Document · PDF

AmCom beleidsplan 2023-2024 versie 01-10-2022.pdf

Raadscommissie Algemene Zaken 30 maart 2023, gemeente AmsterdamBij agendapunt: Vaststellen verordening en meerjarenplan Amsterdams 4 en 5 mei comité (VN2023-005169)11.472 woorden

Open het PDF bij de gemeente ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen · deel 1 van 2

TOT WE ALLEMAAL VRIJ ZIJN

Amsterdams 4 & 5 mei comité Beleidsplan 2023 — 2025

Gaten in de Stad / FOTO: Jeroen Hofman, 2021

TOT WE ALLEMAAL VRIJ ZIJN DRIEJARENPLAN 4 & 5 MEI AMSTERDAM 2023 — 2025

Stille Tocht Bewegen is de beste vorm van herdenken. Het lichaam herinnert zich wat wij vergeten. Fysiek geheugen van reflexen, aangekoekte erfenis in spieren. Benen die voortgaan zoals benen voortgaan, tegen beter weten in, omdat volharden antwoord is op het slordige geweld waarmee geschiedenis steeds weer in ons opstaat. Voet voor voet, in naam van hen die doorstonden en doorstaan, tocht van rompen en gezichten waarin bewaard ligt wat er leeft in ons: de duizend variaties van daders en gewonden. Sommige verhalen zijn nog altijd belegerd door toondove angst voor meerstemmigheid. Ieder van ons kan een luchtbrug zijn, bevrijden wat vastzit in botten en vezels. Aandacht is antigif, dit traag, gezamenlijk bewegen, niet om ergens te komen maar om naast elkaar te lopen. Wetend dat elk lichaam in zich draagt wat wordt herdacht. Marjolijn van Heemstra 4 MEI 2022

TOT WE ALLEMAAL VRIJ ZIJN DRIEJARENPLAN 4 & 5 MEI AMSTERDAM 2023 — 2025

INHOUDSOPGAVE

VOORWOORD

1 — OPDRACHT 2 — TERUGBLIK 3 — VISIE 4 — BELEIDSDOELEN 2023 — 2025 5 — PROGRAMMAPLAN 4 MEI 5 MEI 6 — ORGANISATIE 7 — COMMUNICATIE 8 — FINANCIËN

19 23 27 34 36 37 45 53 54 59

BIJLAGEN

A / BEGROTING 2023 — 2025 B / OVERZICHT PROGRAMMA PARTNERS

61 62

TOT WE ALLEMAAL VRIJ ZIJN DRIEJARENPLAN 4 & 5 MEI AMSTERDAM 2023 — 2025

VOORWOORD

Geachte leden van de Gemeenteraad, Het Amsterdams 4 en 5 mei comité is een adviescommissie die werkt in opdracht van de raad en het college van B&W. Graag presenteren we u een driejarenplan voor de periode 2023 – 2025. Een volgend vierjarenplan (2026 – 2029) kan in oktober 2025 aan gemeenteraad en college worden aangeboden. In het nu voorliggende plan blikken we terug en kijken we vooruit. We presenteren een visie op 4 en 5 mei in Amsterdam, en vertalen die naar stedelijke ambities en een programma-aanpak. Wat is de betekenis van 4 en 5 mei in de stad? Voor Amsterdammers is dat in toenemende mate anders. Deels is dat een consequentie van de ‘grootschalige kleinschaligheid’ die gemaakt heeft dat een grote groep Amsterdammers betrokken is als vrijwilliger en als bezoeker. Voor de één is de betekenis van 4 en 5 mei het bezoeken van een kleine herdenking bij een huis in de eigen straat, voor de ander een bezoek aan een theater, concert, Vrijheidsmaaltijd of deelname aan de Stille Tocht. Voor het comité is het één niet belangrijker dan het ander: van waarde is dat Amsterdammers op eigen wijze in die twee dagen stil kunnen staan bij de verschrikkingen die de stad verwond hebben. Dat zij zich net iets meer bewust kunnen zijn van de geschiedenis van de stad en de betekenis van vrijheid.

Daar ieder jaar weer een programma voor maken, niet meer en niet minder – daarin ligt onze opdracht. Geen bubbel of gesloten wereld, maar reikend naar alle uithoeken van de stad. Er is de afgelopen jaren hard gewerkt aan een stevig programma met sterke netwerken.

Daarop kan de komende jaren verder worden gebouwd. Er is geen roer dat compleet om moet, de voortschrijdende tijd, de jaren die ons scheiden van de Tweede Wereldoorlog, brengen ons vanzelf bij keuzes die goed zijn voor de gedeelde toekomst van Amsterdammers. Daarbij blijven wij vasthouden aan de kenmerkende manier waarop Amsterdam herdenkt en viert: het adresseren van grote thema’s met kleine verhalen, en het zoeken naar monumentale rituelen via intieme ontmoetingen. In dit meerjarenplan nemen we u graag mee in het 4 en 5 mei programma zoals wij dat de komende drie jaar voor ons zien. Hartelijke groet, Het Amsterdams 4 en 5 mei comité Job Cohen (voorzitter), Benno Leeser (penningmeester), Andreé van Es, Zafer Yurdakul, Marian Duff, Heleen Terwijn

TOT WE ALLEMAAL VRIJ ZIJN FAMILIE AMSTERDAM 4 & 5 MEI AMSTERDAM 2023 — 2025 DRIEJARENPLAN Hoe ziet Amsterdam eruit? De dienst Onderzoek, Informatie en Statistiek van de Gemeente Amsterdam heeft de demografische cijfers van de stad teruggebracht naar 100 mensen op basis van drie karakteristieken: leeftijd, geslacht en culturele achtergrond. Elke persoon in de foto vertegenwoordigt zo 8630 Amsterdammers. Dit is Amsterdam in 2019. FOTO: Michiel van Nieuwkerk, 2019

TOT WE ALLEMAAL VRIJ ZIJN DRIEJARENPLAN 4 & 5 MEI AMSTERDAM 2023 — 2025

1— OPDRACHT Het Amsterdams 4 & 5 mei comité is in opdracht van het College van Burgemeester en Wethouders verantwoordelijk voor de organisatie van het programma van in stad. Het comité heeft een lange geschiedenis achter de rug. Al in 1946 werd een comité gevormd uit oud verzetsstrijders onder het motto “Dat nooit meer …” UITGANGSPUNTEN OPDRACHT • De (statutaire) opdracht van het Amsterdams 4 en 5 mei comité blijft ongewijzigd: Het hooghouden van de vrijheidslievende en tolerante tradities van Amsterdam, en het bevorderen van waakzaamheid en strijdbaarheid tegen verschijnselen en praktijken die herinneringen oproepen aan het tijdperk van de opkomst van het fascisme en nazisme en de weerslag daarvan op de periode daarna.

• Die opdracht is onverminderd actueel. In een periode van toenemende zorgen over antisemitisme en racisme spelen de tradities van herdenken en het bespreken en onderzoeken van onze collectieve geschiedenis een belangrijke rol bij het bewaken en onderhouden van onze democratische rechtsstaat.

TOT WE ALLEMAAL VRIJ ZIJN DRIEJARENPLAN 4 & 5 MEI AMSTERDAM 2023 — 2025

• De kernboodschap die het comité wil uitdragen: herinner je het buitengewone Tweede Wereldoorlog verleden van onze stad, in het belang van onze gedeelde toekomst. Herinner en realiseer je de gevolgen van oorlog, bezetting, onderdrukking en vervolging. Vier de vrijheid die we sinds 1945 delen, wees solidair met diegenen die nog niet vrij zijn, en blijf je oefenen in de kunst van het samenleven • De doelgroep van het comité zijn alle Amsterdammers. Daartoe maken we een grootschalig kleinschalig programma, met aansprekende programmeervormen, die een breed scala aan doelgroepen aanspreekt. • De opdracht van het comité is met name ook een communicatieopdracht: het aandacht vragen voor de programmering en het ondersteunen van belangrijke stemmen.

