Amsterdams Veiligheidsbeeld 2023.pdf

Definitieve versie 29 februari 2024

Amsterdams Veiligheidsbeeld 2023 Hoe veilig is de stad?

Directie Openbare Orde en Veiligheid

Gemeente Amsterdam Openbare Orde en Veiligheid

Definitieve versie 29 februari 2024

Amsterdams Veiligheidsbeeld 2023

Inhoud Vier belangrijkste trends............................................................................................. 3 1. Blijvende invloed van drugscriminaliteit op de stad..................................................................... 3 2. Zorgproblematiek uit zich in veiligheidsproblematiek ................................................................ 4 3. Invloed van maatschappelijke spanningen .................................................................................. 4 4. Intolerantie en online sociale normen ......................................................................................... 5 1 Amsterdamse veiligheid in beeld brengen ................................................................. 7 1.1 Aanleiding en doel .....................................................................................................................7 1.2 Meldingsbereidheid en veiligheidsgevoelens ............................................................................ 8 2 Georganiseerde en ondermijnende criminaliteit ......................................................... 9 2.1 Uitingsvormen van georganiseerde drugscriminaliteit .............................................................. 9 2.2 Ondermijnende criminaliteit....................................................................................................

11 2.3 Excessief geweld en invloed op wijken ..................................................................................... 13 3 Overige criminaliteit en geweld .............................................................................. 15 3.1 High Impact criminaliteit ..........................................................................................................16 3.2 High Volume criminaliteit .........................................................................................................16 3.3 Digitale criminaliteit................................................................................................................. 17 3.4 Huiselijk geweld en kindermishandeling ..................................................................................18 3.5 Seksueel geweld en seksuele intimidatie .................................................................................19 3.6 Wapengeweld......................................................................................................................... 20 4 Overlast door personen..........................................................................................

21 4.1 Ervaren overlast .......................................................................................................................21 4.2 Overlast door dak- en thuislozen ............................................................................................ 22 4.3 Overlast door kwetsbare buurtgenoten .................................................................................. 24 4.4 Overlast door bezoekers en recreanten .................................................................................. 24 5 Overlast en criminaliteit door jongeren en jongvolwassenen ..................................... 26 5.1 Risicovol en gewelddadig gedrag ............................................................................................ 26 5.2 Overlast door jongeren en jongvolwassenen .......................................................................... 29 5.3 Betrokkenheid jongeren bij criminaliteit .................................................................................. 31 6 Discriminatie en spanningen ..................................................................................

32 6.1 Discriminatie ...........................................................................................................................32 6.2 Invloed van internationale politiek en conflicten ...................................................................... 35 6.3 Overige spanningen ................................................................................................................ 36 Tot slot ................................................................................................................... 39 2

Gemeente Amsterdam Openbare Orde en Veiligheid

Definitieve versie 29 februari 2024

Amsterdams Veiligheidsbeeld 2023

Vier belangrijkste trends

Dit Amsterdams Veiligheidsbeeld beschrijft de veiligheidssituatie in de stad voor het jaar 2023. Het is gebaseerd op interviews met circa 160 professionals, politieregistraties, meldingen bij de gemeente en gegevens uit de Veiligheidsmonitor. Het veiligheidsbeeld informeert bestuurders en beleidsmakers over de veiligheidsopgave, zodat zij kunnen bepalen of bijsturing van het veiligheidsbeleid nodig is. Daarnaast dient het beeld om de gemeenteraad te informeren over de veiligheidssituatie in de stad. Uit dit Amsterdams Veiligheidsbeeld komen vier overkoepelende trends naar voren. Gezamenlijk kenmerken deze trends de veiligheidssituatie in Amsterdam in 2023.

1. Blijvende invloed van drugscriminaliteit op de stad De georganiseerde drugscriminaliteit blijft een grote invloed hebben op de veiligheid in Amsterdam. De problematiek nestelt zich dieper in de stad. De zorgen over jonge aanwas en doorgroeiers in de drugscriminaliteit zijn onverminderd groot. Er is een toename te zien van minderjarigen die betrokken zijn bij ernstige delicten, zoals heftige geweldsincidenten. Met klusjes voor criminelen, zoals pakketjes rondbrengen en explosieven plaatsen, is ogenschijnlijk makkelijk en veel geld te verdienen. Dit maakt het bieden van een alternatief toekomstperspectief moeilijk. Ook draagt de aantrekkelijkheid van dit soort klusjes bij aan de verschuiving van traditionele high impact criminaliteit naar drugscriminaliteit. Daarnaast leiden conflicten in het criminele circuit tot uitingen van excessief geweld in de openbare ruimte, zoals explosies en beschietingen. Explosies in de stad, voornamelijk bij woningen maar ook bij bedrijfspanden, namen in 2023 verder toe. Vaak bleef het achterliggend motief van een explosie onduidelijk. Deze heftige incidenten hebben een grote negatieve invloed op de stad. Ze leiden tot angst bij bewoners, materiële schade en een risico op slachtoffers. Bovendien heeft de georganiseerde misdaad een ondermijnende werking op de stad.

Criminelen bezitten ondernemingen en gebruiken deze bijvoorbeeld in witwasconstructies. Ook het Amsterdamse vastgoed is aantrekkelijk voor criminele investeringen. Dit ondermijnt de lokale economie. Daarnaast richten geweld en intimidatie vanuit de georganiseerde misdaad zich al langere tijd op personen die een beroep vervullen binnen de democratische rechtsstaat. Vooral in eerdere jaren viel dit op. Dit ondermijnt de rechtsstaat.

3

Gemeente Amsterdam Openbare Orde en Veiligheid

Definitieve versie 29 februari 2024

Amsterdams Veiligheidsbeeld 2023

2. Zorgproblematiek uit zich in veiligheidsproblematiek In toenemende mate uiten verschillende maatschappelijke problemen zich in veiligheidsproblematiek en overlast. Al langere tijd zijn er zorgen bij professionals over de gevolgen van maatschappelijke problemen. Denk aan lange wachttijden in de zorg, krapte op de huizenmarkt en stijgende armoede. De uitwerkingen hiervan op de veiligheidssituatie zijn divers. In 2023 vallen met name de ernstige geweldsincidenten door personen met verward gedrag op. Verspreid door de stad vonden meerdere ernstige gebeurtenissen plaats waarbij personen met verward gedrag geweld gebruikten naar hun omgeving. Bijvoorbeeld steekincidenten, mishandeling of poging tot brandstichting. Dergelijke gebeurtenissen hebben een groot effect op de onveiligheidsgevoelens van bewoners. Vermoedelijk spelen meerdere factoren een rol in de toename van deze geweldsincidenten, zoals wachtlijsten in de zorg. De achterliggende problematiek bij deze personen varieert. Vaak is sprake van middelengebruik. In sommige gevallen speelt ook persoonlijkheidsproblematiek of andere psychische problematiek een rol. Bovendien is sprake van overlast door personen met psychische problematiek, waarbij professionals in 2023 een toename zien van agressie. Het gaat zowel om overlast door mensen met een woning als door dak- en thuislozen.

De overlast lijkt voornamelijk veroorzaakt te worden door personen die geen recht hebben op de meeste voorzieningen in de stad, zoals opvang en zorg, omdat er geen sprake is van binding met Amsterdam. Maar ook het deel van de overlastplegers dat wel rechthebbend is staat vaak lang op de wachtlijst voor opvang. Daarnaast vindt huiselijk geweld, seksueel geweld en uitbuiting plaats, vaak bij personen met een achterliggende kwetsbaarheid of in een afhankelijkheidsrelatie. Ook de zorgen om de gevolgen van stijgende armoede houden aan. Financiële problemen veroorzaken stress, waardoor bijvoorbeeld spanningen, conflicten en huiselijk geweld kunnen toenemen. Bovendien kan financiële nood bepaalde vormen van criminaliteit aantrekkelijker maken.

