Ambtelijke verkenning Wrijving en glans in de stad

WRIJVING EN GLANS IN DE STAD Ambtelijke verkenning naar polarisatieprocessen in Amsterdam

Belangrijkste inzichten van deze verkenning (1/4)

Samenvatting

Polarisatie is onderdeel van open democratische samenleving; er zijn incidenten van onverdraagzaamheid maar geen aanwijzingen voor toename Polarisatie op vergelijkbaar niveau als jaren ´70 • SCP: polarisatie was in de jaren ’70 op een vergelijkbaar niveau als nu, het daalde sindsdien, maar stijgt de laatste jaren weer. We leven in de westerse wereld in een tijdperk met polariserende krachten die gevolg zijn van individualisering, opkomst van social media, demografische verandering door migratie, klimaatverandering, verlies van economische en maatschappelijke zekerheden, toenemende ongelijkheid, mondialisering en druk op het functioneren van democratische instituties. De coronacrisis heeft kwetsbaarheden uitvergroot. Deze processen raken ook Amsterdam en Amsterdammers. Amsterdam heeft een bijzondere positie door de diversiteit aan inwoners, de geschiedenis en als podium voor het uiten van meningen, ook over kwesties die de stad ontstijgen. Polarisatie is onderdeel van een open, democratische samenleving • Polarisatie is een proces met verschillende fases (van rust tot escalatie) waarbij tegengestelde standpunten steeds verder verscherpen en uit elkaar komen te liggen. Het proces is dynamisch, kan fases overslaan en kan ook weer stappen ‘terug’ zetten. Polarisatie kan horizontaal zijn (tussen groepen) of verticaal (tussen groepen en autoriteit of ‘elite’).

Er is een relatie tussen het vertrouwen dat mensen in elkaar hebben en het vertrouwen in instituties, waarbij de overheid een rol speelt in het kanaliseren van onvrede. • Polarisatie is niet per se een probleem (dat de gemeente moet oplossen of voorkomen) en kan ook constructief zijn: vreedzaam conflict is essentieel onderdeel van een open, democratische samenleving. Het voorziet in identiteit en is essentieel voor emancipatie en maatschappelijke vooruitgang. Een bepaalde mate van wantrouwen en verzet tegen de overheid houdt mechanismen van checks & balances actief en machthebbers aansprakelijk. En maatschappelijk verzet geeft aan wat zorgen zijn van burgers. • Polarisatie wordt destructief als het vrijheden van anderen beperkt en de democratie en rechtstaat ondermijnt door grensoverschrijdend gedrag.

Incidenten van onverdraagzaamheid, geen aanwijzingen voor toename uitingen spanningen tussen groepen (horizontale polarisatie) • Enerzijds lijken uitingen van spanningen tussen groepen niet aanwijsbaar in omvang en aantal toe te nemen. De meeste Amsterdammers zijn trots op de diversiteit van de stad en op de kernwaarden vrijheid en tolerantie. Amsterdammers voelen zich zeer verbonden met de stad, ongeacht herkomst of sociaaleconomische positie. De sociale cohesie is sinds 2014 iets toegenomen (bron: Amsterdamse Burgermonitor). Uitingen van maatschappelijke tegenstellingen, horend bij een grote stad, kunnen wel grote impact hebben, zoals het debat over discriminatie en racisme. • Anderzijds zijn er wel degelijk sentimenten en incidenten van onverdraagzaamheid die vrijheden en veiligheid van Amsterdammers in het geding brengen. Zo is het feit dat je mag geloven én niet-geloven wat je wil en dat je een vrij en volwaardig burger bent ongeacht (o.a.) seksuele geaardheid, kleur en herkomst nog niet voor iedereen vanzelfsprekend. Zo tonen o.a. de bedreigingen tegen Lale Gül, tegen moskeeën, het hoge aantal meldingen van antisemitisme en leraren die controversiële onderwerpen vermijden uit angst voor intimidatie en geweld.

• Ook zijn er sterke verschillen binnen de stad: vooral in gebieden met veel sociaaleconomische problematiek is de sociale samenhang lager, zijn er meer spanningen tussen groepen en zijn gevoelens van onveiligheid hoger. Ook in buurten met snel wisselende bevolkingssamenstelling en gentrificatie kunnen spanningen ontstaan tussen oude en nieuwe bewoners. • Hoewel horizontale polarisatie niet aanwijsbaar toeneemt is het van belang om goed geïnformeerd te blijven over wat Amsterdammers bezighoudt en welke onderwerpen voor spanningen kunnen zorgen en welke signalen hierop wijzen. Horizontale polarisatie kan verticale polarisatie versterken als groepen zich niet goed beschermd voelen door de overheid of als zij het gevoel hebben dat de overheid hen ongelijk behandelt. 2

Samenvatting

Belangrijkste inzichten van deze verkenning (2/4)

Zorgen over toename uitingen wantrouwen richting overheid; behoefte aan versterkte samenwerking binnen de organisatie rond polarisatie Zorgen over wantrouwen richting de overheid • Wantrouwen van burgers in politiek en instituties neemt in NL en A´dam over volle breedte niet toe, maar schommelt wel sterk. De kloof tussen de groep die vertrouwen heeft en de groep die de overheid wantrouwt neemt wel toe en deze groep wordt steeds vocaler. Er is meer verzet: van legitiem protest tot meer grensoverschrijdend gedrag. Een kleine groep lijkt structureel vertrouwen in de overheid en politieke instituties te verliezen en is bereid geweld te gebruiken. De NCTV waarschuwt o.a. voor extremistisch gedrag door de coronacrisis. • Sterk wantrouwen en verzet worden problematisch als: 1) het leidt tot grensoverschrijdend gedrag, zoals strafbare feiten bij demonstraties, bedreigingen en geweld tegen politici, hulpverleners en politie en wanneer het vrijheden van anderen beperkt. Geweld tegen hulpverleners en journalisten neemt toe. Dit kan de democratische rechtsstaat bedreigen. 2) groepen zich afkeren van de overheid, zich terugtrekken uit politieke deelname en parallelle samenlevingen vormen. Zij omringen zich met gelijkgestemden. Dit versterkt het institutioneel wantrouwen.

• Er worden meerdere oorzaken genoemd voor dit wantrouwen in de overheid en andere instituties geassocieerd met het gezag of de elite (o.a. experts en journalisten): het gevoel niet gehoord te worden, ongelijke behandeling, verdwijnen van de menselijke maat, wantrouwen van overheidsfunctionarissen in burgers, onzichtbaarheid van de overheid, teleurstelling in het probleemoplossend vermogen van de overheid. Politieke boodschappen over corrupte elites en eenzijdige informatieconsumptie versterken dit wantrouwen.

Interne samenwerking en met partners kan beter Om de voedingsbodem van destructieve polarisatie weg te nemen, om vrije meningsuiting te beschermen en om democratisch debat in de stad te faciliteren, zet de gemeente breed in. Wel zijn er verbeterpunten aan te wijzen. • Onder collega’s mist een gedeeld perspectief op wat polarisatie behelst en hoe hier in verschillende fasen op in te spelen. • Er is veel kennis over wat er speelt in de stad, maar informatiedeling tussen organisatieonderdelen over vroege fasen van polarisatie (rust-onderhuidse spanningen) gebeurt niet structureel. • Er is een groot grijs gebied van polarisatie-gerelateerde onderwerpen waar geen duidelijk eigenaarschap binnen de organisatie wordt ervaren. • De omgang met formele en informele netwerken in de stad kan versterkt worden, ook in ‘vredestijd’. Netwerken zijn cruciaal voor de gemeente voor het signaleren van spanningen. Om goed te functioneren zijn voldoende contacturen en wederkerigheid noodzakelijk. Hiervoor is niet altijd ruimte. Momenteel is er ook niet altijd een duidelijk contactpersoon vanuit de gemeente. Dit komt deels omdat sommige netwerken op stadsdeelniveau (lokale organisaties en personen) zijn en anderen op stedelijk niveau. • Ook heeft de gemeente nog een te zwakke informatiepositie in de onlinewereld, waar juist veel spanningen ontstaan en geuit worden.

• In een aantal wijken zijn er bewoners die het gevoel hebben te zijn verwaarloosd door de overheid. Een opeenstapeling van incidenten (o.a. toeslagenaffaire die bij 70% het vertrouwen in de politiek negatief heeft beïnvloed) en het gevoel niet gehoord te worden hebben bijgedragen aan wantrouwen.