Oorlog op de Dam, 5 MEI 2022

Tafelkleed: Maarten Baas, 5 MEI 2012

TOT WE ALLEMAAL VRIJ ZIJN DRIEJARENPLAN 4 & 5 MEI AMSTERDAM 2023 — 2025

2— TERUGBLIK / DE AFGELOPEN 15 JAAR Stille Tocht, 4 MEI 2015

In de 77 jaar sinds 1945 heeft het comité vele gedaantes gehad. Ten behoeve van onderliggend beleidsplan en de keuzes en accenten die daarin worden gemaakt, geven we graag een korte terugblik op de afgelopen 15 jaar. Er zijn drie periodes te onderscheiden. 2007 — 2010

Pontonbrug, 5 MEI 2016

In de bestuursperiode onder voorzitterschap van Joke Koningh is in samenspraak met het College van B&W ingezet op een revitalisatie van 4 en 5 mei in Amsterdam. Er is besloten tot een programma- en organisatieverandering. In deze periode bestond het programma op 4 mei uit tientallen herdenkingen, een aantal herdenkingsconcerten, en op 5 mei uit een onderwijsprogramma en een Bevrijdingsfestival. Daarvan werd geconcludeerd dat 4 mei stond als een huis, maar verdieping kon gebruiken, 5 mei ter discussie stond en juist verbreding nodig had, en er een brug geslagen zou moeten worden tussen de twee dagen. Van een groot bestuur met een grotendeels

vrijwillige organisatie transformeerde het comité naar een klein en betrokken bestuur ondersteund door een professioneel bureau. 2011 — 2015 Tijdens de bestuursperiode onder het voorzitterschap van Sijbolt Noorda heeft het programma een flinke impuls gekregen. Er werd bewust gekozen voor een ‘grootschalig kleinschalig’ programma: juist doordat allerlei mensen en organisaties zich inzetten voor een programma op 4 en 5 mei, kregen die verhalen en geschiedenis waarde, en werd een groot spectrum aan doelgroepen bereikt en betrokken. Met Theater na de Dam – dat theatervoorstellingen brengt over de Tweede Wereldoorlog aansluitend aan de Dodenherdenking – werd een brug tussen 4 en 5 mei geslagen. Voor de verdieping van 4 mei werd het programma Open Joodse Huizen / Huizen van Verzet opgezet: kleine, intieme, sprekende herdenkingen op plekken waar de geschiedenis zich heeft afgespeeld.

TOT WE ALLEMAAL VRIJ ZIJN DRIEJARENPLAN 4 & 5 MEI AMSTERDAM 2023 — 2025

Voor de verbreding van de 5 mei programmering werd de Vrijheidsmaaltijd geïntroduceerd: een gezamenlijke maaltijd om de vrijheid te vieren en te bespreken. Theater na de Dam begon met één enkele theatrale voordracht in het kleine theater Perdu, en groeide uit tot een nationaal en alom gewaardeerd programma, dat in haar voorstellingen – en de media-aandacht die daar steevast voor kwam – een sterk stempel wist te drukken op het gesprek over 4 en 5 mei. Ook de Open Huizen kregen navolging in tal van andere steden. De Vrijheidsmaaltijden zijn in 2019 omarmd door het Nationaal Comité als nieuwe traditie voor een betekenisvolle 5 mei viering. 2016 — HEDEN In 2016 begon Job Cohen bij het Amsterdamse 4 en 5 mei comité aan zijn eerste termijn als bestuursvoorzitter. Het grootschalig kleinschalig programma werd verder verbreed en verdiept. Er kwamen jongerenprogramma’s op 4 mei, het artistiek programma werd opgetuigd. Inmiddels bestond het Amsterdams 4 en 5 mei programma uit honderden programmaonderdelen, met evenzovele organisaties en programmamakers die dat allemaal mogelijk maakten. Deze periode is met name ingezet op het consolideren van het sterk gegroeide 4 en 5 mei netwerk. Ook werden de middelen verruimd om de groei van het programma te kunnen betalen.

Tenslotte werd actief gezocht naar verhalen en stemmen die nog onvoldoende gehoord werden, en organisaties die nog niet vertegenwoordigd waren in het programma. Het begin van de tweede bestuursperiode onder voorzitterschap van Job Cohen in 2020 kenmerkte zich natuurlijk door de effecten van de corona-maatregelen. De herdenkingen en vieringen bij de edities 2020 en 2021 brachten een zeer aangepaste programmering, met toch zeer mooie en waardevolle projecten, zoals de TV productie ‘De Nieuwe Mens’ (NPO2), mediaprojecten

‘Stille Stad’, de Open Huizen podcastserie ‘Bezet’ en ‘Wandelend Herdenken’, de prachtige wandelkaart langs tweehonderd oorlogsverhalen gebracht in samenwerking met Het Parool. Het jaar 2022 was de ‘terugveer’ editie: hoewel pas een paar maanden voor 4 mei de maatregelen opgeheven werden, zagen we toch een programma dat qua omvang en bereik grotendeels gelijk was aan het programma in 2019. De laatste jaren is ingezet op een vernieuwing van de 5 mei programmering: het Amsterdams Bevrijdingsfestival is een dag vol programmering verspreid over de stad, met grootschalige programmering op 7 pleinen (o.a. Museumplein, Plein ’40 – ’45, Westerpark, Homomonument, Anton de Komplein), 40 culturele podia en meer dan 100 Vrijheidsmaaltijden.

TOT WE ALLEMAAL VRIJ ZIJN DRIEJARENPLAN 4 & 5 MEI AMSTERDAM 2023 — 2025

“Laten we herdenken dat radicale uitsluiting begint met een oordeel. Een oordeel of iemand, een groep, erbij hoort. Het begint met geschiedvervalsing, propaganda, en een bordje Verboden voor Joden in het Vondelpark. En het eindigt met ontmenselijking en moord. In Europa zien we nu heel dichtbij waar dat toe kan leiden.” Job Cohen bij aanvang Stille Tocht, 4 mei 2022

In deze periode heeft inclusief herdenken, het belang van meerstemmigheid en het koloniale aspect van de Tweede Wereldoorlog meer en meer de aandacht gekregen. Er kwamen herdenkingen bij (o.a. de Roma en Sinti herdenking, de herdenking op het Anton de Komplein), de centrale voorstelling van Theater na de Dam in Carré ging over NederlandsIndië (De Oost Bevrijd?) en Gouden Kalf winnaar Eefje Blankevoort maakte ‘Tot we allemaal vrij zijn’, een korte film over meerstemmigheid op 4 mei.

Herdenking Columbusplein

TOT WE ALLEMAAL VRIJ ZIJN DRIEJARENPLAN 4 & 5 MEI AMSTERDAM 2023 — 2025

3— VISIE 3.1 / HERDENKEN & VIEREN: DE ALGEMENE TRENDS Welke rol speelt de Tweede Wereldoorlog in onze samenleving? En hoe ziet die samen leving er eigenlijk uit? Tijden en omstandigheden veranderen in een rap tempo. Stichting Kennis- en Innovatiecentrum WOII vat de algemene ontwikkelingen als volgt samen:

Opening vrijheidspont, 5 MEI 2022

1 De uitval van de klassieke ‘eigenaren’ van het oorlogserfgoed, ofwel de generatie die de Tweede Wereldoorlog bewust meemaakte. 2 De veranderende bevolkingssamenstelling waarbij een steeds groter deel van de samenleving geen directe biografische betrokkenheid bij het (Nederlandse) WOII-erfgoed heeft. 3 Afnemende feitelijke en contextuele kennis over de Tweede Wereldoorlog en het gemis aan relevantie bij jonge generaties 4 De multidimensionale kant van het narratief van WO2: het verhaal in multiperspectief en de diversiteit van ‘de doelgroep’.

5 De snelheid van de ontwikkelingen van digitalisering en technologieën en het internationale karakter waarbij de scheidslijnen tussen fysiek en digitaal steeds meer vervagen. Er liggen grote vragen, verwachtingen en thema’s op het bordje van 4 en 5 mei: kunnen we onszelf wapenen tegen ondermijning van de democratie? Kunnen we ons beschermen tegen een terugkeer van het fascisme, andere vormen van dictatuur? Tegen antisemitisme en andere vormen van racisme? Om aan die verwachting te kunnen voldoen moet herdenken meer zijn dan een ritueel. Herdenken is een werkwoord en suggereert noeste rouwarbeid. Als wij met zijn allen eens per jaar twee minuten stilte in acht nemen voor een van de grootste verschrikkingen in de wereldgeschiedenis, en de rest van het jaar onze ogen sluiten, wat is dan de werkelijke betekenis van onze herdenking in tijden van nood?

TOT WE ALLEMAAL VRIJ ZIJN DRIEJARENPLAN 4 & 5 MEI AMSTERDAM 2023 — 2025

3.2 / VISIE OP 4 MEI HERINNEREN Herinneren: hoe doe je dat, en waartoe? Herdenken is een vorm van herinneren, een ‘performance of memory’, een herinneringsoptreden. Herdenken is een geritualiseerde, theatrale opvoering van herinnering. De afgelopen jaren is er een duidelijk trend om dat ritueel en de politiek van herinneren, te bevragen en bekritiseren. In Amsterdam zien we een veelheid aan rituelen van herdenking. Denk aan de werkplaats ‘Namen en Nummers’ die jaarlijks ingericht wordt in de Transvaalbuurt, en die in 2022 navolging kreeg in Oud-West, maar ook aan andere nieuwe herdenkingen die overal ontstaan. Waar komen we vandaan, waar horen we bij, welke idealen en herinnering willen we delen? Hier ligt de opdracht in het flexibel blijven in de rituelen en actief te zoeken naar meerstemmigheid waarbij tegelijkertijd de Amsterdamse WOII geschiedenis uitgangspunt blijft. FAMILIEVERHALEN Hoewel de herdenkingscultuur springlevend is, valt dezer jaren tegelijkertijd de eerste generatie weg. Dat roept allerlei vragen op bij herdenkingsrituelen.