3. Invloed van maatschappelijke spanningen Veel Amsterdammers ervaren onzekerheid over de toekomst. Vanwege problemen dicht bij huis, zoals stijgende inflatie of krapte op de woningmarkt. Of vanwege problemen die internationaal spelen, zoals klimaatverandering en oorlogen. Ook maken veel mensen zich zorgen over polarisatie.1 Bovendien staat de relatie tussen burger en overheid onder druk. In Amsterdam zijn deze maatschappelijke spanningen merkbaar. Bijvoorbeeld in het hoge aantal demonstraties en een laag vertrouwen in de overheid. Deze maatschappelijke spanningen uiten zich echter nauwelijks in openbare ordeverstoringen.

1 https://www.scp.nl/actueel/nieuws/2022/12/29/ergernis-over-harde-toon-en-extreme-uitingen-in-politieke-en-

publieke-debat

4

Gemeente Amsterdam Openbare Orde en Veiligheid

Definitieve versie 29 februari 2024

Amsterdams Veiligheidsbeeld 2023

Het landelijke vertrouwen in de overheid is laag.2 In 2023 vonden twee keer verkiezingen plaats, waarbij in beide gevallen een oppositiepartij de grootste partij werd: de BBB bij de Provinciale Statenverkiezingen in maart en de PVV bij de Tweede Kamerverkiezing in november. In Amsterdam verschilt de uitslag van de afgelopen verkiezing per wijk en was de opkomst relatief laag.3 Kritiek op de overheid hoort bij een democratische rechtsstaat. Wantrouwen kan echter de afstand tussen overheidsinstanties en bewoners vergroten of ervoor zorgen dat mensen zich niet langer betrokken voelen bij de samenleving. Een deel van de Amsterdammers heeft het gevoel als tweederangs burger te worden beschouwd. Onder sommige Amsterdamse jongeren heerst het gevoel dat niemand zich om hen bekommert en ze op zichzelf aangewezen zijn. In combinatie met vele andere factoren, kan dit gevoel een voedingsbodem vormen om in de criminaliteit te belanden. Bij een klein deel van de burgers is sprake van anti-institutioneel denken, dat soms leidt tot extremisme. Zo kregen bestuurders, politici, raadsleden en journalisten te maken met bedreiging en intimidatie. Onvrede bij burgers is in Amsterdam voornamelijk te zien aan een recordaantal van meer dan 1600 demonstraties. Amsterdam is een aantrekkelijke demonstratielocatie voor lokale, nationale en internationale thema’s en trekt demonstranten uit het hele land.

Dit legt druk op bepaalde delen van de openbare ruimte. Daarbij vragen ook grote evenementen en voetbalwedstrijden veel handhavingscapaciteit. In 2023 waren er meerdere keren openbare ordeverstoringen rondom voetbalwedstrijden, waarbij geweld tegen de politie is gebruikt. Vrijwel alle demonstraties in 2023 verliepen echter ordelijk. Veruit de meeste Amsterdammers en bezoekers van de stad uiten hun frustraties en onvrede binnen de kaders van de democratische rechtsorde.

4. Intolerantie en online sociale normen De meeste Amsterdammers zijn tolerant naar buurtgenoten met een andere achtergrond dan zijzelf en omarmen de diversiteit in de stad. Toch is er soms sprake van intolerantie en krijgen Amsterdammers te maken met discriminatie. Het is moeilijk inzichtelijk te maken of discriminatie toe- of afneemt. Duidelijk is wel dat discriminatie een probleem blijft. Zo kregen ook in 2023 lhbtiq+-Amsterdammers te maken met geweld, ontvingen Amsterdamse moskeeën dreigbrieven en waren antisemitische leuzen zichtbaar in de openbare ruimte. Discriminatie en intolerantie houden soms verband met maatschappelijke spanningen. In 2023 had vooral de escalatie van het conflict in Israël en de Palestijnse gebieden een grote invloed op de stad. Hoewel de meeste mensen hun emoties op democratische wijze uiten, is sinds 7 oktober ook een toename te zien in het aantal meldingen van antisemitisme en moslimdiscriminatie. Via sociale media kunnen intolerante berichten makkelijk verspreid worden, waarbij soms ook onjuiste informatie een rol speelt. Onjuiste informatie op sociale media veroorzaakte in 2023 meerdere keren onrust in de stad. Vooral in het leven van jongeren spelen sociale media een grote rol. De online wereld van rijkdom, patsergedrag, geweld, seks en masculiniteit vormt grotendeels het wereldbeeld van jongeren.

Influencers met een groot digitaal bereik spelen hierin een 2 Zie bijvoorbeeld Continu Onderzoek Burgerperspectieven, Sociaal en Cultureel Planbureau. 3 https://onderzoek.amsterdam.nl/artikel/definitieve-uitslag-tweede-kamerverkiezingen-2023

5

Gemeente Amsterdam Openbare Orde en Veiligheid

Definitieve versie 29 februari 2024

Amsterdams Veiligheidsbeeld 2023

belangrijke rol. Er zijn zorgen over de invloed van deze normen op de Amsterdamse jeugd. Bovendien zijn negatieve effecten van de coronapandemie op de identiteitsontwikkeling en tolerantie van jongeren zichtbaar. Sommige jongeren worstelen met sociale normen en het omgaan met verschillen, wat zich kan uiten in discriminatie, geweld en ander grensoverschrijdend gedrag. Sociale media spelen voor jongeren ook een grote rol in het verkennen van hun seksualiteit. Seksueel getinte foto’s of filmpjes kunnen via sociale media makkelijk worden verspreid en gebruikt worden om iemand te vernederen, wraak te nemen of te chanteren. Daarbij lopen daderen slachtofferschap soms door elkaar heen. In 2023 zijn er zorgwekkende signalen over de doelgroep jonge meiden die te maken hebben met seksueel grensoverschrijdend gedrag. Vaak gaat het om meiden waarbij veel achterliggende kwetsbaarheid is, zoals moeilijke thuissituaties of vastzitten in ongezonde relaties.

6

Gemeente Amsterdam Openbare Orde en Veiligheid

Definitieve versie 29 februari 2024

Amsterdams Veiligheidsbeeld 2023

1 Amsterdamse veiligheid in beeld brengen

1.1 Aanleiding en doel Het Amsterdams veiligheidsbeeld brengt de veiligheidsopgave in kaart op basis van kwantitatieve gegevens over veiligheid in de stad én kwalitatieve informatie van professionals die in de stad werken. Dit veiligheidsbeeld beschrijft de veiligheidssituatie in Amsterdam voor het jaar 2023. Het veiligheidsbeeld informeert bestuurders en beleidsmakers over de veiligheidsopgave, zodat zij kunnen bepalen of bijsturing van het veiligheidsbeleid nodig is. Daarnaast dient het beeld om de gemeenteraad te informeren over de veiligheidssituatie in de stad. Het Amsterdams veiligheidsbeeld schetst een overkoepelend beeld voor de stad. Ieder stadsdeel en stadsgebied heeft echter eigen kenmerken die bepalen welke veiligheidsproblematiek er speelt. Zoals de aanwezige voorzieningen en toeristische attracties, de aanwezigheid van buitengebieden en bedrijventerreinen, het aantal jongeren, de aanwezigheid van scholen of het aantal woningen met een zorgcontract. De onderlinge verschillen tussen stadsdelen zijn dan ook groot. De in dit beeld benoemde thema’s spelen echter in meer of mindere mate in de hele stad.

Zicht krijgen op de veiligheidssituatie Cijfermatige informatie speelt een belangrijke rol bij het in beeld krijgen van de veiligheidssituatie in de stad. Gemeente en politie registreren meldingen, aangiftes en waarnemingen waardoor een uitgebreid overzicht ontstaat van de gegevens die bij partijen bekend zijn. Deze kwantitatieve bronnen geven inzicht in een deel van de problematiek in de stad, maar vertellen niet het volledige verhaal. Registraties zijn sterk afhankelijk van de meldings- en aangiftebereidheid van Amsterdammers. Maar ook van de inzet van handhavings- en recherchecapaciteit. Een deel van de veiligheidsproblematiek vindt buiten het zicht van de overheid plaats. Dit kan ook komen door de aard van de problematiek: denk aan ondermijnende criminaliteit, radicalisering of huiselijk geweld. Door cijfermatige informatie te combineren met kwalitatieve informatie ontstaat een breder beeld van de veiligheidssituatie. Dit veiligheidsbeeld is gebaseerd op gesprekken met professionals, politieregistraties, meldingen bij de gemeente en gegevens uit de Veiligheidsmonitor. Dit is een grootschalige enquête onder bewoners. Veiligheidspartners in de stadsdelen, zoals politie, handhaving en straatcoaches, zijn gedurende het jaar geïnterviewd. Bij elkaar gaat het om ongeveer 160 professionals.

