Actieplan Online Leefwereld Jongeren v250617.pdf
Tekst van het document
Actieplan 2025-2026 Online Leefwereld Jongeren
Voorwoord In een wereld van algoritmes, filters en eindeloos scrollen staat Amsterdam voor een duidelijke opgave: stilzitten of actie ondernemen. Met dit plan wil Amsterdam jongeren en hun omgeving helpen de controle terug te nemen over hun veiligheid, gezondheid en vrijheid online. De digitale wereld beïnvloedt het leven ingrijpend. Met name voor jongeren bestaat er allang geen scheiding meer tussen on- en offline. Echter, de veiligheid, gezondheid en rechten van jongeren staan in toenemende mate (online) onder druk. Amsterdam gunt jonge Amsterdammers een zorgeloze en speelse jeugd, vrij van de constante druk en negatieve effecten van bijvoorbeeld smartphones, sociale media en Artificial Intelligence (AI). Tegelijkertijd heeft Amsterdam oog voor de realiteit en de kansen: de online wereld is óók een plek van creativiteit, verbinding en nieuwe mogelijkheden. Hoe zorgt Amsterdam voor een goede balans tussen de voor- en nadelen? De uitdagingen van de digitale wereld laten zich niet vangen in losse portefeuilles of beleidsterreinen. Daarom startte Amsterdam het programma Online Leefwereld Jongeren, als onderdeel van de Agenda Digitale Stad.
Samen met jonge Amsterdammers, opvoeders, professionals, andere overheden en (internationale) steden werkt Amsterdam actief aan een gezondere en veiligere digitale toekomst voor haar jeugd. De missie is helder. Tegelijkertijd is de uitdaging groot en complex. Daarom roept het college iedereen op om, binnen ieders mogelijkheden en expertise, bij te dragen aan het vraagstuk waar we als maatschappij voor staan. Alleen samen maken we de stap van scrollen naar sturen.
Van scrollen naar sturen
Bestuurlijk team Online Leefwereld Jongeren
Burgemeester Halsema
Wethouder Scholtes
Openbare Orde en Veiligheid, Communicatie
ICT en Digitale stad, Zorg Onderwijs, Jeugd, en Maatschappelijke Armoedebestrijding en ontwikkeling, Schuldhulpverlening Coördinerend wethouder Online Leefwereld Jongeren
2
Wethouder Moorman
Wethouder Mbarki Jongerenwerk, Sport en Bewegen
3
Samenvatting: Amsterdam x Online Leefwereld Jongeren Amsterdam wil ervoor zorgen dat jongeren veilig en gezond kunnen opgroeien. Hun veiligheid, gezondheid en rechten staan door technologie in toenemende mate onder druk. Ook kunnen de negatieve gevolgen van de online leefwereld groter zijn voor kinderen en jongeren die opgroeien in kwetsbare situaties. Om de veiligheid en gezondheid van jonge Amsterdammers te waarborgen, is een fundamentele maatschappelijke verandering nodig. Zij verdienen een online omgeving die hun welzijn ondersteunt in plaats van schaadt en een overheid die hen en hun omgeving hierin ondersteunt.
In de eerste plaats ziet het college een verantwoordelijkheid van socialemediaplatformen om kwetsbare groepen, zoals jongeren, te beschermen. Zij moeten hun platformen op een ethische manier ontwerpen, door bijvoorbeeld te stoppen met functionaliteiten die schermverslaving in de hand werken en door te stoppen met algoritmen die schadelijke content pushen. Ook ziet het college een belangrijke rol weggelegd voor opvoeders en professionals die met jongeren werken. Ze kunnen kinderen en jongeren informeren over de risico’s, hen begrenzen en helpen gezonde gewoonten te ontwikkelen rondom het gebruik van technologie. Tot slot hebben overheden ook een verantwoordelijkheid, zowel op landelijk als op gemeentelijk niveau.
Wat gaat Amsterdam doen? Amsterdam neemt concrete stappen om jonge Amsterdammers te beschermen tegen de negatieve effecten van de digitale leefomgeving. Met een flexibele aanpak zet het college enerzijds in op het opschalen en ondersteunen van bestaande interventies/projecten en daarnaast ook op innovatie en het initiëren van nieuwe initiatieven. Dat doet het college binnen vier actielijnen.
1
Aansluiten bij de leefwereld van jonge Amsterdammers
Jonge Amsterdammers, opvoeders en professionals worden actief betrokken bij de oplossingsrichtingen en uitvoering, zodat (toekomstig) beleid of interventies goed aansluiten op de realiteit, onderzoek en de leefwereld. Want voor jongeren bestaat er allang geen scheiding meer tussen online en offline. Het college vergeet ook de kansen niet: de online wereld is óók een plek van creativiteit, verbinding en nieuwe mogelijkheden.