Welke betekenis heeft dat verleden nu voor verschillende generaties? Hoe kijkt een tweede, derde en vierde generatie naar de geschiedenis (van hun (groot) ouders)? Wat zijn de behoeftes van verschillende generaties en doelgroepen? Het Nationaal Comité doet in dit verband deelstudies naar familiegeschiedenissen met betrekking tot de dwangarbeid, en naar de Indische geschiedenis. Deze perspectieven worden dan weer vertaald naar programmering, het meest zichtbaar zijn waarschijnlijk de filmpjes met jongeren en ouderen die sinds 2018 worden vertoond voorafgaand aan de Dodenherdenking op de Dam, en de jongeren die namens hun ouderen aansluitend een krans leggen.

PLEKKEN VAN HERINNERING Sommige mensen hebben een directe lijn met de geschiedenis via hun familieverhalen, anderen hebben een verbinding met de geschiedenis via hun huis, straat of buurt. De stad Amsterdam is op de Jodenbuurt na fysiek vrijwel ongeschonden uit de bezetting gekomen. De stad van 1940-1945 bestaat grotendeels nog. ‘Places of memory’ spelen een steeds belangrijker rol in de manier waarop Amsterdammers met hun geschiedenis omgaan. Dat zie je in een herwaardering van de monumentale grachtengordelpanden in het licht van de koloniale geschiedenis, maar evenzogoed met betrekking tot de oorlogsgeschiedenis van de stad. Het hele Open Joodse Huizen programma, en veel Vrijheidsmaaltijden vertellen een vaak relatief onbekende geschiedenis die op die plek plaatshad.

TOT WE ALLEMAAL VRIJ ZIJN DRIEJARENPLAN 4 & 5 MEI AMSTERDAM 2023 — 2025

“Oorlog werkt generaties lang door. Nu, 75 jaar na onze bevrijding, zit de oorlog nog steeds in ons. Het minste wat we kunnen doen is: niet wegkijken. Niet goedpraten. Niet uitwissen. Niet apart zetten. Niet ‘normaal’ maken wat niet normaal is. En: onze vrije, democratische rechtsstaat koesteren en verdedigen. Want alleen die biedt bescherming tegen willekeur en waanzin.” Z.M. de Koning op de Dam, 4 mei 2020

KOLONIAAL VERLEDEN Er is enorme beweging in de manier waarop Nederland en Amsterdam, omgaat met het koloniaal verleden. Van de Kick Out Zwarte Piet beweging tot The Black Archives, van Black Lives Matter tot de toeslagenaffaire, van de tentoonstelling Slavernij tot de tentoonstelling Revolusi!: het koloniaal verleden, het Nederlands daderschap en hoe uitbuiting en racisme over generaties doorwerkt, staat vol in de spotlights. Dit vertaalt zich ook naar 4 en 5 mei: tijdens de Dodenherdenking 2022 werd voor het eerst de koloniale oorlog die Nederland voerde in Indonesië genoemd, sinds 2021 is er een herdenking op het Anton de Komplein, en in vele programma’s is aandacht voor de WOII geschiedenis van de Oost en West.

Theater Na De Dam, Een Oude Boom Verplaats Je Niet, 4 MEI 2017

TOT WE ALLEMAAL VRIJ ZIJN DRIEJARENPLAN 4 & 5 MEI AMSTERDAM 2023 — 2025

3.3 / VISIE OP 5 MEI VRIJHEID Hoe vier je vrijheid, hoe ga je om met vrijheid, hoe sta je stil bij vrijheid. Het woord vrijheid wordt geclaimd door allerlei partijen voor allerlei doeleinden. In coronatijd werd het een banier waaronder allerlei protesten zich verzamelden. Onderzoek van het Nationaal Comite laat zien dat de vraag ‘Wat is Vrijheid’ ieder jaar weer vooral op een persoonlijke manier wordt ingevuld, meestal als “kunnen gaan en staan waar je wilt,” “kunnen zeggen wat je wilt.” Het collectieve begrip van vrijheid, de vrijheid in solidariteit, of de institutionele vrijheid binnen een grondwet, in verbinding met anderen, is ingewikkelder en verder weg. Men zou kunnen zeggen dat hier een taak ligt: het benadrukken van collectieve vrijheid en verbondenheid als voorwaarde voor een democratisch bestel. Een belangrijke doelstelling die wij hier zien is het weer sterker verbinden van 5 mei aan 4 mei. De herinnering aan de Tweede Wereldoorlog is een van de duidelijke referenties als we het willen hebben over vrijheid, rechtstaat, democratische waarden en burgerschap.

VRIJHEID VERLANGT SOLIDARITEIT Dat er vandaag de dag mensen op de been komen om aandacht op te eisen voor hun vrijheid en daarbij vergelijkingen trekken tussen de Tweede Wereldoorlog en de beperkingen die hen door de coronamaatregelen worden opgelegd, is een typische uiting van wat journalist Tom-Jan Meeus ‘de dictatuur van het eigenbelang’ doopte. Hoog tijd voor een herijking van het begrip vrijheid. Wat betekent het eigenlijk? Misschien kan het devies ‘heldhaftig, vastberaden, barmhartig’ dat Amsterdam kreeg van Koningin Wilhelmina ons daarbij helpen. Het motto is direct verbonden met de Februaristaking. Als startpunt van een herijking kunnen we ons ook laten inspireren door het motto ‘Niemand is vrij tot we allemaal vrij zijn’: vrijheid verlangt solidariteit; elkaar in de ogen kunnen kijken en elkaar kunnen beloven elkaars vrijheid te verdedigen.

IN BEWEGING OP 5 MEI Op 4 mei staan we stil. Als een oefening in waakzaamheid, luisteren we, en vertellen we de verhalen van onrecht, pijn en onmenselijkheid. En het verzet ertegen. We eren de slachtoffers en zeggen even niets. Op 5 mei komen we in beweging. We spreken onze hoop uit, vieren het leven en de bevrijding. En vragen ons af wat vrijheid betekent, en oefenen in het samenleven. We genieten van de schoonheid van de vriendschap tussen burgers, in vol besef van de kwetsbaarheid en het geweld van het bestaan. PROGRAMMA’S OP BEVRIJDINGSDAG Wat vieren Nederlanders op 5 mei, hóe doen ze dat en vooral: wat missen ze nog? Uit recent (2021) onderzoek van het Nationaal Comité blijkt onder meer dat er behoefte bestaat aan meer bezinning en diepgang, aan een lokaler, groter en diverser aanbod. Sinds 1981 worden in alle provincies Bevrijdingsfestivals georganiseerd, waar muziek, feesten en vieren centraal staan. De bezoekers van die festivals zijn over het algemeen erg tevreden. Er is echter ook een grote groep die zich daar niet toe aangetrokken voelt en juist meer behoefte heeft aan bezinning en verdieping. Zij willen stilstaan bij de vrijheid, erop reflecteren en er betekenis aan geven. Om meer te weten te komen over waar Nederlanders enthousiast van worden, kregen vier focusgroepen van elk zes deelnemers een aantal concrete ideeën voorgelegd.

Daarvan werden de Vrijheidsmaaltijden en het delen van verhalen over historische en actuele gebeurtenissen, bijvoorbeeld via theatervoorstellingen, een podcast of een documentaire, enthousiast ontvangen. Ook sportwedstrijden, fietstochten en kleinschalige optredens konden op instemming rekenen.

TOT WE ALLEMAAL VRIJ ZIJN DRIEJARENPLAN 4 & 5 MEI AMSTERDAM 2023 — 2025

3.4 / POSITIE VAN HET AMSTERDAMS COMITÉ IN HET HERDENKINGSVELD TWEEDE WERELDOORLOG UITGANGSPUNT OP 4 & 5 MEI Het Amsterdams 4 en 5 mei comité zal als uitgangspunt voor haar programmering bij de basis blijven, dat is de Tweede Wereldoorlog en wat deze voor Amsterdam betekende. Naast het sterker benadrukken van de ‘wereld’ in die Wereldoorlog zien we graag een algemeen Amsterdams Comité Herdenking ontstaan: een samenwerking tussen de vele herdenkingsdagen die samen betekenis geven aan belangrijke geschiedenissen die we delen. ADVIES: OPRICHTING AMSTERDAMS (& NATIONAAL) COMITÉ HERDENKEN De afgelopen tien jaar is het 4 en 5 mei programma in Amsterdam en Nederland flink gegroeid – en geëvolueerd. De opdracht in 2010 was om 4 en 5 mei te revitaliseren. Dat is zonder meer gelukt, terwijl gedurende die jaren verschillende zwaan-kleef-aanvormen zijn ontwikkeld en landelijk uitgewaaierd. De stad is meer dan betrokken bij al die activiteiten, mogelijk gemaakt door zovelen. De afgelopen jaren zijn we naast de boom die 4 en 5 mei is, ook andere bomen beter gaan zien: 1 juli en 15 augustus, en natuurlijk ook die andere direct aan WOII gerelateerde dagen: de Nationale Holocaust Herdenking en Herdenking Februaristaking 1941. Het lijkt soms alsof dit losstaande bomen zijn, en er wordt geklaagd dat de ene boom anderen in de schaduw stelt.