3

Belangrijkste inzichten van deze verkenning (3/4)

Samenvatting

Uitwerking aanbevelingen p. 23 - 27

Inhoudelijke aanbevelingen: een brede aanpak van verticale polarisatie en blijven inzetten op wegnemen voedingsbodems 1) Brede aanpak van verticale polarisatie

2) Blijf investeren in wegnemen voedingsbodem voor horizontale polarisatie; monitor polarisatieprocessen op meer structurele wijze

• Verscherp de komende tijd organisatiebreed het zicht op de eigen rollen van de gemeente in het versterken en dempen van institutioneel wantrouwen en verzet tegen de overheid.

• Ongelijke kansen en discriminatie zijn voedingsbodems voor destructieve polarisatie tussen groepen. Om dit te voorkomen is het van belang in te blijven zetten op het vergroten van gelijke kansen op gebied van onderwijs, werk, wonen, gezondheid, en bestrijden van discriminatie. Onder andere door de komende jaren te investeren in de gebieden die dit het hardst nodig hebben. Naast de Masterplannen Zuidoost en Nieuw-West gaat dit om kwetsbare gebieden in de stad waar sociale problematiek stapelt. Erken de samenhang tussen maatschappelijke spanningen en sociaaleconomische problematiek.

• Maak inzichtelijk en expliciet wat er nodig is om het vertrouwen van Amsterdammers in de gemeente te versterken. Uitgangspunten daarbij zijn: I. Een responsieve overheid: een overheid die begripvol en responsief is naar zowel de individuele belangen als de maatschappelijke opgaven II. Een eerlijke en transparante overheid: een overheid die eerlijk is over de maatschappelijke opgaven, transparant over keuzes en afwegingen III. Een inclusieve, onbevooroordeelde en eenvoudige overheid: een onpartijdige overheid die er voor alle inwoners is IV. Een overheid met checks and balances in de gehele cyclus (beleidsvorming, besluitvorming, uitvoering, monitoring, feedbackloops)

• Daarbij is het van belang om maatschappelijke spanningen op structurele wijze te monitoren. Benut hiervoor nog beter ‘soft signals’ uit stadsdelen, herintroduceer de spanningsindex en benut het fasenmodel om maatschappelijke spanningen te monitoren. Zie ook aanbeveling 4.

Aanbeveling 1 heeft invulling gekregen via de ambtelijke verkenning ‘De betrouwbare gemeente´ in opdracht van het GMT. Deze verkenning kijkt naar de mechanismen die de betrouwbaarheid van het openbaar bestuur onder druk zetten en wat er nodig is om de betrouwbaarheid van de gemeente en daarmee het vertrouwen van Amsterdammers te vergroten. Hierin wordt nauw samengewerkt met gerelateerde trajecten, waaronder Vernieuwing van de juridische functie, de Amsterdamse Maatwerkmethode, Amsterdam Schuldenvrij, onderzoek WPI naar de Toeslagenaffaire, Visie op Dienstverlening, implementatie Wet Open Overheid en Amsterdam 750. Ook in Amsterdam 750 is het versterken van vertrouwen tussen Amsterdammers en gemeente één van de programmalijnen. De inzichten en aanbevelingen uit ‘De betrouwbare gemeente’ worden gebruikt voor o.a. organisatieontwikkeling en meegenomen in de voorbereiding van de nieuwe bestuursperiode.

4

Belangrijkste inzichten van deze verkenning (4/4)

Samenvatting

Uitwerking aanbevelingen p. 23 - 27

Aanbevelingen over de gemeentelijke werkwijze: vergroot organisatiebreed bewustzijn en versterk samenwerking rond polarisatieprocessen 3) Vergroot bewustzijn van de rol van de gemeente als actieve actor in dempen of mitigeren van polarisatieprocessen De gemeente kan zich bewuster zijn van de processen die zich voordoen en de rol die het zelf hierin speelt. Vijf principes zijn essentieel voor een constructieve omgang met maatschappelijke spanningen, vanuit een onpartijdige houding: • Bevragen, om zicht te krijgen op bezorgdheid van inwoners en spanningen. • Beschermen van vrijheid en veiligheid van burgers tegen strafbare uitingen als haat zaaien, bedreigingen, discriminatie en geweld. Dit vraagt een actieve samenwerking en consequent handelen bij signalen van (dreigend) strafbaar grensoverschrijdend gedrag tegen burgers, politici, ambtenaren, hulpverleners, journalisten. • Binden, door ruimte te bieden voor lokale identiteiten, door actief het brede midden zichtbaar te maken (i.p.v. alleen de polen). Kies voor inclusieve taal. Draag een Amsterdams stadsburgerschap uit waar in principe alle Amsterdammers zich mee verbonden kunnen voelen.

• Bekrachtigen van de waarden waar Amsterdam voor staat: vrijheid jezelf te zijn en je te uiten, vreedzaam met elkaar van mening te mogen verschillen als gelijken, gelijkwaardigheid ongeacht kleur, geaardheid, herkomst of leefstijl, een eerlijke en rechtvaardige behandeling van alle burgers door de overheid. • Begrenzen van intolerant en gewelddadig gedrag: intimidatie, uitsluiting, geweld en vernedering nooit accepteren, duidelijk handhaven bij grensoverschrijdend gedrag, het doen van aangifte bij bedreigingen stimuleren. Werk aan een gedeeld perspectief op polarisatie. Gebruik het fasemodel en concepten uit deze verkenning als gesprekstool voor een gedeeld begrip van wat er speelt aan polarisatieprocessen, in welke richting het zich ontwikkelt en wat er nodig is.

4) Versterk samenwerking intern en met partners (netwerken, politie) Om tijdig en nog effectiever in te spelen op horizontale en verticale polarisatieprocessen is het nodig de interne samenwerking en de structurele samenwerking met politie en netwerken in de stad te versterken, om: • kennis en signalen uit de stad goed te verwerken en te delen; betere en tijdige kennisdeling rond polarisatieprocessen, ook in vroege stadia. Betere borging van kennis en netwerken; • te voorkomen dat vraagstukken tussen wal en schip vallen in de organisatie; • op deze vraagstukken een multidisciplinaire respons te geven; • een duidelijk aanspreekpunt te hebben voor partijen buiten de gemeente; • processen rond maatschappelijke spanningen te monitoren en duiden: zowel harde cijfers (o.a. spanningenindex) als zachte signalen (niet alleen sentiment maar ook gedragsindicatoren) • Het handelingsinstrumentarium voor professionals in de wijken voor de omgang met maatschappelijke spanningen en maatschappelijk verzet te versterken Het advies is om een netwerkteam polarisatie / maatschappelijke stabiliteit te vormen van collega’s uit de organisatie (beleid en uitvoering) rond maatschappelijke spanningen en maatschappelijk verzet, die naast hun reguliere werk een deel van hun tijd gebruiken voor uitvoering aanbeveling 2, 3 en 4.

Randvoorwaarden: • een duidelijke opdracht en opdrachtgever • een trekker met integrale blik, die opdracht van het team goed in de gaten houdt • nauw schakelen met stadsdelen, anders losgezongen van dagelijkse praktijk

Inhoudsopgave Samenvatting

p. 2

1. Aanleiding

p. 7

2. Wat is polarisatie

p. 9

3. Polarisatie in Amsterdam

p. 12

4. Hoe gaan we als stad om met polarisatie

p. 20

5. Handelingsperspectief

p. 23

Bijlage: Stadsdeelprofielen

p. 28

6

1. Aanleiding

2. Wat is polarisatie

3. Polarisatie in Amsterdam

4. Hoe gaan we om met polarisatie

5. Handelingsperspectief

Deze verkenning biedt inzicht en overzicht rond scheidslijnen en polarisatie op meerdere niveaus Aanleiding: behoefte aan inzicht in polarisatieprocessen in de stad

Doel: inzicht en overzicht bieden op meerdere schaalniveaus

Er is veel aandacht voor polarisatie. Driekwart van de Nederlanders vindt dat tegenstellingen over maatschappelijke kwesties zijn toegenomen (SCP, 2020). Sociale en traditionele media zouden tegenstellingen vergroten. Nederlanders zien de grootste tegenstelling tussen arm en rijk. Conflict wordt het meest gezien tussen Nederlanders zonder en met migratieachtergrond. Uit SCP-onderzoek blijken echter weinig aanwijzingen voor toenemende polarisatie. Nederlanders staan volgens het SCP namelijk niet steeds vijandiger tegenover andersdenkenden.*

De verkenning biedt inzicht in: 1. Wat is polarisatie en wat de belangrijkste oorzaken en gevolgen van polarisatie; 2. Hoe uit polarisatie zich in de stad a) Up-to-date beeld van scheidslijnen, polariserende krachten en conflicten die zich manifesteren in de stad of onder de oppervlakte lijken te broeien en handvatten voor hoe hier naar te kijken; b) De dynamiek in de stadsdelen: welke overeenkomsten en verschillen zijn er in uitingen van polarisatie 3. Gemeentelijk beleid en praktijk om met scheidslijnen en polarisatie om te gaan, de aannames en visie waarop dit is gebaseerd en kansen en knelpunten hierin.