4
2
Beschermen en reguleren
Het college zet maximaal in op een gezonde digitale leefomgeving en beleidsbeïnvloeding zolang de platforms of techbedrijven hun verantwoordelijkheid niet nemen. Het college gaat de negatieve effecten van technologie, in het bijzonder smartphones en sociale media, proactief tegen. Als het misgaat, zorgt Amsterdam voor passende hulp.
4
Het college zet in op bewustwording en normverschuiving rondom smartphone- en socialemediagebruik. Het college moedigt opvoeders aan hun kinderen gedurende hun basisschooltijd smartphonevrij te houden en kinderen bij voorkeur geen sociale media te laten gebruiken tot de leeftijd van 15 jaar, zoals de nieuwe landelijke overheidsrichtlijn voorschrijft. Amsterdam realiseert zich echter dat de realiteit weerbarstiger is, elke opvoeder of gezin hierin een eigen afweging maakt en dat normverschuiving tijd kost.
Vergroten van digitale weerbaarheid
Het college vergroot de digitale weerbaarheid van jongeren, zet in op bewustwording rondom risico’s van schermgebruik en sociale media en stimuleert meer kennis en vaardigheden onder opvoeders en professionals zodat zij jonge Amsterdammers beter kunnen begeleiden. Want ook als kinderen en jongeren nog geen toegang hebben tot devices en/of sociale media, is het van groot belang om hen op andere manieren mediawijs te maken en afspraken te maken over het gebruik in de toekomst.
5
3
Normverschuiving en verantwoord gebruik
6
Inhoudsopgave 1 Context 1.1 Aanleiding 1.2 Beperkte digitale geletterdheid 1.3 Negatieve impact 1.4 Nieuwe technologieën en ontwikkelingen 1.5 Complexiteit van het vraagstuk 1.6 Gezamenlijke verantwoordelijkheid 1.7 De rol van de gemeente Amsterdam
2 Programma Online Leefwereld Jongeren 2025-2026 2.1 2.2 2.3 2.4 2.5 2.6 2.7
Missie Visie Doelgroep Aanpak Scope en actielijnen (Beoogde) partners tot nu toe Verantwoording en inzicht
8 8 8 9 12 12 14 15
16 16 16 16 17 18 19 20
3 Actielijn 1 Aansluiten op de leefwereld van jonge Amsterdammers
22
4 Actielijn 2 Beschermen en reguleren
28
5 Actielijn 3 Normverschuiving en verantwoord gebruik
38
6 Actielijn 4 Vergroten van digitale weerbaarheid
46
7 Gemeentelijke organisatie en de online leefwereld van jongeren: hoe verder?
54
Bronnen
7
56
1 Context 1.1 Aanleiding
1.2 Beperkte digitale geletterdheid
Jongeren groeien grotendeels op in een online omgeving die hun dagelijks leven sterk beïnvloedt. Naar schatting is eenderde van 1 de internetgebruikers onder de 18 jaar en de gemiddelde schermtijd van middelbare scholieren is 6,5 uur per dag.2
Uit onderzoek blijkt dat Nederlandse leerlingen gemiddeld onder het Europese basisniveau scoren 3 van Computer- en informatiegeletterdheid. Dit aspect van digitale geletterdheid, dat onder andere mediawijsheid omvat, is bij Nederlandse leerlingen beperkt ontwikkeld.
De online leefwereld biedt een laagdrempelige omgeving waarin jongeren zichzelf kunnen uiten, kunnen communiceren, hun creativiteit kunnen ontwikkelen, geïnspireerd worden en waarin ze toegang tot informatie kunnen krijgen, ook over onderwerpen die in hun directe omgeving misschien taboe of onbekend zijn.
Veel leerlingen missen de essentiële vaardigheden om de betrouwbaarheid van digitale informatie te kunnen verwerken en beoordelen. Ook hebben veel leerlingen slechts basale vaardigheden om met computers om te gaan.