Maar deze manier van ‘horizontaal’ kijken ontneemt het zicht op de bodem, waar die bomen samen in staan en die onder de grond op tal van manieren met elkaar verbonden zijn. Na baanbrekende uitspraken van het kabinet over slavernij en Indonesië/NederlandsIndië lijkt de tijd dan ook rijp dat de herdenkingspraktijk zich naar een nieuwe vorm en een nieuwe werkelijkheid ontwikkelt.

Daarom pleiten wij voor een Amsterdams Comité Herdenken. Dit Comité gaat de gezamenlijkheid van het herdenken, leren, verwerken en vieren uitdragen. Voor de duidelijkheid: dit betekent nadrukkelijk niet dat de verschillende geschiedenissen op een hoop gegooid kunnen worden. Ook verandert dit comité niet de verschillende uitvoeringspraktijken, maar het comité vertegenwoordig de gezamenlijke belangen en doelen van het herdenkingswerk.

‘Niemand is vrij tot we allemaal vrij zijn’: vrijheid verlangt solidariteit; elkaar in de ogen kunnen kijken en elkaar kunnen beloven elkaars vrijheid te verdedigen.

TOT WE ALLEMAAL VRIJ ZIJN DRIEJARENPLAN 4 & 5 MEI AMSTERDAM 2023 — 2025

“De herinnering aan de Tweede Wereldoorlog en de afgrijselijke beelden uit Oekraïne, doen ons de kwetsbaarheid van onze samenleving ten volle beseffen. En het is precies dat besef dat ons sterkt in de overtuiging om telkenmale opnieuw te herdenken.” Burgemeester Femke Halsema bij de aanvang van de Stille Tocht, 4 mei 2022

TOT WE ALLEMAAL VRIJ ZIJN DRIEJARENPLAN 4 & 5 MEI AMSTERDAM 2023 — 2025

4— BELEIDSDOELEN 2023 — 2025 4.1 / UITGANGSPUNTEN • In alle 4 en 5 mei programmering is de geschiedenis van de Tweede Wereldoorlog in Amsterdam het uitgangspunt, waarbij de Holocaust een centrale plek heeft. • Het Amsterdams comité blijft ruimte bieden aan verschillende en nieuwe stemmen. Het woord ‘wereld’ in Wereldoorlog is belangrijk, zeker als het gaat om geschiedenissen uit de ‘Oost’ en de ‘West’. • We zetten ons in voor een herdenking en viering voor alle Amsterdammers. • Het Amsterdams comité houdt daarom vast aan de strategie van een ‘grootschalig kleinschalig’ programma, dat vele stemmen en vormen een kans biedt, vele meningen en idealen de ruimte geeft, allerlei doelgroepen in de stad aanspreekt, en ruimte biedt aan experiment en vernieuwing.

Stille Tocht, 4 MEI 2022

“Je zou kunnen stellen dat het Nationaal Comité 4 en 5 mei voor monumentaliteit kiest en het Amsterdams comité voor intimiteit.” Ramsey Nasr

TOT WE ALLEMAAL VRIJ ZIJN DRIEJARENPLAN 4 & 5 MEI AMSTERDAM 2023 — 2025

4.2 / BELEIDSDOELEN • Consolideren van gegroeid programma en netwerk, vasthouden aan de aanpak ‘grootschalig kleinschalig’, spreiding door de stad en verbinding met de vele (sub) culturen die de stad rijk is. • Inzetten op ontwikkeling van 4 maar met name 5 mei, waar ruimte is voor nieuwe vormen, stemmen, rituelen en partners. • Starten gesprek over toekomst van herdenken. Naar een Amsterdams Comité Herdenken waarin o.a. ook de (Nationale) Holocaust herdenking in januari, 25 februari (Februaristaking), 16 mei (Razzia Roma en Sinti), 1 juli (Afschaffing Slavernij) en 15 augustus (einde WO2) vertegenwoordigd zijn. 4.3 / AANPAK • Het Amsterdams 4 en 5 mei comité coördineert, mede-financiert en -organiseert een programma van circa 300 programma’s op 4 en 5 mei in Amsterdam, waarbij vrijwilligers en partners uit de hele stad betrokken zijn; • Sinds 2010 is het 4 en 5 mei programma in Amsterdam gegroeid van zestig naar circa 300 programma’s in de stad, verdeeld over de verschillende stadsdelen en verschillende programmavormen, zoals Herdenkingen, Concerten, Theater na de Dam, Open Joodse Huizen en Huizen van Verzet, tentoonstellingen, lezingen, educatieprogramma’s, Vrijheidsmaaltijden en Bevrijdingsfestivals. • Vrijwel elke activiteit draagt of vertelt een verhaal over de stad.

De kracht van het programma zit in de zogenoemde ‘grootschalige kleinschaligheid’: op veel plekken is er door de vorm van het programma ruimte voor inhoud en intimiteit, waardoor verhalen goed tot hun recht kunnen komen; • De verschillende soorten activiteiten maken een inhoudelijk programma mogelijk, waarbij talloze kleine en grote geschiedenissen aan bod komen.

De uiteenlopende activiteiten kennen verschillende doelgroepen, en betrekken Amsterdammers uit alle hoeken van de stad; • In Amsterdam wordt op diverse manieren aandacht besteed aan oorlogs- en emancipatieverhalen uit NederlandsIndië, de Antillen, Suriname en andere plekken waar in de oorlog familie van huidige Amsterdammers woonde. • Naast het fijnmazige programma kiest het comité geregeld voor gezichtsbepalende projecten, zoals de Brug over het IJ (2016), Vrijheidsmaaltijd onder de bogen van het Rijksmuseum (2018), het Familieportret van 100 Amsterdammers (2019) en De Nieuwe Mens (2021).

TOT WE ALLEMAAL VRIJ ZIJN DRIEJARENPLAN 4 & 5 MEI AMSTERDAM 2023 — 2025

4.5 / ROLLEN COMITÉ • Aanjagen en stimuleren onderzoek, opinie en bijdragen aan de herdenkingscultuur. • Ontwikkelen van netwerk in de stad, verbinden met bestaande en nieuwe maatschappelijke en culturele initiatieven. • Onderhouden van relaties met diverse andere herdenkings- en emancipatiegemeenschappen. • Initiëren en ontwikkelen eigen programma’s en projecten. • Ondersteunen van partners in zwaankleef-aan programma’s. • Ondersteunen van partners in hun eigen producties.

4.4 / BEREIK & DOELGROEP • Jaarlijks nemen circa 110.000 mensen nemen deel aan het Amsterdamse programma op 4 en 5 mei, los van de bezoekers van de Nationale Herdenking op de Dam en het Concert op de Amstel. • Het comité betrekt zoveel mogelijk Amsterdammers bij de traditie van herdenken en het vieren van vrijheid en stimuleert met tal van programmavormen een kritische blik op de manier waarop we die vrijheid georganiseerd hebben. Het programma krijgt vorm in samenwerking met 480 partners en 1.600 vrijwilligers en talloze vertellers, programmamakers, acteurs, muzikanten, kunstenaars en anderen. • Er wordt veel tijd en energie gestopt in het contact met partners en vrijwilligers, wat bijvoorbeeld tot uiting komt in goed bezochte partnerbijeenkomsten (tweemaal per jaar).

Herdenking Sierplein

• Ondersteunen van in Amsterdam ontwikkelde innovatieve vormen van vieren en herdenken, zoals Theater na de Dam, Open Joodse Huizen en de Vrijheidsmaaltijd, in hun groei naar de rest van Nederland.

TOT WE ALLEMAAL VRIJ ZIJN DRIEJARENPLAN 4 & 5 MEI AMSTERDAM 2023 — 2025

5— PROGRAMMAPLAN 4 & 5 MEI

4 MEI

TOT WE ALLEMAAL VRIJ ZIJN DRIEJARENPLAN 4 & 5 MEI AMSTERDAM 2023 — 2025

5.1 / HERDENKINGEN In Amsterdam worden op ongeveer vijftig plekken herdenkingen georganiseerd. Veruit het grootste aantal wordt al decennia gecoördineerd door wijk- of buurtcomités. Het Amsterdams comité heeft een coördinerende taak, en verzorgt de stedelijke communicatie van de herdenkingen. De Gemeente Amsterdam ondersteunt met vergunningverlening en verschillende soorten praktische en financiële hulp rondom de herdenkingslocaties. Dit netwerk van vrijwilligers dat met elkaar zoveel activiteit organiseert, is van grote waarde en verdient blijvende ondersteuning en erkenning.