Amsterdam is een diverse stad en Amsterdammers kunnen mondig zijn. Het aantal demonstraties neemt toe. Incidenten zoals bekladding van een moskee of antihomogeweld hebben wel grote impact. Er is geen duidelijk uitgezoomd beeld over hoe (ervaren) scheidslijnen en polarisatie zich ontwikkelen. Deze verkenning onderzoekt welke scheidslijnen en polarisatieprocessen er zijn in Amsterdam en in hoeverre dit voldoende aandacht heeft van verschillende gemeenteonderdelen.

Normatieve uitgangspunten verkenning Meningen verschillen over of polarisatie negatief is en over hoe het debat te voeren. Het is onmogelijk om dit onderwerp volledig waardenvrij te benaderen. Daarom hanteert deze verkenning enkele aannames en normatieve uitgangspunten: 1. Vrije meningsuiting is een groot goed: de belofte van vrijheid en vrijzinnigheid is een fundament van onze stad. Iedereen heeft het recht te zeggen wat zij denkt of voelt. 2. In een vrije democratische samenleving komen mensen onvermijdelijk in conflict. Vreedzaam conflict is nodig om botsende standpunten en belangen scherp te krijgen en kan de motor zijn achter emancipatieprocessen.

3. Antidemocratische retoriek kan gevaarlijk zijn als individuen of groepen hun rechten misbruiken en daarbij vrijheden van anderen inperken of als de democratische rechtsorde actief wordt ondermijnd. 4. De gemeente heeft een rol in het faciliteren van vrijheid en vrijzinnigheid en kan bijdragen aan het voorkomen van onwettige escalatie.

*Het SCP hanteert een vrij nauwe en negatieve definitie van polarisatie, waarbij meten of mensen elkaar sinds de jaren ‘70 “meer zijn gaan haten om elkaar standpunten.” Deze verkenning hanteert een bredere en meer gelaagde definitie van polarisatie (te 7 vinden op p. 9-10).

1. Aanleiding

2. Wat is polarisatie

3. Polarisatie in Amsterdam

4. Hoe gaan we om met polarisatie

5. Handelingsperspectief

Hoe is deze verkenning tot stand gekomen? Aanpak • Wetenschappers van de VU hebben samen met de gemeente een theoretisch kader ontwikkeld over polarisatie, de oorzaken en mogelijke gevolgen ervan; • Bestaande kwantitatieve data van OIS is verzameld en geanalyseerd. Wetenschappers van de VU hebben data over demonstraties in Amsterdam geanalyseerd; • Er zijn 8 focusgroepen en 21 interviews gehouden met gemeenteambtenaren werkzaam op stedelijk beleid, uit de stadsdelen (o.a. gebiedsmanagers, veiligheidscoördinatoren, jeugd en veiligheid) en met professionals uit de wijk. • Wetenschappers van het Asser instituut hebben een kwantitatieve studie gedaan naar de belangrijkste internationale trends op het gebied van polarisatie en scheidslijnen. Deze analyse is te vinden in de bijlage. • Deskresearch: verschillende data en theorieën over polarisatie en conflict samengebracht om verschijnselen in Amsterdam te duiden.

8

1. Aanleiding

2. Wat is polarisatie

3. Polarisatie in Amsterdam

4. Hoe gaan we om met polarisatie

5. Handelingsperspectief

Polarisatie kan zowel positieve als negatieve gevolgen hebben en kan horizontaal en verticaal zijn Definitie polarisatie Polarisatie is een proces met verschillende fases (van rust tot escalatie) waarbij in een gemeenschap of samenleving tegengestelde standpunten steeds verder verscherpen en uit elkaar komen te liggen. Tijdens dit proces worden verschillen benadrukt en mensen beleven en beschrijven de politieke en maatschappelijke context steeds meer in termen van “wij” tegen “zij” (McCoy, Rahman en Somer, 2018).

Polarisatie kan horizontaal of verticaal zijn •

•

Horizontale polarisatie betreft een conflict tussen twee polen in de samenleving. Bijvoorbeeld de Zwarte Piet discussie, waar twee groepen demonstranten direct tegenover elkaar komen te staan. Verticale polarisatie ontstaat als een groep zich tegen een vorm van autoriteit of “elite” keert. Bijvoorbeeld: demonstraties tegen corona-maatregelen, waarbij men zich negatief uit jegens de overheid en zich in het proces steeds verder lijkt te distantiëren van de media, de wetenschap en andere delen van de “gevestigde orde”.

In de praktijk zijn verticale en horizontale polarisatieprocessen vaak verbonden. Zo speelt bij horizontale polarisatieprocessen vaak ook verzet tegen een autoriteit of overheid. En omgekeerd, bij verticale polarisatie zijn er ook vaak elementen van conflict tussen groepen in de samenleving. Bij de discussie over Zwarte Piet speelden zowel elementen van horizontale als verticale polarisatie.

Polarisatieprocessen kunnen constructief of destructief zijn Zowel verticale als horizontale polarisatie kunnen constructief en destructief zijn. Het labelen van polarisatie als constructief/destructief is een normatief proces: een momentopname en een subjectief oordeel. Polarisatie is een dynamisch proces. •

Constructieve polarisatie: Er bestaat wel conflict tussen groepen, maar er is tegelijkertijd een minimum aan wederzijdse (h)erkenning, waardoor dit conflict en het bijbehorende debat vorm krijgt op constructieve manier.

•

Destructieve polarisatie: Bij een destructieve verhouding tussen groepen ziet men de ander enkel als vijand die geen plek verdient binnen de samenleving.

•

Gevolgen van polarisatieprocessen kunnen zowel positief als negatief zijn. Een positief gevolg is dat polarisatieprocessen een emancipatoire beweging in gang kunnen zetten (RMO, 2009). Ook kunnen gekozen politici meer ter verantwoording gehouden worden (Testa, 2012). Mogelijke negatieve gevolgen van polarisatieprocessen zijn gewelddadig conflict en bewegingen die uitsluiting van anderen nastreven (McCoy, et al., 2018 en Esteban en Schneider, 2005).

Bron: Van Stekelenburg, J., Van Wonderen, R., Korstenbroek, T., Leijenhorst, A. & C. Hagenaars. (2021). Parate Kennisscan. Vrije Universiteit. Aan deze verkenning toegevoegd in zijn geheel als bijlage.

9

1. Aanleiding

2. Wat is polarisatie

3. Polarisatie in Amsterdam

4. Hoe gaan we om met polarisatie

5. Handelingsperspectief

Polarisatie is een dynamisch proces dat plaatsvindt op verschillende niveaus Polarisatie is een proces en kent verschillende fases •

Polarisatie is een dynamisch proces dat tussen destructieve en constructieve uitingen heen en weer slingert. De grens tussen deze kanten is niet zwart/wit en ligt deels in the eye of the beholder en kan door veranderende normen, waarden en inzichten veranderen.

•

De gevolgen en uitingsvormen van polarisatie worden zichtbaarder naarmate het polarisatieproces vordert. Het proces is niet lineair, kan fases overslaan en kan ook weer stappen ‘terug’ zetten. De situatie kan in een bepaalde fase stabiel blijven en/of tot maatschappelijke verandering leiden. Er zijn een aantal voedingsbodems voor polarisatieprocessen. Als deze voldoende aanwezig zijn, kunnen deze tot uiting komen zich via de faciliterende factoren.

•

Iedere fase vraagt een andere rol en reactie van overheid en partners Fases

Polarisatieproces kan fases overslaan

Polarisatieproces kan ook weer ‘terug’, bijv. wanneer doel bereikt is BEWUSTZIJN

LATENTE SPANNINGEN

OPENLIJKE SPANNINGEN

Potentiële voedingsbodem aanwezig.

Identiteiten en groepen vormen zich rondom een gezamenlijk streven. Misverstanden kunnen ontstaan en men kan langs elkaar heen gaan leven. Mensen kunnen zich terugtrekken.