8
1.3 Negatieve impact De keerzijde van online opgroeien wordt steeds duidelijker: er zijn steeds meer negatieve effecten. De vrijheid, veiligheid en gezondheid van Amsterdamse jongeren staan in toenemende mate onder druk. Deze thema’s raken zowel de jongeren zelf als de gemeentelijke taken en een aantal hiervan 4 worden hieronder verder uitgelicht. Veel van de negatieve impact lijkt voort te komen uit het gebruik van sociale media en te veel schermtijd. Socialemediaplatformen kunnen een sterk katalyserende werking hebben en bestaande dynamieken en problemen vergroten en/of beïnvloeden. Ook kan de negatieve impact groter zijn voor kinderen en jongeren die opgroeien in kwetsbare situaties. Dat maakt dat de uitdagingen rond de online leefwereld kunnen fungeren als nieuwe ongelijkmaker. De mate van de negatieve impact is sterk afhankelijk van wat je doet op dat scherm, wat je ziet en in welke context. 5
De Organisation for Economic Co-operation and Development (OECD) heeft een analyse gemaakt van de risico’s in de online leefwereld van jongeren. Hierbij worden de risico’s verdeeld in vier categorieën:
1
Content
Wat zien jongeren?
2
Conduct
Welk gedrag laten jongeren zien?
3
Contact
Welke interacties hebben jongeren?
4
Consumer
Welke invloed heeft de online wereld op financiële keuzes van jongeren?
Bovendien zijn er verschillende overkoepelende risico’s, namelijk op het gebied van privacy, risico’s van geavanceerde technologie en risico’s voor de (mentale) gezondheid.
Risk Categories
Risk Manifestations
Content Risks
Conduct Risks
Contact Risks
Consumer Risks
Hateful Content
Hateful Behaviour
Hateful Encounters
Marketing Risks
Harmful Content
Harmful Behaviour
Harmful Encounters
Commercial Profiling Risks
Illegal Content
Illegal Behaviour
Illegal Encounters
Financial Risks
Disinformation
User-generated Problemic Behaviour
Other Problemic Encounters
Security Risks
Privacy Risks (Interpersonal, Institutional & Commercial)
Cross-cutting Risks
Advanced Technology Risks (e.g, AI, loT, Predictive Analytics, Biometrics) Risks on Health & Wellbeing
Figuur 1. Risks for children in the digital environment
9
6
1.3.1 Veiligheid Conflicten in Amsterdam vinden steeds vaker hun oorsprong in online pesterijen, beledigingen, bedreigingen of provocaties. Individuen hebben steeds vaker te maken met online discriminatie, haatberichten, bedreigingen en intimidatie. Online shaming en pesten komt regelmatig voor, met name richting meiden. De helft van de Nederlandse jongeren van 12-25 jaar oud heeft ooit te maken gehad met seksueel misbruik en/of seksuele intimidatie. 7 In extreme gevallen zijn jongeren slachtoffer van sextortion, exposing en ongewenste verspreiding van privéfoto’s of -video’s. Hiervoor worden steeds vaker 8 naaktfoto’s gecreëerd door middel van AI, bijvoorbeeld door zogenoemde “uitkleedapps”. Bovendien worden 9 jongeren online makkelijker geronseld voor criminele activiteiten, bijvoorbeeld door zich te laten gebruiken als ‘geldezel’. Meiden geven hun online leven in een onderzoek van de Kinderombudsman hooguit een 6,7, maar bijna een kwart van hen komt uit op een onvoldoende.10 Dat komt onder meer doordat ze zich niet veilig voelen op sociale media. Ook is er sprake van bijvoorbeeld aanrandingen en vechtpartijen die gefilmd en gedeeld worden op sociale media. Andersom kan de online wereld ook juist een veilige plek zijn, zeker voor jongeren met bijvoorbeeld sociale angst of voor jongeren die er gelijkgestemden ontmoeten, zoals LHBTIQA+ jongeren.
1.3.2 Gezondheid en welzijn Naast de impact op hun veiligheid, kan het veelvuldig gebruik van smartphones - en met name sociale media - een negatieve invloed hebben op de gezondheid en het welzijn van jongeren. Overmatig of problematisch gebruik kan leiden tot allerlei problemen. Sociale media kunnen bijdragen aan gevoelens van onzekerheid en angst en blootstelling aan schadelijke online content kan ook leiden tot mentale gezondheidsproblemen. Volgens onderzoek van de UvA ervaart 60% van de jongeren negatieve gevolgen van sociale media als het gaat om hun mentale gezondheid. Met name de mentale gezondheid van meisjes van 13 tot 18 jaar neemt af.11 Jongeren geven aan dat het constante gebruik van schermen kan leiden tot stress, slaapproblemen en concentratieproblemen.