Hierbij zijn bewust ook vermoedens en persoonlijke inschattingen van professionals meegenomen: hoewel dit vaak geen ‘harde’ signalen betreft, is het wel waardevol deze signalen te kennen. Vervolgens is het beeld getoetst binnen de directie Openbare Orde en Veiligheid, bij de politie en bij het Openbaar Ministerie.

7

Gemeente Amsterdam Openbare Orde en Veiligheid

Definitieve versie 29 februari 2024

Amsterdams Veiligheidsbeeld 2023

1.2 Meldingsbereidheid en veiligheidsgevoelens Veel verschillende factoren zijn van invloed op de meldings- en aangiftebereidheid van bewoners en bezoekers van Amsterdam: vertrouwen in de overheid, eerdere ervaringen met de overheid, bekendheid met meldingsplatforms, taalvaardigheid, meldcultuur of verschillen in beleving over hoe het leven in een grote stad eruit hoort te zien. Maar ook gevoelens van onveiligheid en angst voor represailles. Daarnaast zien professionals dat er bij bewoners die in armoede leven of die veel persoonlijke problemen hebben minder tijd en aandacht is om zich te bekommeren om problemen in hun buurt. Terwijl meer welvarende en theoretisch opgeleide bewoners juist relatief snel melden. Gentrificatie leidt hierdoor vaak tot een toename van meldingen in een buurt, zonder dat de problematiek of meldingsbereidheid onder oude bewoners is veranderd. De meldingsbereidheid is van directe invloed op het zicht dat we als overheid hebben op de problematiek in de stad, maar de factoren die deze beïnvloeden zijn niet gelijk verdeeld over de wijken. Juist buurten met weinig sociale controle zijn vaak aantrekkelijke plekken voor het ontplooien van criminele activiteiten. Problematiek in deze buurten blijft vaak buiten het zicht van de overheid, tenzij het escaleert. Enkel het aantal meldingen geeft dus dikwijls geen goede weergave van de ernst van de problematiek.

Een illustratie hiervan is de discrepantie tussen de geregistreerde criminaliteit en de onveiligheidsbeleving (zie onderstaande figuren). De geregistreerde criminaliteit is met name hoog in gebieden Centrum-West, Centrum-Oost en in mindere mate Bijlmer-Centrum. Terwijl vooral in Osdorp en andere delen van Nieuw-West, NoordOost en Zuidoost bewoners zich relatief onveilig voelen. In algemene zin zijn de onveiligheidsgevoelens van Amsterdammers in 2023 gelijk gebleven ten opzichte van 2022. Bijna een kwart van de Amsterdammers (24%) voelt zich weleens onveilig in de eigen buurt en 4% van de Amsterdammers voelt zich in de eigen buurt vaak onveilig. Met name in Zuidoost, Nieuw-West en delen van Noord voelen bewoners zich onveilig.

De index geregistreerde criminaliteit (links) en de index onveiligheidsbeleving (rechts) per gebied, augustus 2023.

8

Gemeente Amsterdam Openbare Orde en Veiligheid

Definitieve versie 29 februari 2024

Amsterdams Veiligheidsbeeld 2023

2 Georganiseerde en ondermijnende criminaliteit

De georganiseerde criminaliteit blijft een grote invloed hebben op de veiligheid in Amsterdam.4 Al langere tijd is bekend dat Amsterdam een belangrijke plaats inneemt in de internationale drugshandel. De verwachting is bovendien dat de invloed van de georganiseerde drugscriminaliteit op de stad de komende jaren verder zal toenemen.5 Georganiseerde criminaliteit heeft diverse uitingsvormen in de stad. Straatdealen en drugshandel vanuit woningen veroorzaken overlast in de buurt. Sommige Amsterdamse jongeren raken al op jonge leeftijd betrokken bij dealen, het uithalen van drugs in havens en het in opdracht plaatsen van explosieven. Criminele netwerken ondersteunen het financiële systeem achter de drugshandel met ondergronds bankieren en witwassen van geld via investeringen in vastgoed en malafide ondernemingen. Bovendien leiden conflicten in het criminele circuit tot uitingen van excessief geweld in de openbare ruimte, zoals explosies en beschietingen. Deze zichtbare en onzichtbare uitingen van een criminele onderwereld hebben volgens professionals grote invloed op de veiligheidsgevoelens van Amsterdammers en tasten de rechtsstaat aan. De strafbare feiten die georganiseerde criminelen plegen zijn echter niet altijd terug te zien in de politiecijfers. Delicten als witwassen of drugshandel kennen vaak geen direct slachtoffer dat hiervan aangifte kan doen.

Bovendien kan het georganiseerde karakter, of het gevoel dat er geharde criminelen achter zitten, burgers angstig maken om te melden.

2.1 Uitingsvormen van georganiseerde drugscriminaliteit De georganiseerde drugscriminaliteit speelt een belangrijke rol in de verschillende stadsdelen. Vermoedelijk is er een verschuiving van traditionele high impact criminaliteit (zie hoofdstuk 3) naar drugscriminaliteit. Meerdere uitingsvormen zijn zichtbaar in de stad: van jeugdige dealers tot hennepkwekerijen, drugslabs en woningen die gebruikt worden als opslag- of gebruikersplek. In 2023 ervaart 7% van de Amsterdammers veel overlast van drugsgebruik en 6% ervaart veel overlast van drugshandel, evenveel als vorig jaar (Veiligheidsmonitor 2023). In Centrum, Zuidoost en Nieuw-West liggen deze percentages hoger.

4 Georganiseerde criminaliteit betreft personen die voor langere tijd samenwerken om criminele activiteiten te

ontplooien, met het oog op financieel en materieel gewin. In Amsterdam is de georganiseerde drugscriminaliteit het meest prominent. 5 Drugscriminaliteit richting 2035: strategische verkenning naar trends, ontwikkelingen en handelingsperspectief. Stedelijk Strategieteam gemeente Amsterdam, september 2023.

9

Gemeente Amsterdam Openbare Orde en Veiligheid

Definitieve versie 29 februari 2024

Amsterdams Veiligheidsbeeld 2023

Drugshandel Drugshandelaars hanteren met name twee verschillende methodes. Door de hele stad is sprake van drugshandel op bestelling, vaak via sociale media. Klanten zijn veelal bewoners of bezoekers van Amsterdam die recreatief drugs gebruiken. Op apps als Snapchat en Telegram worden menu’s aangeboden en instructies voor bestelling gegeven. Via Telegramgroepen worden de opdrachten verdeeld onder de meestal jonge koeriers. Het vermoeden is dat deze mobiele verkoop van drugs op grote schaal voorkomt in de stad maar grotendeels onder de radar blijft: daders zijn mobiel en het overhandigen vindt vaak achter gesloten deuren plaats. Sociale media vergroten de mogelijkheden van dealers om klanten te bereiken en dragen bij aan de normalisering van drugsgebruik. Een meer zichtbare vorm van drugshandel is straatdealen – waarbij het soms gaat om de verkoop van nepdrugs. Straatdealers richten zich vooral op toeristen en op gebruikers met een verslaving. Straatdealen komt hierdoor enerzijds veel voor in Centrum, bijvoorbeeld in het Wallengebied, rond de Dam en bij het Rembrandtplein, en rond goedkope hotels in andere stadsdelen, zoals bij station Sloterdijk. Anderzijds op plekken waar mensen met een verslaving verblijven, zoals parken en rond opvanglocaties, vaak juist in stadsdelen buiten het Centrum.