Groepen beginnen elkaar te vermijden en negatieve beeldvorming ontstaat en het wij/wij-gevoel neemt toe.

Openlijke spanningen en incidenten. Polarisatie uit zich in gedrag. Demonstraties, politieke incidenten maar mogelijk ook in onwettige incidenten en confrontaties.

Faciliterende factoren

IDENTIFICATIE

RUST

Voedingsbodem

SOCIAAL WANTROUWEN

SOCIAL MEDIA

STRUCTURELE ONGELIJKHEID

POLITIEK WANTROUWEN

ESCALATIE Onwettige incidenten worden structureel.

EXTERNE TRIGGERS

ALTERNATIEVE WERKELIJKHEDEN

10

1. Aanleiding

2. Wat is polarisatie

3. Polarisatie in Amsterdam

4. Hoe gaan we om met polarisatie

5. Handelingsperspectief

Achterliggend aan voedingsbodem voor polarisatie liggen ontwikkelingen als individualisering, toenemend marktdenken binnen de overheid en opkomst social media Maatschappelijke en economische ontwikkelingen in Nederland •

Ontzuiling en individualisering hebben geleid tot het einde van verbindende wereldbeelden, het verlies aan gemeenschapszin en verlies aan zingeving. Demografische verandering door migratie leidt bij groepen tot verliesgevoelens. Verlies van economische zekerheden heeft onder groepen angst voor statusverlies gevoed. Scheidslijnen zijn verdiept (naar opleidingsniveau, anywheres/somewheres, generationeel, religie).

•

Politisering van identiteiten biedt een nieuw verhaal via gemeenschappelijke vijandbeelden. Met focus op diversiteit, racisme, feminisme, kolonialisme, klimaatverandering en LHBTI+-rechten op links en focus op immigratie, nationale identiteit, veiligheid op rechts (zie o.a. Tonkens; Goodhart; Fukuyama; Verhaeghe).

•

Bedrijfsmatige sturing van de overheid: meer markt en minder verzorgingsstaat (privatisering, bezuinigingen op publieke diensten, afbouw verzorgingsstaat, decentralisaties, invoering marktwerking in o.a. zorg; nadruk op zelfredzaamheid) heeft de geloofwaardigheid van de overheid aangetast. Wereldbeeld van burger als klant en als potentiële fraudeur heeft tot geleid tot meer bureaucratie en regels waar vooral kwetsbare burgers de dupe van zijn (zie Schuyt; Putters; Tjeenk Willink; Dorien Pessers).

•

De meritocratisering van de samenleving – het idee dat succes en falen eigen verdiensten zijn – heeft de kloof tussen winnaars en verliezers vergroot. De lagere en deels ook de middenklasse voelt zich geminacht door de elite: een belangrijke bron voor de populistisch opstand (zie o.a. Sandel; Bovens).

•

Medialogica heeft het publieke debat richting sensatie, emotie en (twee)strijd gestuurd. Opkomst sociale media heeft deze ontwikkeling versterkt en heeft informatievoorziening ‘gepersonaliseerd’ (d.m.v. algoritmen). (zie Pew Research).

Voedingbodems van polarisatie

SOCIAAL WANTROUWEN

STRUCTURELE ONGELIJKHEID

POLITIEK WANTROUWEN

ALTERNATIEVE WERKELIJKHEDEN

11

1. Aanleiding

2. Wat is polarisatie

3. Polarisatie in Amsterdam

4. Hoe gaan we om met polarisatie

5. Handelingsperspectief

Hoe uit polarisatie zich in de stad? Polarisatieprocessen aan de hand van 5 trends Scheidslijnen in de stad zijn zelden alleen van lokale aard, maar worden vaak beïnvloed door wat buiten de stadsgrenzen gebeurt en hebben daardoor ook effect op individuen en groepen in de stad. Voor deze verkenning zijn de volgende vijf trends onderzocht en hun impact op Amsterdam.

3

1

2

Superdiverse stad

Stad in de mondiale economie 4

Klimaatverandering

Kloof overheid burger

5

Coronacrisis in de stad

12

1. Aanleiding

2. Wat is polarisatie

3. Polarisatie in Amsterdam

4. Hoe gaan we om met polarisatie

5. Handelingsperspectief

Superdiversiteit kan leiden tot meer spanningen, maar in Amsterdam zien we dat nu niet: sociale cohesie is stabiel en de verbondenheid met de stad is hoog 1

Internationaal perspectief In steden wereldwijd zorgt de superdiverse samenleving voor wrijving tussen groepen. Bronnen van conflict in Europese steden zijn het gebruik van de publieke ruimte (zoals komst nieuwe moskee), confrontaties tussen anti-islam en anti-discriminatiegroepen of buitenlandse politiek, wanneer diaspora-gemeenschappen tegenover elkaar komen te staan door een politiek conflict in land van herkomst. Lokale uitingen zijn zeker niet altijd gericht tegen lokale overheden, omdat migratiebeleid vaak een nationale verantwoordelijkheid is.

Superdiverse stad

Horizontaal

V

Kerninzichten • Superdiversiteit op dit moment geen sterke voedingsbodem voor destructieve polarisatieprocessen. • debat in de stad over discriminatie, racisme en geopolitieke ontwikkelingen. • Incidenten van onverdraagzaamheid zichtbaar, maar incidenten met grote maatschappelijke impact uitzondering • Spanningen in sommige stadsdelen Onderzochte factoren*: • Sociale cohesie stabiel • Bevolkingssamenstelling diverser • Netwerken A’dammers divers • Demonstraties nemen toe • Verbondenheid met stad hoog • Discriminatie in de stad aanwezig

Amsterdamse context Amsterdam is een superdiverse stad, qua herkomst, religie, seksuele voorkeuren, levensstijlen, etc. Deze superdiversiteit vormt op dit moment geen sterke voedingsbodem voor polarisatieprocessen. Veel Amsterdammers zijn trots op de diversiteit van de stad, de sociale cohesie is stabiel. Dit is opvallend gezien de snelheid waarmee de bevolkingssamenstelling is veranderd. Vergeleken met andere superdiverse steden is de sociale cohesie zelfs hoog, een tegenkracht tegen negatieve vormen van horizontale polarisatie. Wat zien we gebeuren in de stad Er is debat in de stad waarbij op wettelijke wijze aandacht wordt gevraagd voor discriminatie of geopolitieke ontwikkelingen. Incidenten van discriminatie en geweld op grond van religie, herkomst en seksuele voorkeuren en (gender)identiteiten komen regelmatig voor. In wijken met meer gestapelde problematiek is de sociale cohesie vaak lager en spanningen hoger. Grotendeels vloeien deze spanningen ook voort uit sociaaleconomische problemen, voornamelijk in buurten waar de ophoping van sociaaleconomische, maatschappelijke en psychosociale problemen hoog is.

Verwachte ontwikkeling Geen aanwijzingen voor zorgelijke ontwikkelingen op korte termijn. Anderzijds heeft het verleden uitgewezen dat een crisis spanningen rondom (etnisch-culturele) identiteiten kan doen toenemen, zoals de vluchtelingencrisis in 2015. Buitenlandse triggers kunnen i.c.m. sociale media in korte tijd mobilisatie op gang brengen.

Stadsdelen Voorbeelden van spanningen zijn te vinden in de Diamantbuurt, Betondorp, IJplein en de Vogelbuurt. In sommige stadsdelen zoals Zuidoost is geen sprake van openlijke spanningen tussen zwarte en witte Amsterdammers maar leeft men grotendeels langs elkaar heen.

*Hier zijn een aantal factoren uitgelicht, zie masterdeck voor volledige uitwerking

Stabiel

Reuring

Zorgelijk

13

1. Aanleiding

2. Wat is polarisatie

3. Polarisatie in Amsterdam

4. Hoe gaan we om met polarisatie

5. Handelingsperspectief

De stad in de mondiale economie lijkt nauwelijks tot horizontale polarisatie te leiden, ook al is de inkomensongelijkheid in Amsterdam toegenomen 2

Internationaal perspectief In steden wereldwijd heeft de mondiale economie directe impact heeft op verschillende stedelijke voorzieningen - van de woningmarkt en openbaar vervoer tot het baanaanbod - en dit zorgt voor spanningen en verzet. Wel zijn de spanningen in Noord-Europese steden milder dan in Zuid-Europese steden, doordat Zuid-Europese landen veel sterker lijden onder de gevolgen van economische crises en schuldenlasten uit het verleden, met grote maatschappelijke ongelijkheid als gevolg.

Stad in de mondiale economie

Horizontaal

V.