Wat de afgelopen tien jaar opvalt is dat de bezoekersaantallen constant zijn of stijgen, er binnen de traditie allerlei vernieuwingen plaatshebben in vorm en inhoud (denk aan de ‘Namen en Nummers ’herdenking in de Transvaalbuurt, de jongerenherdenking in De Pijp), en er nog steeds nieuwe herdenkingen ontstaan. Het gaat daarbij met name om herdenkingen bij nieuwe monumenten (bijvoorbeeld de Sobiborplaquette in het Vondelpark) of herdenkingen rondom verhalen die te weinig zichtbaar waren (denk aan de Roma en Sinti herdenking en de herdenking op het Anton de Komplein).

TOT WE ALLEMAAL VRIJ ZIJN DRIEJARENPLAN 4 & 5 MEI AMSTERDAM 2023 — 2025

Doelgroep Buurtbewoners, twintigers/dertigers, ouders met kinderen, ouderen. Gemiddelde leeftijd 50 jaar. Huidig bereik 50 locaties, 25.000 deelnemers Gewenst bereik Idem Budget 17.500 euro Aandachtspunten De samenwerking tussen de gemeente en de comités. De gemeentelijke betrokkenheid ligt op verschillende terreinen (vergunningsverlening, veiligheid, subsidieverlening, schoonmaak en praktische ondersteuning) waarbij het van belang is dat de vrijwillige organisatie van de comités niet te complex gemaakt wordt.

5.2 / STILLE TOCHT De Stille Tocht is een Amsterdamse bijdrage aan de Nationale Herdenking. Met de Burgemeester, de leden van het Amsterdams 4 en 5 mei comité en de leerlingen van een jaarlijks wisselende schoolklas voorop, lopen we in stilte van het Stadhuis, door de oude Jodenbuurt, langs de Dokwerker, het Namenmonument, de Schaduwkade, over de Magere Brug en door de Utrechtsestraat, over het Rembrandtplein en het Rokin naar de Dam. Het is ieder jaar weer erg indrukwekkend om met zo’n grote groep mensen met de stille trom en met trage gang door de historische stad te lopen. Voorafgaand aan de Stille Tocht is er muziek van het Koninklijk Zigeunerorkest Roma Miranda, en zijn er toespraken. Bij aankomst op de Dam is voor de deelnemers aan de Stille Tocht het voorste vak bij de herdenking gereserveerd. De scholieren leggen een krans bij het Nationaal Monument en de burgemeester spreekt eens in de 3 jaar voorafgaand aan de twee minuten stilte. Doelgroep (Nieuwe) Amsterdammers, dertigers/ zestigers. Gemiddelde leeftijd 50 jaar. Huidig bereik 2.000 deelnemers Gewenst bereik 2.500 deelnemers Budget 8.000 euro Aandachtspunten De Stille Tocht kan nog beter onder de aandacht gebracht worden: eigenlijk zou iedere (nieuwe) Amsterdammer ten minste eenmaal mee moeten lopen in de Stille Tocht. Organisatie Amsterdams 4 en 5 mei comité i.s.m. vrijwilligers.

Namen en Nummers, Kastanjeplein

TOT WE ALLEMAAL VRIJ ZIJN DRIEJARENPLAN 4 & 5 MEI AMSTERDAM 2023 — 2025

5.3 / OPEN JOODSE HUIZEN / HUIZEN VAN VERZET Tijdens het Open Huizen programma wordt de geschiedenis van Joods Amsterdam en de Tweede Wereldoorlog verteld op de plaatsen waar het zich heeft afgespeeld: in huiskamers, cafés en schoollokalen vertellen overlevenden en nazaten hun persoonlijk verhaal. Het Open Joodse Huizen programma is een intiem programma, waar je voor je voeten de geschiedenis ziet leven, en waar verhalen ter plekke aangevuld worden door oud- bewoners, buren en deskundigen. Het is ook een monumentaal programma, omdat het een soort levende herdenking is van het leven tijdens en voor de bezetting, in een stad die weliswaar fysiek vrijwel ongeschonden de oorlog doorkwam, maar afscheid moest nemen van ruim 61.000 stadsgenoten die in de kampen werden vermoord. Vanwege de grote belangstelling en later ook ingegeven door de coronapandemie zijn we de afgelopen jaren meer gaan programmeren in grotere locaties, zoals musea, theaters en scholen, en werd in 2020 de goed beluisterde podcastserie ‘Bezet: audiomonumenten van de stad Amsterdam’ opgezet.

TOT WE ALLEMAAL VRIJ ZIJN DRIEJARENPLAN 4 & 5 MEI AMSTERDAM 2023 — 2025

Organisatie Het Open Joodse Huizen / Huizen van Verzet programma in Amsterdam is een coproductie van het Amsterdams 4 en 5 mei comité en het Joods Cultureel Kwartier. Doelgroep Studenten, buren, geïnteresseerden in de geschiedenis. Gemiddelde leeftijd 60 jaar. Huidig bereik 2.500 deelnemers, 50.000 luisteraars podcastserie Gewenst bereik Er is aan maximum bereikt in deelnemers per locatie, er is groei mogelijk naar nieuwe locaties, en in luisteraars en mediabereik. Budget 30.000 euro Aandachtspunten Er is een herijking nodig, met partners en vrijwilligers, van de manier waarop we de afgelopen 10 jaar geprogrammeerd hebben. De generatie overlevenden en mensen die de bezetting uit eerste hand heeft meegemaakt is ons aan het ontvallen. Hoe willen we deze programmalijn voortzetten?

Open Joodse Huizen

TOT WE ALLEMAAL VRIJ ZIJN DRIEJARENPLAN 4 & 5 MEI AMSTERDAM 2023 — 2025

5.4 / THEATER NA DE DAM Cultuur is gebouwd op het doorgeven van verhalen. Dit immateriële erfgoed is van oudsher hoe we als mens leren waar we vandaan komen, wat ons helpt onszelf en de ander te begrijpen en ons richting geeft over wie we willen zijn. Theater Na de Dam wil dat de verhalen uit de Tweede Wereldoorlog onderdeel blijven van ons gedeelde erfgoed: ‘Het doorgeven van deze belangrijke verhalen en ze in perspectief plaatsen is onze kern. Wij doen dat met de kracht van theater, op podia, in scholen, in media en in gesprek en debat.’ Op de avond van de Nationale Dodenherdenking op 4 mei om 21.00 uur zetten theatermakers en artiesten in heel Nederland zich in om deze dag van extra betekenis te voorzien. Elk jaar spelen gelijktijdig meer dan honderd voorstellingen die ieder op hun eigen manier betrekking hebben op de Tweede Wereldoorlog, waarvan jaarlijks ongeveer 30 voorstellingen in Amsterdam, waaraan vrijwel alle Amsterdamse theaters meedoen. Theater Na de Dam benadert elk jaar theatermakers met de vraag of zij speciaal voor 4 mei een nieuwe voorstelling willen maken die een actueel perspectief biedt op de Tweede Wereldoorlog en de wereld van vandaag. Eerder waren dat onder andere Nina Spijkers, Pierre Bokma, Igone de Jong, Nasrdin Dchar, Wende & Typhoon en Orkater. Daarnaast zijn jongerenvoorstellingen een wezenlijk onderdeel van Theater Na de Dam.

Samen met theatermakers verdiepen jongeren zich in de geschiedenis van hun wijk ten tijde van de Tweede Wereldoorlog en interviewen ouderen uit de buurt over hun herinneringen. Die gesprekken gebruiken zij als basis voor hun voorstelling.

Organisatie Theater na de Dam wordt georganiseerd door stichting Theater na de Dam en financieel ondersteund door het Amsterdams comité. Doelgroep Jongeren, cultureel publiek, dertigers/ zestigers. Gemiddelde leeftijd 45. Huidig bereik Bezoekersaantallen Amsterdam (inclusief jongerenprogramma’s) jaarlijks ongeveer 5.000. Mediabereik is groot, met name voor de spraakmakende voorstellingen en natuurlijk via het NPO1 programma ‘Nacht na de Dam’ dat jaarlijks in samenwerking met de NOS wordt gemaakt. Gewenst bereik Idem Budget 40.000 euro Aandachtspunten Theater na de Dam begon in 2010 met een theatrale lezing in Perdu en is inmiddels uitgegroeid tot een nationale 4 mei traditie. Financieel zijn zij echter nog altijd volledig afhankelijk van (vaak jaarlijkse) projectsubsidies. Samen met Theater na de Dam, de Vrijheidsmaaltijden, Oorlog in Mijn Buurt en de Vrijheidscolleges bepleiten wij bij de rijksoverheid een structurele ondersteuning.

TOT WE ALLEMAAL VRIJ ZIJN DRIEJARENPLAN 4 & 5 MEI AMSTERDAM 2023 — 2025

5.5 / AVONDPROGRAMMA 4 MEI: HERDENKINGSCONCERTEN & FILM In de avond na de Dodenherdenking vinden er circa tien herdenkingsconcerten plaats. Daarnaast biedt een groeiend aantal filmhuizen en bioscopen in de stad een passende programmering, soms inclusief voorprogramma / beschouwing. De concerten en filmprogramma’s worden door de verschillende podia georganiseerd, en waar gewenst financieel, communicatief en redactioneel ondersteund door het Amsterdams comité.