Een derde vorm van drugshandel die voor overlast zorgt in de stad is handel vanuit woningen of bedrijfspanden. Bij bepaalde panden is aanloop te zien van dealers en gebruikers, wat kan bijdragen aan onveiligheidsgevoelens in de buurt. Zie ook de paragraaf ‘crimineel misbruik van woningen’. De politie registreerde dit jaar opnieuw meer incidenten van drugshandel in Amsterdam. In 2023 registreerde de politie 1529 incidenten drugshandel tegenover 1257 incidenten in 2022. Het is echter onbekend in hoeverre drugshandel in 2023 ook is toegenomen. Politieregistraties van drugshandel zijn immers sterk afhankelijk van de inzet van politie hierop. De vermoedens van Amsterdammers over drugshandel bleven in dezelfde periode gelijk. Bijna een op de vijf Amsterdammers vermoedt dat het verkopen van drugs in hun buurt voorkomt: 8% heeft hiervan sterke vermoedens en 11% weet dit zeker (Veiligheidsmonitor 2023). Het beeld is verder dat de haven van Amsterdam een risicolocatie is voor de import en doorvoer van drugs, voornamelijk van cocaïne. Door de hardere aanpak in Antwerpen en Rotterdam zouden kleinere havens aantrekkelijker worden voor drugshandel. In de haven van Amsterdam worden bulkgoederen ingevoerd vanuit onder andere Zuid-Amerika. Ook is de haven een doorvoerlocatie voor containers die in Antwerpen of Rotterdam de EU zijn binnengekomen.

In 2022 is een grote hoeveelheid cocaïne aangetroffen in het Westelijk havengebied. Ook in 2023 zijn drugsvondsten gedaan.

Drugsproductie Bijna een op de tien Amsterdammers vermoedt dat er in hun buurt drugs worden geproduceerd: 4% heeft hiervan sterke vermoedens en 5% weet dit zeker (Veiligheidsmonitor 2023). Dit is evenveel als in voorgaande jaren. Vermoedens van drugsproductie komen voor in de hele stad. In

10

Gemeente Amsterdam Openbare Orde en Veiligheid

Definitieve versie 29 februari 2024

Amsterdams Veiligheidsbeeld 2023

Zuidoost en Nieuw-West liggen deze percentages wel hoger: zo vermoedt in Osdorp 18% van de bewoners en in Bijlmer-Centrum 15% van de bewoners drugsproductie in hun buurt. Het is moeilijk inzicht te geven in de ontwikkeling van drugsproductie, doordat registraties sterk afhankelijk zijn van de inzet van handhavings- en recherchecapaciteit. Signalen van drugsproductie komen vanuit de hele stad. Vaak gaat het om aangetroffen hennepplantages of om afval dat wijst op de productie van harddrugs. Maar ook zijn er actieve harddrugslabs aangetroffen.

Aantrekkingskracht drugscriminaliteit op jeugd Professionals in de stad maken zich ernstige zorgen over de aantrekkingskracht van drugscriminaliteit op jongeren. Deze hangt vaak samen met een moeilijke thuissituatie, beschadigd vertrouwen in de overheid, opgroeien in buurten met veel criminaliteit en het willen vergaren van rijkdom en status. Criminelen ronselen onder de Amsterdamse jeugd en richten zich daarbij soms doelbewust op kwetsbare jongeren. Ook zijn jongeren vaak nog zeer jong als ze betrokken raken: kinderen in de basisschoolleeftijd voeren soms al opdrachten uit voor criminelen. Sommige Amsterdamse jongeren zien het dealen van drugs bovendien niet als problematisch. Het snelle, grote geld en de status die ze met drugscriminaliteit kunnen verdienen is aanlokkelijk voor jongeren. Zeker in vergelijking met het alternatieve perspectief dat geboden kan worden door professionals. Dit maakt dat sommige jongeren worden meegezogen in de drugscriminaliteit. Sociale media spelen hierin een belangrijke rol. Het is relatief eenvoudig een drugshandeltje op te zetten via Snapchat en criminelen bieden online klussen aan, terwijl het toezicht van de overheid beperkt is. Eenmaal betrokken is het moeilijk om er weer uit te stappen.

2.2 Ondermijnende criminaliteit Ondermijnende criminaliteit is een containerbegrip voor verschillende soorten delicten en gedragingen, waarbij sprake is van verwevenheid van de onder- en bovenwereld. Zoals ondergronds bankieren, witwassen, malafide investeringen in vastgoed en arbeidsuitbuiting door criminelen. De gepleegde inzet door professionals is van grote invloed op wat we hierover weten. Problematiek komt namelijk vaak in beeld door controles of wanneer een bepaald gebied of thema extra aandacht krijgt. Daarnaast hebben professionals vermoedens en onderbuikgevoelens over wat zich afspeelt. Deze signalen kunnen wel degelijk duiden op ondermijning, maar het gaat hierbij vaak niet om harde feiten. Ook bewoners hebben vermoedens van ondermijnende criminaliteit. Zo ziet bijna een op de vijf Amsterdammers in hun buurt mensen die spullen hebben die niet passen bij hun inkomsten: 11% weet dit zeker, 7% heeft hiervan sterke vermoedens (Veiligheidsmonitor 2023). Eveneens een op de vijf Amsterdammers ziet in hun buurt samenkomst van personen die mogelijk bij criminele activiteiten betrokken zijn: 11% weet dit zeker, 8% heeft sterke vermoedens. Deze percentages zijn vrij stabiel in de afgelopen jaren. 11

Gemeente Amsterdam Openbare Orde en Veiligheid

Definitieve versie 29 februari 2024

Amsterdams Veiligheidsbeeld 2023

Ondergronds bankieren Ondergronds bankieren is het verplaatsen of wisselen van geld buiten het formele financiële stelsel om. Hierdoor blijven gelden uit het zicht van toezichthouders en overheidsdiensten. Regelmatig gaat het om geld dat is verdiend met criminaliteit. Via internationale netwerken van ondergrondse bankiers kunnen overal ter wereld betalingen plaatsvinden zonder dat contant geld de grens over hoeft te gaan. Ondergrondse bankiers zijn daarmee een belangrijke schakel in de georganiseerde drugscriminaliteit. Er zijn zorgen om de opkomst van cryptovaluta: ondergrondse bankiers kunnen crimineel geld omzetten in cryptovaluta om het te verplaatsen. Veel criminele netwerken hebben een link naar Amsterdam vanwege de prominente rol van de stad in de drugscriminaliteit. Daarmee is de stad ook een logische plaats voor ondergronds bankieren. In de stad is veel contant geld aanwezig dat is verdiend met drugscriminaliteit. Om dit geld te kunnen verplaatsen hebben criminelen een financiële infrastructuur nodig en ondergrondse bankiers spelen hierin een belangrijke rol. Signalen van ondergronds bankieren in Amsterdam blijven dan ook bestaan.

Malafide ondernemingen In de gehele stad zijn vermoedens en signalen van misbruik van ondernemingen voor criminele doeleinden. Met name voor de horeca en detailhandel zijn vermoedens dat ondernemingen worden gebruikt om crimineel geld wit te wassen. Bijvoorbeeld omdat er geen of zeer weinig klanten te zien zijn. Signalen kunnen ook gaan over de eigenaars. Zoals meerdere winkels die in handen zijn van een zeer beperkt aantal personen en constructies met katvangers.6 Het vermoeden is dat malafide ondernemers zich steeds aanpassen en de zwakke plekken van wet- en regelgeving opzoeken. Zo is te zien dat criminelen de Bibob-screening weten te omzeilen doordat ze een horecazaak omzetten naar een zaak voor afhalen en bezorgen. Er is dan geen horecavergunning nodig, omdat de zaak onder detailhandel valt. Dit geldt bijvoorbeeld ook voor snoepwinkels. Ondernemingen waarover vermoedens van ondermijnende criminaliteit bestaan kunnen een negatieve invloed hebben op veiligheidsgevoelens van bewoners, ook als er geen sprake is van daadwerkelijke overlast. Zo hebben panden met geblindeerde ramen, waar op ongebruikelijke tijden mensen in- en uitgaan, een intimiderende werking op buurtbewoners.

Ruim een vijfde van de Amsterdammers ziet in hun buurt horeca of winkels waar (bijna) nooit een klant komt, maar die wel blijven bestaan: 9% heeft hiervan sterke vermoedens, 12% weet dit zeker (Veiligheidsmonitor 2023).