10
Ongeveer een derde van de jongeren ervaart een slechtere slaapkwaliteit door telefoongebruik 12 in de avond. Daarnaast kan overmatig beeldschermgebruik ten koste gaan van andere belangrijke activiteiten zoals bewegen en offline sociale interacties, wat belangrijke factoren zijn voor een gezonde ontwikkeling van jongeren. Daarnaast kan de online wereld impact hebben op het financieel welzijn van jongeren. Zo is het online makkelijker om te gokken, achteraf te betalen en/of kan content op sociale media het koopgedrag van jongeren beïnvloeden. Gezien de toename van de beschreven fenomenen, kan het scherm- en socialemediagebruik van kinderen en jongeren worden gezien als een early warning signal voor de bredere maatschappelijke impact van technologiegebruik in de toekomst.
1.3.3 Druk op publieke en inclusieve waarden in de stad De online leefwereld kan ook de publieke en inclusieve waarden - en indirect de democratische waarden - van de stad onder druk zetten. Een zorgwekkende trend is het groeiende wantrouwen onder jongeren richting de overheid en de opkomst van conservatieve denkbeelden. Online dynamieken kunnen dit soort ontwikkelingen versterken. Een voorbeeld hiervan is de invloed van de manosphere, een verzameling online mannengemeenschappen die zich verzetten tegen gendergelijkheid en progressieve waarden zoals LHBTIQA+ emancipatie en sociale rechtvaardigheid. Deze rolverdelingen hebben een negatieve impact, vooral op vrouwen, mensen van kleur en de LHBTIQA+ gemeenschap. Ze versterken schadelijke genderstereotypen, marginaliseren mensen die afwijken van deze normen en dragen bij aan polarisatie en sociale ongelijkheid.13 Los van de impact op jongeren zelf, drukken de gevolgen en effecten ook op gemeentelijke taken. Het gaat dan voornamelijk om taken rond schoolveiligheid, kwaliteit van het onderwijs, jeugdzorg, handhaving van de openbare orde en veiligheid en schuldhulpverlening.
60%
11
van de jongeren ervaart negatieve gevolgen op hun mentale gezondheid door sociale media
1.4 Nieuwe technologieën en ontwikkelingen Nieuwe technologieën kunnen negatieve effecten versterken. De socialemediaplatformen genereren veel inkomsten door de aandacht van gebruikers zo lang mogelijk vast te houden en daarbij krachtige algoritmes in te zetten. Dit kan ervoor zorgen dat polariserende en aanstootgevende content, zoals online haat, geweld en andere schadelijke berichten, vaker aan gebruikers worden getoond. AI wordt steeds vaker gebruikt om realistische video en audio te manipuleren in deepfakes, waarmee gemakkelijk misleidende content gemaakt kan worden. Deze misleidende content kun je bijvoorbeeld terug zien in nieuwsberichten, maar ook in fenomenen als sextortion en cyberpesten.
Jongeren gebruiken in toenemende mate AI als “companion” bij allerhande levensvragen of als raadgever bij moeilijke gesprekken of het 14 maken van beslissingen. De chatbotapps voor virtuele vriendschap en therapie bij mentale problemen kunnen onbetrouwbare informatie geven en zijn soms zelfs schadelijk. De chatbots kunnen verslavende elementen bevatten, zich als echte mensen voordoen en kunnen in een crisissituatie zelfs een gevaar vormen voor kwetsbare gebruikers.15 Over een paar jaar zijn er ongetwijfeld andere technologieën, platformen of devices die voor nieuwe uitdagingen zorgen.
1.5 Complexiteit van het vraagstuk Naast de voordelen die technologie jongeren biedt, dienen zich steeds nieuwe vraagstukken aan rondom de online leefwereld van jongeren. Het zijn uiteenlopende en complexe uitdagingen waar geen eenduidige en al bewezen oplossingen voor zijn. Op dit moment spelen de volgende factoren:
De uitdagingen rond de online leefwereld zijn niet eenvoudig of op zichzelf staand. Het raakt aan diverse domeinen, zoals onderwijs, jeugdzorg, welzijn, gezondheid, bestaanszekerheid en openbare orde en veiligheid.