Theater Na de Dam, 4 MEI 2017

Doelgroep Cultureel publiek, dertigers/zestigers. Gemiddelde leeftijd 55. Huidig bereik Circa 7.500 bezoekers Gewenst bereik Bereik verbreden met een herdenkingsconcert specifiek gericht op jongeren. Budget 2.000 euro Aandachtspunten Zie gewenst bereik.

TOT WE ALLEMAAL VRIJ ZIJN DRIEJARENPLAN 4 & 5 MEI AMSTERDAM 2023 — 2025

5 MEI

TOT WE ALLEMAAL VRIJ ZIJN DRIEJARENPLAN 4 & 5 MEI AMSTERDAM 2023 — 2025

“Er lijkt een honger te zijn naar verhalen, elke keer weer andere, nieuwe verhalen. De ‘Huizen van Verzet’ worden druk bezocht. Voor een ijzersterk verhaal in een buurtkroeg of een aangrijpend relaas in een bovenhuis.” Jan Tromp, in De Volkskrant

TOT WE ALLEMAAL VRIJ ZIJN DRIEJARENPLAN 4 & 5 MEI AMSTERDAM 2023 — 2025

PROGRAMMADOELSTELLINGEN 5 MEI

PROGRAMMADOELSTELLINGEN

Het Amsterdams comité koerst met betrekking op de Bevrijdingsfestivals op spreiding en verdieping. Het Amsterdams Bevrijdingsfestival is als het ware één groot programma, verspreid door de hele stad. Onderdeel van het overkoepelende Bevrijdingsfestival zijn ten minste zeven zogenaamde hoofdlocaties: autonome festivalorganisaties die allen een gratis toegankelijk festival organiseren met ieder een duidelijk eigen signatuur, in alle delen van de stad. We zien deze festivals als de ‘backbone’ van het Amsterdams Bevrijdingsfestival, en het stelt ons en de organisatoren in staat om een groot aantal partnerorganisaties te betrekken, voor verschillende doelgroepen te programmeren, en verschillende artiesten en makers een stem te geven op 5 mei.

KWALITATIEF • Het realiseren van een stadsbreed festival waarin de nadruk ligt op een breed cultureel aanbod en wat toegankelijk is voor alle lagen van de Amsterdamse samenleving: grootschalig kleinschalig; • Verbinding zoeken tot 4 mei; publiek ervaart meer samenhang tussen beide dagen; • Programmering vertrekt vanuit een inhoudelijke uitnodiging aan de stad; 5 mei is een feest én een gesprek; • Een meerstemmig perspectief brengen op WOII, oorlog en vrijheid; • Op 5 mei zichtbaar maken in het straatbeeld dat het Bevrijdingsdag is.

Daarnaast vormen de ruim honderd Vrijheidsmaaltijden een belangrijk onderdeel van het programma. Ook zijn we in 2022 gestart met het actief stimuleren van cultuurhuizen en muziekpodia om passend te programmeren op 5 mei en ondanks de naweeën van corana was er animo en we willen dit in 2023 verder uitbouwen. Ten slotte werken we met een programmalijn die we de ‘vrije ruimte’ noemen, waarin we met kunstenaars, leerlingen, studenten, ontwerpers, denkers en verhalenvertellers werken aan nieuwe rituelen, formats en activiteiten vanuit de urgentie dat 5 mei als nationale feestdag extra diepte, plezier en scherpte moet krijgen.

Huizen van Verzet, 5 MEI 2013

KWANTITATIEF • Zeven hoofdlocaties verspreid over alle stadsdelen. In ieder stadsdeel ten minste drie grotere culturele/ artistieke programma’s (al dan niet in samenwerking met diverse podia en cultuurhuizen); • Muziek- en dansprogrammering, meer dan dertigduizend bezoekers; • Overig cultureel programma, meer dan tienduizend bezoekers; • Honderd Vrijheidsmaaltijden, meer dan tienduizend bezoekers.

TOT WE ALLEMAAL VRIJ ZIJN DRIEJARENPLAN 4 & 5 MEI AMSTERDAM 2023 — 2025

BESCHRIJVING ACTIVITEITEN 5 MEI 5.6 / BEVRIJDINGSFESTIVAL AMSTERDAM Het Amsterdams comité koerst ook met betrekking op de Bevrijdingsfestivals op spreiding. De spreiding over de stad stelt ons en de organisatoren in staat om een groot aantal partnerorganisaties te betrekken, voor verschillende doelgroepen te programmeren, en verschillende artiesten en makers een stem te geven op 5 mei. VOORBEELDEN VAN HOOFDLOCATIES: • Het Vrije Westen – Westerpark • Bevrijdingsdans Festival – Museumplein • Bevrijdingsfestival Homomonument • Bevrijdingsfestival Anton de Komplein • Maydan Festival – Plein ’40 – ’45 • Haarlemmerplein / Roode Bioscoop • Kinderbevrijdingsfestival Vondelpark SAMENVATTEND Organisatie Ligt bij verschillende stichtingen, komen periodiek bijeen in Festivalberaad, het Amsterdams comité ondersteunt organisatoren financieel, programmatisch en in communicatie. Doelgroep: Alle Amsterdammers Huidig bereik 18.000 – 25.000 bezoekers Gewenst bereik 18.000 – 25.000 Budget 60.000 euro Aandachtspunten Meer aandacht voor inhoud, meer zichtbaarheid in de stad, meer samen optrekken in (spraakmakende) programmering. Oppassen voor de val van schaalvergroting en bijbehorende financiële risico’s. SUBLOCATIES & -PROGRAMMA’S De afgelopen jaren is met of door een steeds groeiend aantal podia, filmhuizen, musea en debathuizen 5 mei programmering gemaakt.

De komende jaren zouden we dat graag

doorzetten, zodat de 5 mei viering alsmaar rijker en diverser wordt. Programmapartners zijn hier onder andere Tolhuistuin, De Meervaart, Bijlmerparktheater en Podium Mozaïek, Amer Podia (Felix Meritis, De Nieuwe Liefde, Rode Hoed), Muziekgebouw aan ’t IJ, Studio/K, Concertgebouw, Volkshotel, Lab111, Paradiso, Oude Kerk, Pakhuis de Zwijger, Het HEM, Sexyland, Kriterion, Heesterveld Creative Community, MAQAM, Marineterrein, A’dam Toren en Stedelijk Museum. Naast deze bestaande plekken gaan we ook op zoek naar (buiten)locaties om programma’s neer te zetten die de verschillende stadsdelen met elkaar verbinden, door bijvoorbeeld te programmeren op pleinen en in het openbaar vervoer. 5.7 / VRIJHEIDSMAALTIJDEN Sinds 2011 wordt in Amsterdam de Vrijheidsmaaltijd georganiseerd. Een gezamenlijke maaltijd op 5 mei om met elkaar in gesprek te gaan over de kunst van het samenleven en het Nederland van morgen. Aan honderden tafels in de stad schuiven Amsterdammers aan voor ontmoetingen en een gesprek over vrijheid in de stad. De Vrijheidsmaaltijd is in coronatijd landelijk gegaan, met de Vrijheidssoep. In 2022 is voor het eerst op honderden locaties buiten Amsterdam een Vrijheidsmaaltijd georganiseerd, en is de Vrijheidsmaaltijd door het Nationaal Comite omarmt als een nieuwe traditie op 5 mei.

In Amsterdam zijn er meer dan honderd organisaties die op 5 mei een Vrijheidsmaaltijd organiseren. Op pleinen, in parken, straten, op podia en in buurthuizen. Georganiseerd door kunstenaars, buurtbewoners, maatschappelijke en culturele instellingen: de verscheidenheid aan plekken en programma’s is er groot. Vaste elementen zijn echter de toost bij aanvang op de vrijheid, de opdracht om naast iemand te gaan zitten die je nog niet kent, en de uitnodiging om in gesprek te gaan over verleden en toekomst van de stad.

TOT WE ALLEMAAL VRIJ ZIJN DRIEJARENPLAN 4 & 5 MEI AMSTERDAM 2023 — 2025

Voor de komende jaren zetten we in op een grotere zichtbaarheid in de stad, bijvoorbeeld door in de week voorafgaand aan 5 mei samen met programmapartners al tafels te verspreiden door de stad. SAMENVATTEND Organisatie Het Amsterdams comité coördineert de Vrijheidsmaaltijden en ondersteunt organisatoren zowel financieel als praktisch bij de organisatie. Doelgroep Alle Amsterdammers Huidig bereik 12.000 Gewenst bereik 12.000, circa 100 maaltijden Budget 60.000 euro Aandachtspunten (Nog) meer aandacht voor inhoud, meer zichtbaarheid in de stad, aantrekken van nieuwe organisatoren zoals sportclubs en ondernemers(verenigingen), meer verbreding zoeken in de stad: zowel geografisch als sociaal/economisch, naast coördinerende rol ook meer optreden als programmamaker. 5.8 / KUNSTPROGRAMMA De afgelopen jaren hebben o.a. kunstenaars Maarten Baas, Joep van Lieshout, Michiel van Nieuwkerk, Jeroen Hofman en Rineke Dijkstra speciaal werk gemaakt op uitnodiging van het comité. Ook in de periode 2023 – 2025 zal jaarlijks een opdracht aan een kunstenaar of kunstcollectief gegeven worden. 5.9/ LABORATORIUM VOOR NIEUWE RITUELEN Herdenken en vieren is altijd in ontwikkeling. Het zoeken naar nieuwe rituelen en programmavormen is daarom onderdeel van de jaarlijkse 4 en 5 mei programmering.