6 Een katvanger is iemand die op papier eigenaar is van een onderneming, met als doel de werkelijke eigenaar

buiten zicht van de autoriteiten te houden.

12

Gemeente Amsterdam Openbare Orde en Veiligheid

Definitieve versie 29 februari 2024

Amsterdams Veiligheidsbeeld 2023

Crimineel misbruik van woningen Vanuit de gehele stad zijn er in 2023 signalen van crimineel misbruik van woningen. Criminele spookbewoning wil zeggen dat er niemand op een adres staat ingeschreven en de woning wordt gebruikt voor criminele activiteiten. Bijvoorbeeld voor de opslag van gestolen goederen, geld, wapens of drugs, illegale prostitutie of hennepteelt. Ook kunnen criminelen of personen die door criminelen worden uitgebuit in de woning verblijven. Tussenpersonen en bemiddelingsbureaus spelen hierin een faciliterende rol. Bijvoorbeeld door valse werkgeversverklaringen te regelen of nieuwe huurders niet grondig te controleren. Grote wooncomplexen of buurten waar weinig sociale controle is zijn kwetsbaar voor deze vorm van ondermijning. Naast criminele spookbewoning signaleren professionals dat criminelen misbruik maken van de woningen van kwetsbare bewoners voor criminele activiteiten. Zo worden bewoners met verslavingsproblematiek of psychosociale problematiek misbruikt om hun woning beschikbaar te stellen voor de productie, opslag, verkoop of gebruik van drugs. Dergelijke drugspanden zorgen voor veel aanloop van gebruikers en dealers, wat overlast veroorzaakt voor de omgeving. Na verplaatsing van de bewoner die overlast aantrekt bij een pand, verplaatsen de dealers en gebruikers die gebruikmaakten van de woning zich vaak naar de woning van een ander kwetsbaar persoon.

2.3 Excessief geweld en invloed op wijken Explosies In de hele stad zijn er incidenten van excessief geweld in de openbare ruimte. Vooral geweld gericht op panden valt op: meestal door het gebruik van explosieven, maar ook beschietingen komen voor. Het aantal explosies in de openbare ruimte is opnieuw toegenomen: in 2023 vonden er 197 explosies plaats in Amsterdam, tegenover 100 in 2022. Met name in september en oktober 2023 waren er veel explosies. In elk Amsterdams stadsdeel en het stadsgebied Weesp vonden het afgelopen jaar explosies plaats. Het zwaartepunt ligt in Nieuw-West, Zuidoost en Oost. Explosies vinden voornamelijk plaats bij woningen, maar ook bij horecazaken en andere bedrijfspanden. De achtergrond van explosies is divers. Vermoedelijk zijn explosies vaak het resultaat van onderling conflict: ze zijn een manier om druk uit te oefenen, angst aan te jagen of het slachtoffer last te bezorgen. Tussen een deel van de explosies en andere geweldsincidenten lijken verbanden te bestaan. Er lijkt echter geen sprake te zijn van een overkoepelend conflict waarbinnen het grootste deel van de explosies te verklaren is. Vaak blijft het achterliggend motief van een explosie onduidelijk. Explosieven worden meestal gemaakt met illegaal vuurwerk.

Zwaar vuurwerk is relatief makkelijk beschikbaar, maar in combinatie met andere brandbare stoffen heeft het een explosieve kracht die even groot is als van explosieven in de categorie wapens en munitie, zoals handgranaten. Jongeren worden vaak ingezet om dergelijke aanslagen uit te voeren. In de gevallen waar er zicht 13

Gemeente Amsterdam Openbare Orde en Veiligheid

Definitieve versie 29 februari 2024

Amsterdams Veiligheidsbeeld 2023

is op de daders lijken dit niet de opdrachtgevers maar de uitvoerders te zijn. Bij een aantal incidenten is ook zicht op mogelijke tussenpersonen die de uitvoerders aansturen. De hoofdopdrachtgevers blijven op afstand en zijn zeer moeilijk te achterhalen, omdat de verdachten niet of nauwelijks willen praten en zich beroepen op hun zwijgrecht.

Geweld tegen de rechtsstaat Geweld vanuit de georganiseerde criminaliteit richt zich in toenemende mate op beroepsgroepen die een belangrijke rol spelen binnen de rechtsstaat.7 Dit is een al langer lopende trend die zich in 2023 voortzet. Zo krijgen officieren van justitie, advocaten, politici, bestuurders en journalisten te maken met bedreiging. Ook zijn in eerdere jaren in Amsterdam personen uit deze beroepsgroepen vermoord. Bedreigingen van gezagsdragers vanuit de georganiseerde misdaad hebben een ondermijnende werking op de rechtsstaat. Naast de angst die het veroorzaakt, kan het gezagsdragers ook belemmeren in de uitoefening van hun werk.

Invloed criminele netwerken en geweld op wijken Incidenten waarbij excessief geweld wordt gebruikt hebben een grote invloed op omwonenden. Los van de fysieke schade aan de omgeving en eventuele slachtoffers dragen incidenten bij aan een gevoel van onveiligheid onder bewoners, vooral bij meerdere incidenten op dezelfde plek. Tegelijkertijd zijn er grote verschillen tussen buurten in de (ogenschijnlijke) reactie en is de reactie van omwonenden in eerste instantie soms gelaten. Hier zijn twee problemen zichtbaar: een deel van de Amsterdammers heeft het gevoel dat de overheid er niet voor hen is en bewoners wennen aan de hoeveelheid incidenten. Door de aanwezigheid van excessief geweld en georganiseerde criminaliteit lijkt het gebruik van geweld in delen van de stad normaal te worden. Professionals blijven zich zorgen maken om wat er onderhuids speelt in de wijken, met name in delen van Zuidoost, Nieuw-West en Noord. Na incidenten van excessief geweld komt vaak naar voren dat er allerlei problematiek speelt in een wijk, zoals overlast, drugshandel en andere criminaliteit, en bewoners zich al langere tijd onveilig voelen. In bepaalde delen van de stad blijkt dat bewoners zorgen pas uiten als professionals proactief het gesprek aangaan. Soms durven bewoners niets te zeggen uit angst voor represailles.

Hierdoor is problematiek vaak niet zichtbaar totdat er een ernstig incident plaatsvindt. Onderbuikgevoelens van professionals zijn lastig hard te maken. Zo ervaren professionals dat ze in bepaalde wijken in de gaten worden gehouden en is het gevoel dat dit te maken heeft met de invloed van criminelen in de wijk.

7 Zie: Een kwestie van balans: Het trendbeeld van de eenheid Amsterdam (maart 2023) en Drugscriminaliteit

richting 2035: strategische verkenning naar trends, ontwikkelingen en handelingsperspectief. Stedelijk Strategieteam gemeente Amsterdam, september 2023.

14

Gemeente Amsterdam Openbare Orde en Veiligheid

Definitieve versie 29 februari 2024

Amsterdams Veiligheidsbeeld 2023

3 Overige criminaliteit en geweld

Dit hoofdstuk beschrijft vormen van criminaliteit waar bewoners of bezoekers van Amsterdam direct slachtoffer van worden. Het gaat zowel om relatief zichtbare vormen van criminaliteit (zoals straatroof of winkeldiefstal) als om criminaliteit waar relatief weinig zicht op is (zoals huiselijk geweld en digitale criminaliteit).

Criminaliteit toegenomen, maar high impact criminaliteit verder gedaald Het algemene beeld in 2023 laat zien dat high impact criminaliteit verder afneemt, terwijl high volume criminaliteit toeneemt. High impact criminaliteit zijn delicten met een grote impact op slachtoffers, zoals woninginbraak en straatroof. High volume criminaliteit zijn delicten die minder ernstig zijn maar wel vaak voorkomen, zoals fietsendiefstal en zakkenrollerij. Voornamelijk door de stijging van high volume misdrijven nam de geregistreerde criminaliteit in 2023 toe en ligt deze weer op een vergelijkbaar niveau als voor de coronapandemie.8 De maatregelen tijdens de coronapandemie hadden vermoedelijk een sterk effect op de geregistreerde criminaliteit door de toename van thuiswerken en sluitingen van winkels en horeca. Dit effect lijkt dus voorbij. Vermogensdelicten (zoals diefstal en oplichting) en vernieling kwamen in 2023 het vaakst voor. High volume delicten en gewelddadige high impact delicten worden veel in Centrum gepleegd. Dit is niet verwonderlijk, omdat dit soort delicten samenhangen met drukte. Slachtoffers hiervan zijn dan ook vaak toeristen en uitgaanspubliek. Zoals onderstaande kaart illustreert, is ook op een aantal andere (drukbezochte) plekken in de stad veel geregistreerde criminaliteit.

