het maakt burgers heel ongelukkig. Deze zelfverklaarde onmacht van de politiek knaagt aan de legitimiteit van ons democratische bestel. Het voedt de perceptie van een wanpresterende overheid.
De 'verplaatsing van de politiek' naar de rechtszaal is op den duur onhoudbaar. Het vreemdelingenbeleid bepaalt in hoge mate hoe onze steden er in de toekomst gaan uitzien. Als dat geen politiek keuzevraagstuk is, wat dan nog wel?