Op 5 mei is de Vrijheidsmaaltijd als nieuwe vorm in Amsterdam ontstaan en inmiddels landelijk uitgewaaierd en omarmd. Naast die vorm zoeken we de komende jaren naar nieuwe

verdiepende rituelen op 5 mei. Hierbij wordt onder meer samengewerkt met middelbare scholen, schrijvers, ontwerpers, kunstenaars en wetenschappers. 5.10 / ONDERWIJS In 2021 heeft het Amsterdams 4 en 5 mei comité een quickscan laten doen naar het onderwijsaanbod met betrekking tot de Tweedewereldoorlogsgeschiedenis in Amsterdam. Er lijkt kwantitatief meer dan genoeg onderwijsaanbod Tweede Wereldoorlog voor scholieren in Amsterdam, er is grote variatie in methodiek, en we kunnen voorzichtig stellen dat een zeer groot deel van de A msterdamse scholen bereikt wordt. De ‘grote vier’ aanbieders van educatieve programma’s zijn Joods Cultureel Kwartier, Anne Frank Stichting, Verzetsmuseum en het Nationaal Comité 4 en 5 mei. Daarnaast zijn er in Amsterdam kleinere organisaties actief, vaak vanuit een eigen specialisme (o.a. De Rode Loper, lokale herdenkingscomités in de stad, dewereldvandeoost.nl). Bijzonder is het werk van Stichting In mijn Buurt: zij organiseren ‘ontmoetingsonderwijs’, waarbij kinderen (leerlingen van basisonderwijs en middelbaar onderwijs) leren door ontmoeting met mensen uit hun buurt. De kracht van deze methodiek is de live uitwisseling tussen de twee doelgroepen, zo worden de leerlingen uit hun vertrouwde klaslokaal gehaald om in het huis van de oudere te praten over de Tweede Wereldoorlog, het Koloniale verleden of migratie.

Deze variatie in methodiek – van het gebruik van het Denkboek in de klas (Nationaal Comite) tot het maken van voorstellingen na school (Theater na de Dam), tot het bijwonen van een rondleiding, tot het ontmoetingsonderwijs – zorgt voor zowel kwantitatief als kwalitatief aanbod. Tenslotte zijn er naast het aanbod dat direct via het onderwijs wordt aangeboden, diverse activiteiten op 4 en 5 mei voor kinderen. Dat gaat bijvoorbeeld over de kinderen die deelnemen aan de Stille Tocht, de kinderen die

TOT WE ALLEMAAL VRIJ ZIJN DRIEJARENPLAN 4 & 5 MEI AMSTERDAM 2023 — 2025

deelnemen aan 1 van de 50 herdenkingen in de stad, klassen of scholen die een monument in de buurt adopteren, jongerenvoorstellingen van Theater Na de Dam, het kinderfestival in het Vondelpark op 5 mei, activiteiten in buurthuizen, en enkele vrijheidsmaaltijden gericht op kinderen. Het comité denkt dat er geen taak voor haar ligt in het ontwikkelen van onderwijsaanbod. Wel zet het comité zich in om vraag en aanbod op bepaalde plekken beter bij elkaar te brengen. Ten tweede zien wij een rol in het aanjagen van nieuwe programma’s over burgerschap en democratie, gericht op zestien tot achttienjarigen. Samen met onderwijspartners (Discussieren kan je leren, Meesters met Dromen, Mediacollege en Bindelmeercollege) onderzoeken we een ritueel voor het aanvaarden van de rechten en plichten van burgerschap op je achttiende verjaardag.

Vrijheidsmaaltijd Rijksmuseum, 5 MEI

TOT WE ALLEMAAL VRIJ ZIJN DRIEJARENPLAN 4 & 5 MEI AMSTERDAM 2023 — 2025

6— ORGANISATIE 6.1 / BESTUUR & BUREAU

6.2 / NAAR EEN NIEUWE ORGANISATIEVORM

Sinds de revitalisering van het Amsterdams 4 en 5 mei comité werken wij met een bestuur, bestaande uit zes leden, dat circa vijf keer per jaar samenkomt. De bestuursleden hebben daarnaast een representatieve rol bij allerlei herdenkingen en programma’s. Het huidige bestuur bestaat uit Job Cohen (voorzitter), Benno Leeser (penningmeester), Andrée van Es, Marian Duff, Zafer Yurdakul en Heleen Terwijn.

Gemeente en Amsterdams 4 en 5 mei comité werken aan een nieuwe organisatievorm. Het Amsterdams 4 en 5 mei comité blijft een adviescommissie van de Gemeenteraad in de zin van artikel 84 in de Gemeentewet. Het statuut blijft grotendeels ongewijzigd. Om de operationele kant van de het comité (het doen van uitgaven en het aangaan van afspraken met derden) te verbeteren wordt een aparte stichting Amsterdams 4 en 5 mei comité opgericht.

Het bestuur geeft voor de uitvoering van haar plannen opdracht aan een parttime team dat namens het comité ook een deel van het uitgebreide netwerk onderhoudt, inspireert en ondersteunt. Het werk van dit team heeft een seizoensdynamiek: in de zomer en herfst is het team erg klein, in de winter en lente zijn er ongeveer acht parttime krachten.

Vrijheidsmaaltijd aan het IJ, 5 MEI 2015

6.3 / PARTNERSCHAPPEN & SAMENWERKINGEN Het Amsterdams 4 en 5 mei comité is een netwerkorganisatie. Naast de programma’s die we zelf maken en entameren, ondersteunen we 4 en 5 mei programmering van een zeer groot aantal stedelijke partijen, op ruim driehonderd locaties. Voor een overzicht van de programma- en overige partners zie de bijlage.

TOT WE ALLEMAAL VRIJ ZIJN DRIEJARENPLAN 4 & 5 MEI AMSTERDAM 2023 — 2025

7— COMMUNICATIE 7.1 / WAT ZIJN DE UITDAGINGEN? 1 Hoe kunnen we kinderen en jongeren bij de herdenking van WOII betrekken nu de dragers van deze geschiedenis er (bijna) niet meer zijn? De uitval van de generatie die WOII bewust meemaakte en de superdiversiteit die onze stad rijk is, nopen tot nieuwe eigenaren van het oorlogserfgoed. 2 Voor het welzijn van alle Amsterdammers, en voor een gezonde en sterke samenleving, moet Amsterdam het voortouw nemen in het creëren van herkenning en draagvlak voor 4 en 5 mei door de wereld daarin nadrukkelijker te betrekken. Wat gebeurde er elders in de wereld tijdens WOII en op welke manieren zijn deze geschiedenissen verbonden met onze stad en haar inwoners? 3 Bevrijdingsdag moet – inhoudelijk en praktisch – een logisch vervolg zijn op 4 mei. Uit recent (2021) onderzoek van het Nationaal Comité 4 en 5 mei blijkt onder meer dat er behoefte bestaat

aan meer bezinning en diepgang, aan een lokaler, groter en diverser aanbod. Amsterdammers kunnen het groeiende 5 mei aanbod beter leren kennen en meehelpen dit programma zelf ook mede vorm te geven. Zo wordt 5 mei een unieke dag om op ontdekkingstocht te gaan langs podia, broedplaatsen, clubs, buurthuizen, instituten en scholen. 7.2/ WELKE BOODSCHAPPEN WILLEN WE OVERBRENGEN? De Tweede Wereldoorlog staat centraal op 4 en 5 mei, maar dat neemt niet weg dat eenieder zijn eigen ervaring met oorlog en vrede kan herdenken en delen op deze dagen van nationale verbondenheid. Gelukkig creëert het Nationaal Comité daarvoor met haar partners nadrukkelijk aandacht met het jaarthema voor 2023. Leven met oorlog is volgend jaar het thema van het Nationaal Comité en haar partners, waaronder ARQ Nationaal Psychotrauma Centrum en de Oorlogsgravenstichting. Daarmee wordt aandacht gevraagd voor de stem van oorlogsgetroffenen,

TOT WE ALLEMAAL VRIJ ZIJN DRIEJARENPLAN 4 & 5 MEI AMSTERDAM 2023 — 2025

intergenerationele overdracht en de impact van historische gebeurtenissen op de samenleving. De hoofdboodschap van de campagnefilm van vorig jaar, ‘Niemand is vrij tot we allemaal vrij zijn’, drukt mooi uit dat we alleen samen oorlog kunnen voorkomen, en we solidair moeten zijn met allen die nog in oorlog leven. 7.3 / TOT WELKE PUBLIEKEN RICHTEN WE ONS IN HET BIJZONDER? EN HOE? De Amsterdamse bevolking is de afgelopen jaren diverser geworden dan ooit. Inmiddels heeft bijna 56 procent (CBS, 2020) van de Amsterdamse bevolking een migratiegeschiedenis. Daarvan komt 19,5 procent uit zogenoemde westerse landen (inclusief Japan en Indonesië), en is ruim 36 procent afkomstig uit niet-westerse landen. Naast de traditionele doelgroepen die van huis uit meekrijgen dat 4 en 5 mei belangrijke dagen zijn, richten we ons ook nadrukkelijk op de volgende doelgroepen die extra aandacht nodig hebben door ook hen explicieter te betrekken bij het herdenken en vieren op 4 en 5 mei. Daarbij krijgen we nadrukkelijk verbinding met Amsterdammers voor wie 4 en 5 mei al heel belangrijk is. 7.3.1 / AMSTERDAMMERS MET EEN MIGRATIEACHTERGROND Herdenken doe je vaak omdat je het van huis uit hebt meegekregen. Of omdat het je op school of elders in de samenleving met de paplepel ingegoten kreeg.