Kerninzichten • Ongelijkheid door mondiale marktkrachten leidt tot nauwelijks tot wrijving, maar kan wel bijdragen aan verticale polarisatieprocessen. • Op een aantal plekken sprake van segregatie, wat tot latente spanningen kan leiden. • Soms openlijke spanningen in de buurt door gentrificatie. Onderzochte factoren*: • Sociaaleconomische ongelijkheid in Amsterdam neemt toe • Huizenprijzen nemen toe • Grote zorgen over woningnood, toerisme en armoede en onder Amsterdammers • Weinig demonstraties over de mondiale economie.

Amsterdamse context Door toegenomen marktkrachten is de ongelijkheid in de stad toegenomen. Inkomensongelijkheid is de afgelopen jaren toegenomen in Amsterdam en ca. één vijfde van de huishoudens leeft onder de armoedegrens (zoals gehanteerd door de Gemeente Amsterdam). Tegelijkertijd is er sprake van sterke gentrificatie en toenemende segregatie. De hiermee samenhangende woningnood is de belangrijkste zorg onder Amsterdammers, gevolgd door zorgen over drukte en toerisme. Wat zien we gebeuren in de stad Er waren lang weinig uitingen in de stad n.a.v. zorgen over woningtekorten, gentrificatie en segregatie. In 2021 heeft het oplopend woningtekort geleid tot woonprotesten. In alle stadsdelen zijn er over gentrificatie latente spanningen, die soms uiten in openlijke spanningen. Nieuwe bewoners doen veel meldingen n.a.v. overlast door oude bewoners. Verzet richt zich niet alleen tegen nieuwe bewoners, maar ook tegen de gemeente. Hieruit blijkt dat het verzet de spanningen over gentrificatie ook gepaard gaan met wantrouwen en teleurstelling jegens de gemeente over het beleid van de afgelopen jaren.

Verwachte ontwikkeling Spanningen door gentrificatie zullen toenemen. Kan resulteren in horizontale polarisatieprocessen tussen Amsterdammers én verticale polarisatieprocessen richting de overheid, vanwege bestaande gevoelens van achterstelling.

Stadsdelen Spanningen door gentrificatie spelen vooral in wijken en buurten waar er veel woningen in dure segment bij komen. Voorbeelden zijn West, Noord, Nieuw-West en Zuidoost. Op de Oostelijke eilanden in Centrum kunnen grote sociaaleconomische tegenstellingen ontstaan door de komst van een groot aantal dure appartementcomplexen.

*Hier zijn een aantal factoren uitgelicht, zie masterdeck voor volledige uitwerking

Stabiel

Reuring

Zorgelijk

14

1. Aanleiding

2. Wat is polarisatie

3. Polarisatie in Amsterdam

4. Hoe gaan we om met polarisatie

5. Handelingsperspectief

Klimaatverandering is iets waar veel A’dammers zich om bekommeren, echter leiden de ‘opgelegde’ energietransitie en participatieprocessen ook tot onvrede 3

Klimaatverandering

H.

Verticaal

Kerninzichten • Klimaatverandering steeds belangrijker onderwerp. • Onvrede over gebrek of juist hoeveelheid overheidsmaatregelen leidt tot acties en protesten. • Participatieprocessen over klimaatmaatregelen kunnen frustratie oproepen en bijdragen aan verticale polarisatie. Onderzochte factoren*: • Zorgen over klimaat nemen toe • Draagvlak voor klimaatmaatregelen hoog • Draagvlak voor windmolens in zoekgebieden aanzienlijk lager

Internationaal perspectief De uitingen van wrijving rond klimaatverandering lopen internationaal enorm uiteen. Aan de ene kant zijn er de sterke uitingen van onvrede over het gebrek aan ambitie of aan adequate maatregelen tegen klimaatverandering, gericht tegen overheden en bedrijven. Anderzijds bestaan er ook uitingen die het tegenovergestelde aankaarten: ‘klimaatgekte’, een te ambitieus klimaatbeleid waarvan de kosten te hoog zijn en oneerlijk verdeeld worden. Dit verzet richt zich vooral tegen (nationale) overheden. Amsterdamse context Zorgen over klimaatverandering zijn bij burgers in Nederland sterk toegenomen. In Amsterdam is dat terug te zien in een steeds groenere politieke representatie. Amsterdammers zijn veelal voor klimaatmaatregelen. Echter, onder een groep Amsterdammers is het draagvlak lager, wanneer zij direct te maken krijgen met maatregelen tegen klimaatverandering. Onvrede over “opgelegde” energietransitie kan verticale polarisatie versterken. Wat zien we gebeuren in de stad Er is toenemende actiebereidheid om meer ambitie in klimaatmaatregelen bij de overheid te bepleiten. 15% v/d demonstraties gaat over klimaat gerelateerde onderwerpen. Internationaal geïnspireerde acties zoals van Extinction Rebellion hebben onconventionele manieren van demonstreren in de stad geïntroduceerd.

Tegelijk is er ook verzet tegen klimaatregelen als het de eigen directe omgeving betreft, zoals de bij de realisatie van windmolens en aardgasvrije wijken. Sommige bewoners hebben het gevoel dat maatregelen hen worden opgedrongen. Dit geldt ook voor de implementatie van Amsterdam Klimaatneutraal 2050. Hoewel er vormen van inspraak zijn voelen sommige burgers zich niet gehoord en vinden inspraak ‘een wassen neus’.

Verwachte ontwikkeling De hoeveelheid manifestaties en acties zal toenemen door gebrek aan klimaatactie op nationaal en internationaal niveau. Verzet tegen lokale milieumaatregelen kan toenemen naarmate agenda Amsterdam Klimaatneutraal wordt geïmplementeerd. Ook blijkt uit het verzet over de Lutkemeerpolder dat uitbreiding van de stad kan leiden tot actie voor natuurbehoud.

Stadsdelen In Zuid en Centrum zijn veel acties van Extinction Rebellion. In zoekgebieden van Windmolens in Zuidoost en Oost protesten. In wijken waar warmtenet komt soms ook wrijving richting Gemeente.

*Hier zijn een aantal factoren uitgelicht, zie masterdeck voor volledige uitwerking

Stabiel

Reuring

Zorgelijk

15

1. Aanleiding

2. Wat is polarisatie

3. Polarisatie in Amsterdam

4. Hoe gaan we om met polarisatie

5. Handelingsperspectief

De kloof tussen overheid en burger is steeds meer onder de aandacht in het publieke debat en een belangrijke voedingsbodem voor verticale polarisatie 4

Kloof overheid-burger

Verticaal Kerninzichten • Verticale polarisatie reden tot zorg; • Kloof overheid en burger hoger op politieke agenda. • Groep met wantrouwen in overheid steeds vocaler. • Reeks incidenten (o.a. toeslagenaffaire) versterkt polarisatieproces • Te grote belofte democratische participatie vergroot wantrouwen. • Actie en zelfevaluatie overheden nodig Onderzochte factoren*: • Vertrouwen in overheid fluctueert, maar is stabiel • Vertrouwen in politiek laag onder laagopgeleiden en ouderen • Stemintentie in Amsterdam hoog • Ervaren politieke invloed laag • Toename geweld richting hulpverleners, media, politici

Internationaal perspectief Het vertrouwen in de eigen regering verschilt sterk per land, van boven de 80% in Zwitserland en Noorwegen, tot rond de 20% in Litouwen en Roemenië. Nederland behoort met de Scandinavische landen tot de landen met het grootste vertrouwen in instituties: 78% in 2020. Het vertrouwen in instituties is in deze landen behoorlijk stabiel. Dit is anders dan in de VS, waar het vertrouwen in de regering sterk is gekelderd sinds de jaren zestig.** Binnenlandse context In het publieke debat is er steeds meer aandacht voor een groep burgers die weinig vertrouwen in de overheid en instanties heeft. Deze groep is niet groter geworden de afgelopen jaren, maar wel prominenter in het maatschappelijke debat. In Amsterdam zijn er ook groepen burgers met weinig of geen vertrouwen in instituties. Dit is een belangrijke voedingsbodem voor verticale polarisatie. Wat zien we gebeuren in de stad Vormen van wantrouwen richting overheid zijn zichtbaar in bijna alle stadsdelen, maar is sterker in kwetsbare wijken. Dit wantrouwen is soms gericht tegen de landelijk overheid, soms tegen de lokale overheid en komt voort uit verschillende ongenoegens. Sommigen hebben het gevoel dat de overheid er niet voor hen is, sommigen voelen zich achtergestelde t.o.v. andere groepen, anderen voelen zich onvoldoende gehoord.