Index geregistreerde criminaliteit per wijk, augustus 2023. Bron: dashboard Veiligheid in beeld, Onderzoek & Statistiek. 8 Berekend op basis van de gegevens t/m augustus 2023, zie https://onderzoek.amsterdam.nl/artikel/criminaliteit-

neemt-toe-2023

15

Gemeente Amsterdam Openbare Orde en Veiligheid

Definitieve versie 29 februari 2024

Amsterdams Veiligheidsbeeld 2023

3.1 High Impact criminaliteit De zogenoemde high impact criminaliteit daalt al geruime tijd, zowel landelijk als in Amsterdam. Ook in 2023 lag het aantal geregistreerde high impact delicten in Amsterdam opnieuw lager dan in de jaren ervoor.9 Het vermoeden van professionals is dat de afname van high impact criminaliteit mede verklaard wordt door een toename van drugscriminaliteit, ondermijnende criminaliteit en digitale criminaliteit. Dit zijn vormen van criminaliteit die minder zichtbaar zijn in de cijfers. Plegers van high impact misdrijven zijn zich tijdens de coronapandemie met andere vormen van criminaliteit gaan bezighouden en niet teruggegaan naar het plegen van high impact delicten. Vermoedelijk zien plegers andere vormen van criminaliteit als meer lucratief en schatten zij de pakkans lager in. De afname van geregistreerde high impact delicten komt vooral door het lage aantal geregistreerde woninginbraken. Woninginbraak is namelijk het grootste aandeel van de high impact delicten. In 2023 registreerde de politie 1769 woninginbraken in Amsterdam, tegenover 1732 in 2022. Het aandeel Amsterdammers dat zegt in de afgelopen 12 maanden slachtoffer te zijn geweest van woninginbraak is eveneens stabiel: 3% (Veiligheidsmonitor 2023). Woninginbraken vinden verspreid door de stad plaats. Bij overige high impact misdrijven gaat het voornamelijk om straatroven.

Straatroven vinden vooral plaats in Centrum. Professionals vermoeden echter dat straatroven in andere stadsdelen regelmatig voorkomen zonder dat er aangifte wordt gedaan: vooral onder jongeren die elkaar beroven is de drempel om aangifte te doen vaak hoog. Bij de overige high impact delicten – mishandeling, moord/doodslag, openlijk geweld en overval – is eveneens een afname te zien in de politieregistraties, maar is het verschil met eerdere jaren wel minder groot. In 2023 zei 2% van de Amsterdammers slachtoffer te zijn geweest van mishandeling (Veiligheidsmonitor 2023). Daarnaast zegt 7% bedreiging te hebben meegemaakt. Deze percentages zijn gelijk aan vorig jaar.

3.2 High Volume criminaliteit De geregistreerde high volume criminaliteit nam in 2023 verder toe. Deze vorm van criminaliteit ligt weer op een even hoog niveau als voor de coronapandemie. De meest voorkomende high volume delicten zijn fietsendiefstal (waaronder diefstal van brom- en snorfietsen), overige vermogensdelicten, diefstal uit of vanaf motorvoertuigen, vernieling, winkeldiefstal en zakkenrollerij. In de hele stad is een toename te zien in diefstal van elektrische fietsen. Voornamelijk fatbikes zijn gewild. Verder valt het professionals op dat er vaker sprake is van agressie bij winkeldiefstallen, zoals bedreiging of gebruik van geweld. Kijkend naar alle vormen van diefstal bij elkaar, is een lichte toename te zien in gerapporteerd slachtofferschap van diefstal. In 2023 was 11% van de Amsterdammers slachtoffer van zakkenrollerij of beroving, diefstal van een motorvoertuig, diefstal uit de auto, diefstal van auto9 Onder high impact criminaliteit vallen de volgende delict-categorieën: Diefstal/inbraak woning, Mishandeling

(exclusief eenvoudige mishandeling), Moord/doodslag, Openlijk geweld (personen), Overval, Straatroof.

16

Gemeente Amsterdam Openbare Orde en Veiligheid

Definitieve versie 29 februari 2024

Amsterdams Veiligheidsbeeld 2023

onderdelen of overige diefstal (Veiligheidsmonitor 2023). Dit is een lichte toename ten opzichte van voorgaande jaren (10% in 2022, 9% in 2021). Daarnaast valt professionals in 2023 de toename in het aantal babbeltrucs op, vooral de toename van babbeltrucs met een digitale component (zie paragraaf 3.3). Bijvoorbeeld personen die aan de deur komen en zich voordoen als medewerker van een nutsbedrijf of de thuiszorg en vervolgens het slachtoffer beroven. Of babbeltrucs via de telefoon, zoals de vriend-in-nood-fraude. Babbeltrucs en andere vormen van oplichting komen vermoedelijk vaker voor dan uit de politieregistraties blijkt. Het gevoel van professionals is dat veel mensen hier slachtoffer van worden, maar vaak uit schaamte geen aangifte doen. Onder de slachtoffers zijn mensen van verschillende leeftijden, hoewel ouderen meer kwetsbaar lijken voor deze vorm van oplichting.

3.3 Digitale criminaliteit10 Gedigitaliseerde criminaliteit en cybercrime zijn al jaren een groeiend probleem, en het vermoeden is dat de afname van high impact criminaliteit deels verklaard wordt door een toename van digitale criminaliteit. De verwachting is bovendien dat deze vormen van criminaliteit zullen blijven groeien, omdat de pakkans laag is en digitale criminaliteit vaak makkelijk is om uit te voeren. Bovendien is steeds vaker te zien dat plegers van andere vormen van criminaliteit, zoals jonge drugscriminelen, zich ook bezighouden met digitale criminaliteit. Zo kan geld dat is verdiend met oplichting worden geïnvesteerd in drugshandel. Het is moeilijk de omvang van deze problematiek in Amsterdam in kaart te brengen. Professionals in de wijken hebben beperkt zicht op digitale criminaliteit. Ook is het beeld dat slachtoffers slechts beperkt aangifte hiervan doen, uit schaamte of omdat ze het gevoel hebben dat de politie er weinig aan kan doen. Het aandeel Amsterdammers dat aangeeft in de afgelopen 12 maanden slachtoffer te zijn geworden van online criminaliteit is licht toegenomen: 17% ten opzichte van 16% in 2022 (Veiligheidsmonitor 2023).

Het gaat om diverse vormen van online criminaliteit: online aankoopfraude, online verkoopfraude, hacken apparaat, hacken account, phishing, fraude betalingsverkeer, identiteitsfraude, online pesten, online stalking, shamesexting of online bedreiging. Digitale criminaliteit betreft volgens professionals voornamelijk oplichting. Digitale babbeltrucs (ook wel spoofing of bankhelpdeskfraude genoemd) lijken de meest voorkomende vorm te zijn. Daarbij doen oplichters zich telefonisch voor als medewerker van de bank, politie of ambtenaar. Waarna zij de computer van het slachtoffer met hun medewerking overnemen en geld weghalen

10 Digitale criminaliteit is een overkoepelende term voor gedigitaliseerde criminaliteit en cybercrime.

Gedigitaliseerde criminaliteit is eigenlijk gewone criminaliteit, gericht op een persoon, waarbij een ICT-middel wordt gebruikt. Bijvoorbeeld bedreiging, afpersing of oplichting via internet. Cybercrime zijn misdaden die gepleegd worden met een ICT-middel op een ander ICT-middel. Voorbeelden hiervan zijn hacking en DDoSaanvallen. Bij hacking probeert iemand via het computernetwerk toegang te krijgen tot de gegevens van iemand anders. Bij een DDoS-aanval sturen cybercriminelen een grote hoeveelheid verzoeken naar websites om deze onbereikbaar te maken voor gebruikers.