De grote aantallen bij de herdenking betrokken Nederlanders zijn mede te danken aan al die ouders die hun kinderen als vanzelfsprekend meetronen naar de herdenking. Nederland, en haar grote steden in het bijzonder, hebben er daarom belang bij burgers met een migratieachtergrond nadrukkelijker te betrekken bij herdenkingen in de buurt alsook bij de Nationale Herdenking.

Het actief betrekken van deze groepen bij herdenkingen in de buurt kan vele vormen aannemen. Zo kunnen lokale comités een verbinding maken met een voetbalclub, moskee of de buitenschoolse opvang, om samen te kijken in welke vorm een eventuele samenwerking gegoten kan worden. • De uitbreiding van het memorandum met de slachtoffers van de koloniale oorlog in Indonesië krijgt in de Amsterdamse programmering meer aandacht om de betrokkenheid bij en loyaliteit aan de herdenking te versterken. Niet alleen Nederlanders van Indonesische afkomst en burgers met een familiegeschiedenis in voormalig Nederlands-Indië worden hiermee bereikt. Deze gemeenschappen in Nederland hebben sterke banden met vele andere migrantengroepen die hierdoor mede geraakt en beïnvloed worden. • Het Amsterdams 4 en 5 mei comité gaat ook andere (koloniale) geschiedenissen die verband houden met WOII expliciet onder de aandacht brengen in haar programmering. • Onder meer in samenwerking met lokale herdenkingen wordt bijzondere aandacht geschonken aan de wijze waarop Amsterdammers met een migratieachtergrond betrokken worden in de organisatie en programmering van 4 en 5 mei. 7.3.2 / EXPATS De Amsterdamse bevolkingssamenstelling wordt steeds gevarieerder.

De afgelopen jaren is vooral een duidelijke groei zichtbaar van het aantal hoogopgeleide nieuwkomers met een (veelal westerse, maar ook nietwesterse) migratieachtergrond. Van een duidelijke meerderheidsgroep is in Amsterdam geen sprake meer, en daarmee is de zogeheten superdiversiteit een feit. Om deze superdiversiteit te bedienen is een verdere uitbreiding van de Engelstalige vertaling van de website nodig. Verder gaat het comité samen met partners meer

TOT WE ALLEMAAL VRIJ ZIJN DRIEJARENPLAN 4 & 5 MEI AMSTERDAM 2023 — 2025

rekening houden met de diversiteit van het publiek en de toegankelijkheid van talige activiteiten op 4 en 5 mei. • Uitbreiding van de Engelstalige vertaling van de website. • De vele Vrijheidsmaaltijden worden onder de aandacht gebracht bij Engelstalige (food)blogs over Amsterdam. • Focus op de Stille Tocht en andere stille tochten in de stad biedt kansen om nieuwkomers te introduceren met de Nederlandse en Amsterdamse herdenkingscultuur. De Stille Tocht leent zich bij uitstek voor een eerste kennismaking, waarbij iets te leren valt over de geschiedenis van de stad of buurt.

7.3.3 / KINDEREN Om kinderen meer te betrekken wil het Amsterdams 4 en 5 mei comité in samenwerking met lokale herdenkingen een programmering creëren voor kinderen. Een aantal kernwaarden moeten daarbij centraal staan: de programmering moet begrijpelijk, invoelbaar, inclusief en sfeervol zijn om kinderen te kunnen bedienen. Een deel van de kinderen in de hoofdstad is op vakantie op 4 en 5 mei, om die reden wordt een deel van de programmering via scholen en instellingen georganiseerd in de aanloop naar 4 en 5 mei. Maar niet alle kinderen zijn op 4 en 5 mei de stad uit. Juist ook veel kinderen met een migratieachtergrond blijven op 4 en 5 mei in Amsterdam. De vraag is hoe we hen kunnen betrekken bij de herdenking en het comité is bereid budget vrij te maken om hiervoor gerichte programma’s te ontwikkelen.

TOT WE ALLEMAAL VRIJ ZIJN DRIEJARENPLAN 4 & 5 MEI AMSTERDAM 2023 — 2025

Een mooi voorbeeld van een inhoudelijk strek en succesvol programma voor kinderen is ‘In Mijn Buurt’. In Mijn Buurt heeft de afgelopen jaren in het hele land Erfgoeddragers gevormd; jongeren die zich officieel gecommitteerd hebben het verhaal van een overlevende van de Tweede Wereldoorlog te blijven uitdragen. 7.3.4 / JONGEREN & MILLENNIALS Uit onderzoek blijkt dat oudere kinderen (vanaf de middelbare school) en millennials kritischer staan tegenover herdenken in zijn huidige vorm in vergelijking met jongere kinderen. In tegenstelling tot wat vaak gedacht wordt ligt de reden voor het gebrek aan aandacht van jongeren niet in de traditionele vorm van herdenken of de bijbehorende muziek. Voor veel jongeren, en in nog sterkere mate voor jongeren met een migratieachtergrond, is een koppeling met het heden van essentieel belang. Uit vele onderzoeken blijkt dat met name oudere kinderen (vanaf het voortgezet onderwijs) en kinderen met een andere culturele achtergrond meer de actualiteit willen betrekken bij het herdenken. Volgens hen worden andere hedendaagse oorlogen of rampen onderbelicht en deze actualiteit kan volgens hen juist het belang van herdenken benadrukken. De meeste kinderen willen wel dat het herdenken van de Tweede Wereldoorlog het uitgangspunt of een belangrijk onderdeel blijft. Zij vragen om verbreding, zonder de aanleiding uit het oog te verliezen.

7.4 / VIA WELKE DRAGERS, VIA WELKE KANALEN? EN MET WELKE PARTNERS?

NDSM Bevrijdingsdag, 5 MEI 2022

Om niet te preken voor eigen parochie is een verschuiving nodig van de inzet van middelen. Deze moeten deels worden ingezet voor groepen die tot nog toe geen of weinig interesse toonden voor de herdenkingen op 4 mei en Bevrijdingdag. Ook voor wat betreft de dragers is een aanpak nodig die beter past bij de focus op nieuwe doelgroepen.

De komende jaren kiezen we voor een accent verschuiving van kunst en tekst naar beeld, digitaal en campagnes. We zetten steviger in op beeld en digitaal. Doel: het overtuigen van jongeren van het belang van 4 en 5 mei en inzicht bieden in de internationale reikwijdte en impact van WOII. Voor de buitenreclame kiest het Amsterdams 4 en 5 mei comité voor meer geconcentreerde inzet op beeldbepalende locaties in plaats van stadsbreed. Naast onze vaste mediapartners AT5, RTV Noord-Holland, het Parool en Amsterdam. nl kiest het Amsterdams 4 en 5 mei comité voor een samenwerking met SALTO en kleinschalige lokale media. Ook toonaangevende Amsterdamse blogs en Amsterdamse influencers worden in ons communicatiebeleid betrokken. Een persbijeenkomst ruim voor 4 en 5 mei, waarvoor naast landelijke ook lokale media worden uitgenodigd moet de hoeveelheid free publicity helpen vergroten. Om nationale aandacht te genereren voor 5 mei in Amsterdam zorgt het Amsterdams 4 en 5 mei comité voor een jaarlijks programma-hoogtepunt in de hoofdstad. Een mediageniek programma dat door uniciteit de aandacht weet te trekken en een groot publiek weet te bereiken. Dat kan een b ijzondere Vrijheidsmaaltijd zijn, maar ook een programma dat ontstaat in samenwerking met een lokaal herdenkingscomité of een van de vele culturele partners in de hoofdstad.

Volgend deel →

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij de gemeente is leidend. Bron: https://api.notubiz.nl/document/12517686/1