Spanningen tussen burgers en overheid zijn nu nog vooral latent, hoewel verzet tegen bijv. corona- en klimaatmaatregelen wel wordt gevoed door dit wantrouwen. In Amsterdam is, zoals overal in Nederland, een toegenomen interesse in anti-overheidscomplotdenken, verspreid via sociale media. De actiebereidheid is (vooralsnog) laag.

Verwachte ontwikkeling Het vertrouwen bij de burger in de overheid is voorlopig nog niet hersteld. Niet alleen door de lange nasleep van de toeslagenaffaire, maar ook met het perspectief op verdere digitalisering bij de overheid en een aanstaande economische crisis. Bovendien lijkt de kloof tussen burger en overheid dieper te worden en het voortvloeiende debat scherper.

Stadsdelen Wantrouwen tegen overheid speelt vooral in delen van Zuidoost, Noord en Nieuw-West en hangt samen met de achtergestelde positie van bewoners.

*Hier zijn een aantal factoren uitgelicht, zie masterdeck voor volledige uitwerking

Stabiel

Reuring

Zorgelijk

** Cijfers verschillen voor de VS: volgens OECD 45%, volgens Pew Research17% in 2019.

16

1. Aanleiding

2. Wat is polarisatie

3. Polarisatie in Amsterdam

4. Hoe gaan we om met polarisatie

5. Handelingsperspectief

Coronacrisis in de stad doet spanningen toenemen, het complotdenken groeit en er treedt een verharding op tijdens demonstraties met soms rellen als gevolg 5

Coronacrisis in de stad

H

Verticaal

Kerninzichten • De voortdurende coronacrisis doet spanningen in samenleving toenemen; vooral richting de overheid. • Verscherping van debat over maatregelen, o.a. door rellen. • Draagvlak voor maatregelen neemt af, maar blijft hoog. Onderzochte factoren*: • Bereidheid opvolging maatregelen hoog • Vertrouwen in Gemeente n.a.v. coronacrisis stabiel • Spanningen in de buurt en geluidsoverlast toegenomen • Veel demonstraties n.a.v. coronamaatregelen

Internationaal perspectief Wereldwijd neemt wrijving op het gebied van coronamaatregelen toe. Demonstraties tegen coronamaatregelen worden vaak ook bijgewoond door groepen met andere, meer radicale agenda’s. Dit leidt vaak tot escalatie en vormt een uitdaging voor lokale overheden: beide groepen vragen om een andere aanpak maar lopen door elkaar heen tijdens protesten. Uitingen van onvrede richten zich duidelijk op de verantwoordelijke (meestal nationale of federale) overheden. Nederlandse context De coronacrisis is een bron van toenemend wantrouwen onder burgers. In april 2020 had 75% van de mensen vertrouwen in de aanpak, in januari 2021 was dat 43%. De helft van de mensen begrijpt niet waarom gedragsregels soms wel en soms niet gelden (RIVM). De NCTV waarschuwt dat de coronacrisis polarisatie kan verergeren; het afgelopen jaar zijn veel complottheorieën de ronde gegaan over vaccins en overheidsbeleid. De bestaande anti-establishment complotten versterken deze tendens. Wat zien we gebeuren in de stad Amsterdam is een podium voor demonstraties tegen het coronabeleid. Meestal zijn deze vreedzaam en houden demonstranten zich aan de maatregelen. Echter, begin 2021 werd gekenmerkt door een verharding in de demonstraties, met rellen als gevolg – een onwenselijke en onwettige uiting van verticale polarisatie.

Ook was een toename in acties van burgerlijke ongehoorzaamheid zoals de grote samenkomsten in het Vondelpark eind februari 2021. Toch was het overgrote deel van de bevolking bereid zich aan de maatregelen te houden. Buurtwerkers en netwerken van moeders en vaders in de stad spelen een belangrijke rol in het smoren en voorkomen van rellen onder jongeren.

Verwachte ontwikkeling Afhankelijk van de ingrijpendheid van de maatregelen, zal er weerstand zijn in wisselende intensiteit. Er zijn zorgen over hoe jongeren uit de crisis komen. Ook kan het verzet tegen nationale overheid zich verplaatsten naar lokale overheden, wanneer keuzes over maatregelen meer neergelegd worden bij veiligheidsregio’s en steden. De sociaaleconomische crisis die corona met zich meebrengt kan tegenstellingen doen verscherpen in de trends superdiverse stad, mondiale economie en kloof tussen burger en overheid.

Stadsdelen In veel stadsdelen doen complottheorieën over corona de ronde; er zijn vooral zorgen over complot denken onder jongeren. Tegelijk is er weinig handelingsbereidheid als gevolg hiervan. De coronacrisis zet veel druk op de maatschappij, maar er zijn geen aanwijzingen uit de stadsdelen dat polarisatieprocessen versterken.

*Hier zijn een aantal factoren uitgelicht, zie masterdeck voor volledige uitwerking

Stabiel

Reuring

Zorgelijk

17

1. Aanleiding

2. Wat is polarisatie

3. Polarisatie in Amsterdam

4. Hoe gaan we om met polarisatie

5. Handelingsperspectief

Ook stadsdeelmedewerkers en professionals uit de wijk ervaren verticale polarisatie als een (groeiend) probleem Conclusies over signalen uit stadsdelen over verticale polarisatie

Quotes uit focusgroepen in de stadsdelen

• Vertrouwen in de overheid is in Amsterdam de afgelopen jaren stabiel, maar tijdens de focusgroepen met o.a. gebiedsmanagers, veiligheidscoördinatoren en professionals uit de wijk kwam het gebrek aan vertrouwen in de overheid in alle stadsdelen prominent naar voren.

“Eerste economische crisis heeft veel littekens achtergelaten. Bewoners: we zijn een afvalput van Amsterdam. Dat sentiment wordt geëtaleerd op alle thema’s waar je over in gesprek gaat met bewoners. Hopelijk verandert dat door de stedelijke ontwikkeling.” (Stadsdeelmedewerker Nieuw-West)

• In delen van Noord, Nieuw-West en Zuidoost ligt het vertrouwen in de overheid lager dan elders in de stad. Bewoners in deze stadsdelen hebben het gevoel dat er door de gemeente de afgelopen jaren weinig is geïnvesteerd in de bewoners en leefomgeving van deze stadsdelen. Zij hebben vaker het gevoel dat ‘de overheid er niet voor hen is’.

“We krijgen nu erfenis op ons dak van de bezuiniging van de afgelopen jaren. Als jij in armoede opgroeit met bi-culturele achtergrond in een verwaarloosde buurt, hoe kun je dan vertrouwen hebben in de overheid? Er is veel bezuinigd op jongerenplekken bijvoorbeeld. Ik maak me daar erg zorgen om.” (jongerenwerker uit Noord)

• In Zuidoost speelt discriminatie op basis van kleur ook door op de relatie tussen burger en overheid. Veel inwoners van Zuidoost identificeren zich niet met de mensen die voor de gemeente werken en bewoners hebben meermaals aangegeven het gevoel te hebben dat ze niet altijd het vertrouwen krijgen van de gemeente om zelf projecten te starten.

“Het gaat over ‘De Gemeente’, ‘Instituties’. Mensen zijn daar heel wantrouwend in. Gebaseerd op ervaringen waarin ze teleurgesteld werden. Sommige mensen doen wel mee, maar voelen dat er met hun stem niets gedaan wordt: ‘eigenlijk is het toch al besloten’.” (stadsdeelmedewerker uit Noord)

• “Participatiemoeheid” komt in meerdere stadsdelen voor. Bewoners geven aan vaak teleurgesteld te zijn in het besluit dat de gemeente neemt na hun inspraak. “Er wordt toch niet geluisterd” is een terugkerende ervaring. • Collega’s in alle stadsdelen merken een toenemende interesse onder Amsterdammers in complottheorieën. Dit wordt niet automatisch als zorgelijk gezien, omdat er weinig actiebereidheid lijkt te zijn naar aanleiding hiervan. Jongerenwerkers en politie maken zich echter wel zorgen over complot denken en radicalisering onder jongeren. Zij vragen zich af hoe jongeren uit de huidige coronacrisis zullen komen. Dit komt vooral door opeenstapeling van gebrek aan toekomstperspectief, lockdownmaatregelen en verveling.