17

Gemeente Amsterdam Openbare Orde en Veiligheid

Definitieve versie 29 februari 2024

Amsterdams Veiligheidsbeeld 2023

van de bankrekening. Daarnaast komen phishing11 en aan- en verkoopfraude nog steeds veel voor. Een trend bij aan- en verkoopfraude zijn advertenties op sociale media, die gebruikers verwijzen naar een valse verkoopwebsite. Een andere trend is dat phishing populairder is geworden onder jongeren: verwijzingen naar phishing komen voor in straattaal en rapmuziek, en in online groepen delen jongeren persoonsgegevens die door phishing afhandig zijn gemaakt.12 In 2023 is een verschuiving te zien van bepaalde vormen van cybercrime naar gedigitaliseerde criminaliteit. In de voorgaande twee jaren gebruikten criminelen Remote Access Tool software om iemands computer over te nemen: een vorm van cybercrime die veel te zien was. Mogelijk vanwege genomen maatregelen hierop is dit jaar een verschuiving te zien naar digitale babbeltrucs. De verwachting is dat digitale babbeltrucs in de toekomst verder zullen toenemen: technologische ontwikkelingen zoals voice cloning maken de mogelijkheden voor criminelen nog groter. Dit kan ook bedrijven treffen, bijvoorbeeld in de vorm van CEO-fraude. Daarnaast kunnen vooral organisaties slachtoffer worden van ransomware-aanvallen. Ransomware is software waarmee criminelen toegang krijgen tot de systemen of data en de toegang voor de eigenaar blokkeren.

Criminelen vragen vervolgens losgeld om de blokkade op te heffen of verkopen de data die ze hebben verkregen. Het gevoel van professionals is dat deze vorm van cybercrime is toegenomen, maar het zicht hierop is beperkt.

3.4 Huiselijk geweld en kindermishandeling Huiselijk geweld en kindermishandeling is volgens professionals een zeer veel voorkomende vorm van geweld in Amsterdam, maar is slechts beperkt zichtbaar in criminaliteitscijfers. Het komt overal in de stad en in alle lagen van de bevolking voor. Relatief de meeste meldingen bij Veilig Thuis komen vanuit Zuidoost, Nieuw-West en Noord.13 Huiselijk geweld en kindermishandeling neemt verschillende vormen aan: fysiek geweld, psychisch geweld, seksueel geweld, verwaarlozing of uitbuiting. Kenmerkend is dat er sprake is van een afhankelijkheidsrelatie tussen slachtoffer en pleger. Dit maakt deze geweldsvorm complex. Ook zorgt dit er vaak voor dat er langdurig sprake is van een gewelddadige situatie voordat slachtoffers hulp inschakelen. Huiselijk geweld betreft vaak geweld tegen vrouwen door hun partner of ex-partner. Ook andere groepen vallen op. Zo zijn er signalen van financiële of emotionele uitbuiting van oudere bewoners door hun kinderen (jongeren of volwassenen). Ouderen zijn een kwetsbare groep voor bijvoorbeeld uitbuiting, psychische mishandeling en verwaarlozing, doordat vaak sprake is van een afhankelijkheidsrelatie met familie, buren en zorgverleners.

11 Bij phishing worden slachtoffers benaderd via e-mail of sms en onder valse voorwendselen verleid hun

inloggegevens in te voeren op een phishing-website: een website die lijkt op een legitieme (bank)website. Criminelen vangen de inloggegevens vervolgens af, waardoor zij beschikking krijgen over de bankrekening van het slachtoffer. 12 Zie https://openresearch.amsterdam/nl/page/100873/jongline.-een-handreiking-voor-veiligheids--enzorgprofessionals. 13 https://www.020veiligthuis.nl/wp-content/uploads/2023/06/Jaarcijfers-2022.pdf

18

Gemeente Amsterdam Openbare Orde en Veiligheid

Definitieve versie 29 februari 2024

Amsterdams Veiligheidsbeeld 2023

Op huiselijk geweld en kindermishandeling is weinig zicht. Dit komt doordat het vaak achter de voordeur plaatsvindt en de aangiftebereidheid vaak laag is. Het is daardoor moeilijk een beeld te geven van ontwikkelingen in de mate van deze problematiek. Professionals hebben zorgen dat maatschappelijke problemen kunnen bijdragen aan een toename van huiselijk geweld. Het beeld blijft verder dat deze vormen van geweld veel voorkomen in Amsterdam.

3.5 Seksueel geweld en seksuele intimidatie Seksueel geweld en seksuele intimidatie heeft veel verschillende verschijningsvormen. Het vindt zowel plaats in de openbare ruimte als achter de voordeur en varieert van fysiek geweld tot seksuele intimidatie en seksueel grensoverschrijdend gedrag. De rol van de online wereld hierin neemt toe, bijvoorbeeld in de vorm van sextortion, wraakporno, online grooming of ongewenste sexting.14 Evenals bij huiselijk geweld en kindermishandeling gaat het hier om een vermoedelijk veel voorkomende vorm van geweld waar desondanks weinig zicht op is. Het aandeel Amsterdammers dat in de afgelopen 12 maanden slachtoffer werd van seksueel geweld is in 2023 gelijk gebleven: 3% geeft dit aan (Veiligheidsmonitor 2023). Daarnaast geeft 3% van de Amsterdammers aan dat hij of zij ooit slachtoffer was van ongewenste sexting. Vrouwen zijn vaker slachtoffer van seksueel geweld dan mannen. Meer dan de helft van de ervaringen met seksueel geweld vindt plaats op straat of in een uitgaansgebied, zo blijkt uit analyse van de data uit 2022.15 Seksueel geweld veroorzaakt bij veel slachtoffers emotionele of psychische problemen, zoals onveiligheidsgevoelens, slaapproblemen of depressieve klachten. Seksueel geweld en seksuele intimidatie kunnen van invloed zijn op de bewegingsvrijheid van met name vrouwelijke Amsterdammers.

Bijvoorbeeld doordat ze fietsroutes aanpassen of ’s nachts niet door het park lopen. In het afgelopen jaar zijn er met name zorgwekkende signalen over de doelgroep jonge meiden. Professionals zien meiden in de leeftijd 12 tot 14 jaar die in beeld komen met heftige problematiek. Zoals loverboyproblematiek of het aanbieden van seks in ruil voor een slaapplaats door meiden zonder vaste woon- of verblijfplaats. Daarbij is er sprake van achterliggende kwetsbaarheid, in de vorm van ontwrichte thuissituaties, een licht verstandelijke beperking of drugsgebruik. Sociale media spelen een grote rol in het leven van Amsterdamse jongeren, en daarmee ook in het verkennen van hun seksualiteit. Seksueel getinte foto’s of filmpjes kunnen via sociale media makkelijk worden verspreid en gebruikt worden om iemand te vernederen, wraak te nemen of te chanteren. Daarbij lopen dader- en slachtofferschap soms door elkaar heen. De drempel om online seksueel grensoverschrijdend gedrag te melden ligt vaak hoog. Professionals zien dat bij jongeren

14 Sextortion is afpersing met seksueel getinte beelden van een persoon. Wraakporno is het online zetten van

seksueel getinte beelden van iemands ex-partner. Grooming is het benaderen van een minderjarige door een meerderjarige voor seksueel contact. 15 https://onderzoek.amsterdam.nl/publicatie/fysieke-seksuele-grensoverschrijding-en-ongewenste-sexting

19

Gemeente Amsterdam Openbare Orde en Veiligheid

Definitieve versie 29 februari 2024

Amsterdams Veiligheidsbeeld 2023

die hiermee te maken hebben vaak sprake is van gevoelens van schaamte, schuld en angst voor negatieve reacties.