Bron: focusgroepen en interviews

“Het zwart-wit verhaal speelt hier heel erg. Het zorgt voor een bepaalde onderstroom en wantrouwen in gemeente. Kom je niet uit Zuidoost, dan heb je niets over Zuidoost te zeggen. Mensen denken over mij ‘Is zij donker genoeg om belangen te behartigen van Zuidoost?” (stadsdeelmedewerker uit Zuidoost) “De specifieke context in zuidoost maakt de vertrouwensband extra kwetsbaar. Mensen zijn minder in staat om voor zichzelf op te komen (opleidingsniveau, taal). Dus dan is band ook sneller geschaad. In andere stadsdelen weten mensen hoe ze moeten mobiliseren, petities, bezwaarschriften opstellen. Hier niet. Het is ook wederkerig: men voelt dat de overheid weinig vertrouwen heeft in de mensen van Zuidoost. Bv bij opdrachtverleningen en subsidieverlening. “geef ons het vertrouwen, we kunnen het ook zelf oplossen. Waarom telkens een externe organisatie?” (stadsdeelmedewerker Zuidoost)

18

1. Aanleiding

2. Wat is polarisatie

3. Polarisatie in Amsterdam

4. Hoe gaan we om met polarisatie

5. Handelingsperspectief

Samenvattend: incidenten van onverdraagzaamheid, maar geen aanwijsbare toename horizontale polarisatie; vooral zorgen over toename verticale polarisatie 1

2

Superdiverse stad

Stad in de mondiale economie

3

Klimaatverandering

4

Kloof overheid-burger

5

Coronacrisis in de stad

Horizontaal

V.

Horizontaal

V.

H.

Verticaal

Verticaal

H

Verticaal

HORIZONTALE POLARISATIE STABIEL

TOENAME VERTICALE POLARISATIE ZORGELIJK

• Over de breedte is sociale cohesie stabiel en is de verbondenheid met stad hoog. • Er zijn met enige regelmaat incidenten van onverdraagzaamheid. In stadsdelen met stapeling sociaaleconomische problemen zijn er eerder spanningen tussen groepen. Soms openlijke spanningen in de buurt door gentrificatie. Door de coronacrisis meer meldingen van overlast. • Er is echter geen aanwijsbare toename horizontale polarisatie, tegenstellingen zijn te zien als inherent onderdeel grote, diverse, vrije stad en als noodzakelijk voor agendering en emancipatie. • Er is weinig risico op structurele escalatie. • Vinger aan de pols op maatschappelijke spanningen (voordat dit tot conflict leidt) is wel nodig, met oog voor de verschillen tussen stadsdelen.

• Kloof tussen overheid en burger dreigt te groeien, mede door verticale polarisatie ontstaan uit klimaatverandering, incidenten als de toeslagenaffaire en de coronacrisis. Onvrede over het gebrek of juist hoeveelheid aan maatregelen vanuit de overheid leidt tot acties en protesten. • Frustratie onder inwoners over invloed via participatieprocessen (over klimaatmaatregelen of ander beleid) kunnen bijdragen aan verticale polarisatie. • Een opeenstapeling van incidenten (o.a. toeslagenaffaire) en het gevoel niet gehoord te worden hebben bijgedragen aan wantrouwen onder groepen burgers. In een aantal stadsdelen hebben bewoners het gevoel te zijn “verwaarloosd” door de overheid. • Actie en zelfevaluatie bij overheden is wenselijk

Stabiel

Reuring

Zorgelijk

19

1. Aanleiding

2. Wat is polarisatie

3. Polarisatie in Amsterdam

4. Hoe gaan we om met polarisatie

5. Handelingsperspectief

Sterktes en knelpunten in gemeentelijk beleid en praktijk in omgaan met polarisatie Polarisatiebeleid en bijbehorende aandachtspunten •

Achtergrond

Het polarisatiebeleid bij OOV (2004-2018) schommelde tussen het stimuleren van tolerantie en risk-based focus op weerbaarheid van risicogroepen. Sinds 2018 ligt polarisatie niet alleen meer bij OOV; OJZD en de stadsdelen spelen ook een prominente rol. Tevens hebben directies als R&D (verzet tegen windmolens) en Wonen (verzet tegen gentrificatie) ook te maken met polarisatieprocessen.

•

Aanpak

In focus interviews met meer dan twintig gemeenteambtenaren zijn de volgende vragen gesteld: wat is de rol van jouw afdeling t.o.v. spanningen/polarisatie in de stad, hoe is de samenwerking met andere organisatieonderdelen, wat gaat goed en waar is verbetering mogelijk?

•

Opzet

- Wat doet de gemeente al met polarisatieprocessen? - Wat zijn kerninzichten over de knelpunten in het gemeentelijk beleid en uitvoering hiervan? - Welke handelingsrichtingen sluiten aan bij deze kerninzichten?

POLARISATIEBELEID Ontwikkelingen

Huidige programma’s

 AANDACHTSGEBIEDEN

Visie en Definitie

Governance

Netwerken

20

1. Aanleiding

2. Wat is polarisatie

3. Polarisatie in Amsterdam

4. Hoe gaan we om met polarisatie

5. Handelingsperspectief

Gemeente zet breed in op wegnemen van voedingsbodem destructieve polarisatie en op faciliteren democratisch debat* Rust Wegnemen van voedingsbodem ‘structurele ongelijkheid’ voor destructieve polarisatie • Sociaaleconomisch tegenaan kansenongelijkheid in onderwijs, tegengaan armoede, schulden, bieden vangnet, tegengaan gezondheidsverschillen. • Sociaal-cultureel en maatschappelijk bestrijden discriminatie, burgerschapsonderwijs, een plek en activiteiten voor jongeren via jongerenwerk • Sociaal-fysiek in stand houden sociale woningvoorraad, aanpakken verloedering openbare ruimte • Veiligheid • Aanpak drugsproblematiek, ondermijning, wapenbezit, geweldcultuur Wegnemen voedingsbodem ‘alternatieve werkelijkheden’ voor destructieve polarisatie: • Amsterdammerschap in het onderwijs, aandacht voor online weerbaarheid in programma 'Positief Perspectief' en aandacht voor Digitale Veiligheid en desinformatie Faciliteren democratisch debat (constructieve polarisatie): • Relatie burger – overheid (democratisering, communicatie, digitale stad, dienstverlening) democratiseringsagenda, vereenvoudigen communicatie, betere toegankelijkheid

Bewustzijn

Onderhuidse spanningen

Positief Perspectief Elf ontwikkellijnen gericht op toekomstperspectief bieden voor Amsterdamse jongeren, samengevat: • Buurtgerichte inzet op de meest urgente problemen • In samenhang werken aan meest urgente opgaven jeugd. Amsterdammerschap in het Onderwijs Gericht op een rechtvaardige stad waarin iedereen, los van zijn of haar achtergrond, gelijke kansen heeft. Actielijnen: • Leraren zijn bekwaam in het lesgeven in de grote stad • Een veilige pedagogische relatie waarin leraren en leerlingen zich kunnen herkennen • Een rijk curriculum dat uitgaat van veelzijdige perspectieven • Inzet op gemengde scholen, tegengaan van segregatie. Verbonden Stad • Structureel overleg tussen bestuur en gemeenschappen • Dialoog in buurten bevorderen • Zelforganisaties versterken • Netwerk opbouwen van Ambassadeurs van Amsterdam Burgemeester • Onderhoudt diverse netwerken, waaronder het joodsislamitisch netwerk en het vrouwennetwerk.

Openlijke spanningen

Escalatie

Programma Radicalisering en Extremisme • Versterken van de democratische veerkracht van de stad • Het signaleren en tegengaan van radicalisering en extremisme • Het voorkomen van, en bieden van bescherming tegen, extremistisch gedrag en terroristisch geweld. Inclusief aanbieden van weerbaarheidstrainingen aan jongeren en netwerk van aandachtsfunctionarissen. Bijkans Heilig – Demonstratiebeleid Demonstratiebeleid met visie die bescherming en respectering van grondwettelijke vrijheid benadrukt Integraal Draaiboek Vrede Samengevoegd draaiboek van de driehoek: • Zicht krijgen en houden op wat er in de stad gebeurt; • Netwerken bevragen en mobiliseren; • Maatschappelijke onrust voorkomen en deescaleren. Het draaiboek actief zodra er maatschappelijke onrust is die dreigt te escaleren.

Stadsdelen • Concrete programma’s: Weerbaar Nieuw-West, ‘Let’s Talk’ in Zuidoost • Versterken sociale basis: Brede inzet in stadsdelen op onderhouden van informele netwerken *Deze beleidslijnen en programma’s gaan zowel verticale als horizontale vormen van destructieve polarisatie tegen.