3.6 Wapengeweld Professionals hebben nog steeds zorgen over wapenbezit onder Amsterdammers, met name onder jongeren. In 2023 vielen vooral de steekincidenten door personen met verward gedrag op. Ook maken professionals zich zorgen over steekwapenbezit onder dak- en thuislozen. Daarnaast blijft sprake van uitgaansgeweld. Door een dodelijk steekincident bij een festival in mei 2023 kwam de veiligheid bij evenementen dit jaar extra onder de aandacht. Maar al langere tijd is uitgaansgeweld een aandachtspunt en zien professionals dat er wapens worden meegenomen bij uitgaansgelegenheden. De omvang van wapenbezit blijft echter onbekend. Wapenbezit blijft namelijk in principe buiten het zicht van de overheid, tot het moment dat iemand een wapen gebruikt of een wapen in beeld komt bij een controle. Het aantal geregistreerde incidenten is dan ook sterk afhankelijk van zowel de aangiftebereidheid als de inzet van recherche- en controlecapaciteit: als er meer wordt gecontroleerd op wapens zullen de geregistreerde wapenincidenten ook toenemen. Een behoorlijk deel van de Amsterdammers vermoedt dat illegaal wapenbezit voorkomt in hun buurt: 8% weet dit zeker, 6% heeft sterke vermoedens (Veiligheidsmonitor 2023). Dit zijn vergelijkbare percentages als in eerdere jaren. De vermoedens over illegaal wapenbezit zijn het sterkst in Zuidoost en Nieuw-West.

Zo geeft in Osdorp en Bijlmer Centrum ruim 17% van de bewoners aan zeker te weten dat er sprake is van illegaal wapenbezit in hun buurt. Professionals blijven zich zorgen maken over wapenproblematiek onder jongeren. Al geven sommige professionals aan de afgelopen tijd minder wapens te zien en er minder over te horen van jongeren. Tegelijkertijd blijft de online zichtbaarheid van wapens groot en zien sommige jongeren het als statusverhogend om een wapen te dragen. Het beeld dat er veel wapens in omloop zijn kan bijdragen aan onveiligheidsgevoelens: juist de angst om slachtoffer te worden kan aanleiding zijn om zelf een wapen te dragen. Naast de invloed van deze sociale normen is wapenbezit sterk gerelateerd aan criminaliteit. De voornaamste zorgen blijven dan ook de betrokkenheid van jongeren bij de georganiseerde drugscriminaliteit en verharding van sommige jongeren, waar wapenbezit in veel gevallen een onderdeel van is (zie hoofdstuk 5). Daarnaast zijn wapens makkelijk beschikbaar. Grote steekwapens zijn verkrijgbaar via online winkels. Maar ook vuurwapens zijn makkelijk verkrijgbaar, bijvoorbeeld omdat ze in Telegramgroepen worden aangeboden. Een opvallende ontwikkeling is de toename van verkoop van zelfgemaakte vuurwapens: alarmpistolen die zijn omgebouwd of vuurwapens die met 3dprinters zijn gefabriceerd.

20

Gemeente Amsterdam Openbare Orde en Veiligheid

Definitieve versie 29 februari 2024

Amsterdams Veiligheidsbeeld 2023

4 Overlast door personen

Bewoners en bezoekers kunnen overlast ervaren door het gedrag van andere mensen. We kunnen verschillende typen overlast onderscheiden aan de hand van de mensen die deze overlast veroorzaken. Zoals jeugdoverlast (zie hoofdstuk 5), overlast door dak- en thuislozen en andere kwetsbare groepen, of overlast door uitgaanspubliek. Deze vorm van problematiek ligt op het snijvlak van leefbaarheid en veiligheid, en vraagt capaciteit van de handhavende partijen.

4.1 Ervaren overlast Uit enquêtegegevens blijkt dat de overlast die Amsterdammers ervaren in het algemeen licht is afgenomen in 2023, maar dat deze verschilt per type overlast en tussen wijken. Met name in Centrum ervaren bewoners nog steeds veel overlast, maar ook De Punt in Nieuw-West valt op. Verder zijn vooral de ervaren overlast van buurtbewoners en ervaren geluidsoverlast licht gedaald, terwijl de ervaren overlast voor andere vormen gelijk bleef. Ook het type overlast verschilt per gebied. Zo geven vooral in Centrum bewoners aan overlast te ervaren van toeristen (28%) en dronken mensen (18%), terwijl bewoners van Nieuw-West vooral overlast ervaren van rondhangende jongeren (19%, Veiligheidsmonitor 2023).

Index ervaren overlast per wijk, augustus 2023. Bron: dashboard Veiligheid in beeld, Onderzoek & Statistiek.

21

Gemeente Amsterdam Openbare Orde en Veiligheid

Definitieve versie 29 februari 2024

Amsterdams Veiligheidsbeeld 2023

6% 6%

toeristen

11% 11%

rondhangende jongeren 8% 7%

buurtbewoners 4% 4%

horecagelegenheden

6% 6%

drugshandel drugsgebruik

7% 7%

verwarde personen

7% 7%

dronken mensen op straat

7% 7%

2022

2023

Ervaren overlast van verschillende doelgroepen. Weergegeven is het aandeel Amsterdammers dat hiervan veel overlast ervaart. Bron: Veiligheidsmonitor 2023.

Meldingen personenoverlast Op basis van de Veiligheidsmonitor lijkt het er dus op dat Amsterdammers in het algemeen dit jaar niet meer overlast door personen ervaarden dan voorheen. Toch is het aantal meldingen wel hoger dan in voorgaande jaren. In 2023 kwamen 19.46716 meldingen van personenoverlast binnen, ten opzichte van 16.627 in 2022. Dit aantal is aanzienlijk hoger dan voor de coronapandemie. Aan het begin van de coronapandemie was een piek in het aantal meldingen. Dit kwam vermoedelijk door meldingen over personen die zich niet aan maatregelen hielden en doordat veel mensen meer thuis waren dan normaal. Daarna nam het aantal meldingen af, maar dit jaar is het aantal dus weer gestegen. Meldingen van personenoverlast gaan bijvoorbeeld over geluidsoverlast, buiten slapende mensen, bedelen, alcohol- of drugsoverlast, vuurwerkoverlast en andere vormen van buren- of hangoverlast.

4.2 Overlast door dak- en thuislozen Professionals zien in 2023 een toename van overlast door een moeilijk af te bakenen categorie kwetsbare personen. Het gaat voornamelijk om personen die geen vaste woon- of verblijfplaats hebben. Professionals zien zowel meer personen die op straat verblijven als een toename in de 16 Dit is een gecorrigeerd aantal. In december 2023 is een zeer groot aantal meldingen gedaan van

vuurwerkoverlast op een bepaalde locatie. Het gaat om 9.946 meldingen binnen enkele dagen. Vermoedelijk is gebruikgemaakt van een bot. Deze meldingen zijn hier niet meegeteld omdat dit een vertekend beeld zou geven.

22

Gemeente Amsterdam Openbare Orde en Veiligheid

Definitieve versie 29 februari 2024

Amsterdams Veiligheidsbeeld 2023

ernst van de overlast. Dit blijkt ook uit het toegenomen aantal meldingen van bewoners over personen die bedelen, slapen in de openbare ruimte of overlast veroorzaken door verward gedrag. Deze vorm van overlast speelt door de hele stad. Overdag vaak op drukbezochte locaties waar dak- en thuislozen bedelen, zoals winkelstraten- en pleinen en stations. ’s Avonds verplaatsen mensen zich naar opvanglocaties verspreid over de stad of naar plekken om in de openbare ruimte te overnachten, zoals parken, pleinen en meer afgelegen gebieden. Daarbij is een waterbedeffect te zien: de verplaatsing van dak- en thuislozen door de stad wordt mede geleid door de aanwezigheid van toezicht en handhaving op bepaalde locaties. De overlast door dak- en thuislozen bestaat uit intimiderend gedrag, bedelen, alcohol- en drugsgebruik in de openbare ruimte, geluidsoverlast, wildplassen en –poepen, slapen in de openbare ruimte, vernielingen en achterlaten van afval, zoals gebruikte naalden of matrassen. Ook zien professionals een toename van verward gedrag. Dit kan voortkomen uit psychische problematiek, maar ook uit alcohol- en drugsgebruik. Daarnaast zijn er vermoedens dat deze doelgroep betrokken is bij kleine criminaliteit, zoals dealen van nepdope, winkeldiefstal, fietsendiefstal en zakkenrollerij.