21

1. Aanleiding

2. Wat is polarisatie

3. Polarisatie in Amsterdam

4. Hoe gaan we om met polarisatie

5. Handelingsperspectief

Aandachtspunten: gedeelde visie polarisatie, informatiedeling binnen de organisatie, borgen van informatie uit en onderhouden van netwerken VISIE EN DEFINITIE Er is geen gemeenschappelijke visie onder ambtenaren op wat polarisatie behelst, en beleidscategorieën en taalgebruik kunnen polariserend werken. • De positie van de gemeente is inherent normatief, ook de keuze om conflict te willen ‘oplossen’ of spanningen te vermijden • Geen gedeeld perspectief op wat polarisatie behelst. • Gemeentelijk beleid kan polarisatieprocessen in de hand werken: o Bepaalde beleidstermen en doelgroepenbeleid kunnen stigmatiserend werken. o Participatieprocessen kunnen ook frustratie opwekken bij bewoners wanneer de ruimte van invloed voor bewoners en beleidskeuzes niet goed worden gecommuniceerd. •

Incidenten en spanningen die een reactie vereisen van de gemeente komen nu terecht bij de collega’s met de relevante informele netwerken. Hierdoor komen spanningen waarbij een moslimgemeenschap betrokken is vaak bij OOV terecht, zelfs als de spanningen zelf geen veiligheidskwestie zijn. Dit versterkt een negatieve frame van groepen.

GOVERNANCE Er is genoeg kennis over wat er speelt in de stad, maar deze informatie wordt niet adequaat en structureel gedeeld binnen de organisatie. • Informatiedeling tussen OOV en stadsdelen in vroege fasen van polarisatie (rust-onderhuidse spanningen) is een aandachtspunt: o Medewerkers van OOV geven aan dat de mate van kennisdeling afhangt van de relatie met stadsdeelcollega’s. o Stadsdeelmedewerkers geven aan dat duidelijke afspraken en wederkerigheid (in de vorm van o.a. terugkoppeling en explicitering van het doel van de informatiedeling) missen. Dit is een verbeterpunt. • Evaluatie van Draaiboek Vrede biedt aanknopingspunten om informatiedeling tussen OOV, Stadsdelen, politie en maatschappelijke organisaties structureel te verbeteren, en ook in eerdere fasen dan alleen in escalatie. Incidenten rond polarisatie niet duidelijk belegd in de organisatie, waardoor onduidelijk is onder collega’s wie ‘in the lead is’. • Veel incidenten en spanningen op het raakvlak van Diversiteit en OOV, geen duidelijke afspraken over wie wat oppakt. Online signalen van polarisatie onvoldoende opgepikt door huidig beleid en programma’s. De informatiepositie van de gemeente mist daarmee een platform voor signalering.

NETWERKEN Om ‘beter weten wat er speelt’ zijn informele netwerken met de stad cruciaal, maar die zijn nu vaak kwetsbaar door de persoonsgebonden informatiepositie. • Stadsdelen geven aan uitgebreide informele netwerken te hebben die een stevig fundament hebben, en dat zij die als losstaand zien van de centrale stad. Ook binnen OOV hebben bepaalde collega’s een cruciaal informeel netwerk. • De kwetsbaarheid zit in het gebrek aan borging van informatie, waardoor kennis vanuit deze informele netwerken wegvalt als bepaalde collega’s vertrekken. Wederkerigheid is lastig te realiseren in formele netwerken. • Formele netwerken zijn belangrijk om als organisatie te weten wat er speelt, maar deze vereisen meer inzet: het uiten van waardering, het geven van terugkoppeling en het realiseren van wederkerigheid. • De afdeling diversiteit onderhoudt formele netwerken met emancipatie als hoofddoel, maar heeft geen signaleringsfunctie voor spanningen in de stad.

22

1. Aanleiding

2. Wat is polarisatie

3. Polarisatie in Amsterdam

4. Hoe gaan we om met polarisatie

5. Handelingsperspectief

Er zijn vier hoofdaanbevelingen uit deze verkenning gekomen waar de gemeente actief mee aan de slag kan Hoofdstuk

2

3

Conclusies

Hoe uit polarisatie zich in de stad?

• Verticale polarisatie: Toename verticale polarisatieprocessen zijn reden tot zorg, de overheid speelt hierin zelf een belangrijke rol. • Horizontale polarisatie: Er zijn incidenten van onverdraagzaamheid tussen burgers en spanningen komen vaker voor in gebieden met stapeling sociaaleconomische problemen. Echter geen aanwijzingen toename horizontale polarisatieprocessen, wel van belang waakzaam te blijven.

Hoe gaan we om met polarisatie

• Gemeente zet breed in op wegnemen van voedingsbodem destructieve polarisatie en op faciliteren democratisch debat • Visie en definitie: Er is geen gemeenschappelijke visie in de organisatie op wat polarisatie behelst, hoe hier in verschillende fasen op in te spelen en hoe beleid en taalgebruik polariserend kunnen werken. • Governance: Er is veel kennis over wat er speelt in de stad, maar structurele informatiedeling tussen OOV en stadsdelen over vroege fasen van polarisatie kan beter. • Een grijs gebied van incidenten van polarisatie is niet duidelijk belegd onder OOV/OJZD en stadsdelen. • De gemeente heeft nog een te zwakke online informatiepositie, waar juist veel spanningen ontstaan en geuit worden. • Netwerken: Netwerken en Om ‘beter weten wat er speelt’ zijn informele netwerken met de stad cruciaal, maar die zijn nu vaak kwetsbaar door de persoonsgebonden informatiepositie en de beperkte wederkerigheid die netwerken ervaren.

Aanbevelingen Inhoudelijke richting 1. Zet in op een brede aanpak van verticale polarisatie 2. Blijf investeren in wegnemen voedingsbodem horizontale polarisatie; monitor polarisatieprocessen op meer structurele wijze

Werkwijze

3. Vergroot bewustzijn rol gemeente als actieve actor in dempen of mitigeren van polarisatieprocessen 4. Versterk samenwerking intern (OOV, OJZD, stadsdelen) en met partners (netwerken, politie) voor effectiever inspelen op polarisatieprocessen

Uitwerking aanbevelingen op volgende pagina´s

1. Aanleiding

2. Wat is polarisatie

3. Polarisatie in Amsterdam

4. Hoe gaan we om met polarisatie

5. Handelingsperspectief

Aanbeveling 1: Zet in op een brede aanpak van verticale polarisatie Om verticale polarisatieprocessen te verminderen (of niet te voeden) is een brede aanpak nodig op de gebieden openbare orde, sociale portefeuilles, democratisering, burgerschap, organisatieontwikkeling, met een belangrijke rol van de burgemeester als boegbeeld. A. Verscherp organisatiebreed het zicht op de eigen rollen van de gemeente in het versterken en dempen van institutioneel wantrouwen en verzet tegen de overheid

B. Handel bewust in het omgaan met ongenoegen van burgers richting de overheid

Onderbouwing De groep die een kloof voelt jegens de overheid wordt steeds manifester in het publieke debat. De overheid speelt zelf een rol in polarisatie-processen, o.a. door stapeling incidenten die structureel wantrouwen richting (bepaalde groepen) burgers blootleggen, verminderde zichtbaarheid overheid (o.a. door digitalisering).

Onderbouwing Gemeente kan actieve rol spelen in het omgaan met ongenoegen gericht tegen de overheid. Er is een aantal praktische handreikingen.

Te nemen stappen • Breng in beeld welke rol de gemeente zelf speelt in de toename van verticale polarisatie en verbind daar acties aan voor de eigen organisatie. Uitgangspunten: I. Een responsieve overheid: een overheid die begripvol en responsief is naar zowel de individuele belangen als de maatschappelijke opgaven II. Een eerlijke en transparante overheid: een overheid die eerlijk is over de maatschappelijke opgaven, transparant over keuzes en afwegingen III. Een inclusieve, onbevooroordeelde en eenvoudige overheid: een onpartijdige overheid die er voor alle inwoners is IV. Een overheid met checks and balances in de gehele cyclus (beleidsvorming, besluitvorming, uitvoering, monitoring, feedbackloops) • Heb bewust aandacht voor relatie burger – overheid in de aanloop van de gemeenteraadsverkiezingen, Amsterdam 750 en de heropening van de stad (en rol van de burgemeester hierbij). • Maak het versterken van de vertrouwensrelatie tussen burger-overheid onderdeel van de masterplannen Zuidoost en Nieuw-West.