Er ontbreekt wetenschappelijke consensus over bijvoorbeeld de impact van sociale media op het welzijn, de juiste leeftijdsgrenzen voor smartphones of gebruik van sociale media. De adviezen en oplossingsrichtingen vanuit wetenschappelijk perspectief variëren. Maar over een mogelijk verbod is de wetenschap redelijk eensgezind; dat wordt over het algemeen als een te simpele oplossing voor dit complexe probleem gezien.16
De wetenschappelijke wereld worstelt met het tempo waarin digitale technologieën zich ontwikkelen. Tegen de tijd dat studies afgerond en gepubliceerd De persoonlijke context is cruciaal. Een 13-jarige zijn, hebben socialemediamet ouderlijke steun en een hoge mate van digitale platformen alweer ingrijpende geletterdheid bevindt zich in een compleet andere positie wijzigingen ondergaan in dan een 13-jarige die zonder toezicht of restricties met hun algoritmes, functies en digitale risico’s wordt geconfronteerd. Volwassenheid, gebruikersdynamiek. toegang tot onderwijs, gender, sociaal-economische positie, persoonlijke omstandigheden, neurodiversiteit, cultuur: al deze factoren bepalen sterk in welke mate jonge Amsterdammers kwetsbaar zijn voor de risico’s.
12
Er is gebrek aan regulering en handhaving van grote techbedrijven en de verantwoordelijkheid die zij dragen. Op korte termijn biedt Europese regelgeving, ondanks actuele ontwikkelingen, nog geen oplossing voor jongeren. Bovendien blijft regulering altijd achterlopen op technologische ontwikkelingen.
Er zijn weinig gebruiksvriendelijke en verantwoorde alternatieven voor commerciële socialemediaplatformen. De alternatieven die er zijn, missen aantrekkingskracht en staan ver af van de leefwereld van jongeren. Platformen zoals TikTok, Instagram en Snapchat spelen in op onze drang naar sociale interactie, dopaminegedreven-likes en toegang tot informatie.17
Technologie is diep verweven met ons dagelijks leven maar dit komt nog niet evenredig terug in gemeentelijk beleid, diensten, communicatie en activiteiten. Het democratische proces is ook niet ingericht op de snelheid waarmee de ontwikkelingen gepaard gaan.
13
Het is niet alleen een individueel probleem, maar ook een systeemkwestie. Smartphones zijn praktisch onmisbaar geworden in het dagelijks leven. We zijn als maatschappij steeds afhankelijker geworden van technologie. Dit maakt het moeilijker om oplossingen te vinden die realistisch en haalbaar zijn. Daarnaast staat het welzijn van jongeren al onder druk door allerlei andere factoren en de complexe uitdagingen waarmee deze generatie geconfronteerd wordt.
Voor oplossingen op korte termijn wordt er vooral gekeken naar de jongeren, hun opvoeders en professionals zelf. Daar ligt slechts een deel van de oplossing, want:
1 3
Jongeren zijn niet zo digitaal geletterd als gedacht wordt. Nederlandse jongeren scoren bijvoorbeeld significant lager dan het internationale gemiddelde.18 Digitale geletterdheid is nog geen officieel onderdeel van het curriculum op scholen. Scholen bepalen zelf, of op welke manier en hoeveel aandacht zij aan het onderwerp besteden.
Niet alle opvoeders zijn zich voldoende bewust van de mogelijke risico’s of de invloed van de online leefwereld op hun kinderen. Ook meer bewuste opvoeders weten vaak niet hoe ze hun kinderen online kunnen begeleiden. Bovendien is niet elke opvoeder hiertoe in staat of heeft men er geen tijd of interesse voor. Daarnaast zorgen algoritmen ervoor dat opvoeders online een andere ervaring hebben dan hun kinderen.
2 4
Het ontwerp van sociale media, games en andere online platformen maakt het moeilijk om (digitale) wijsheid om te zetten in weerbaarheid online. In een opgroeiend brein zijn de zelfregulerende functies niet altijd sterk genoeg om de enorme gevoeligheid van de emotionele hersengebieden voor de belonende prikkels in de online wereld zelfstandig onder controle te houden.19
Professionals zoals docenten of zorgprofessionals staan steeds voor nieuwe uitdagingen en dynamieken. Ze weten niet altijd goed wat te doen in specifieke situaties, waar zij de juiste bronnen kunnen vinden en/of welke interventies zij kunnen inzetten.
1.6 Gezamenlijke verantwoordelijkheid Jonge Amsterdammers moeten zich veilig kunnen ontwikkelen tot veerkrachtige, vrije individuen. De online leefwereld moet in dienst van jongeren staan, en niet andersom. Dat kan de gemeente niet alleen. Het is van cruciaal belang dat de samenleving gezamenlijk de verantwoordelijkheid neemt om dit aan te pakken. In de eerste plaats ziet het college een verantwoordelijkheid van socialemediaplatformen om kwetsbare groepen, zoals jongeren, te beschermen. Zij moeten hun platformen op een ethische manier ontwerpen, door bijvoorbeeld te stoppen met functionaliteiten die schermverslaving en gokken in de hand werken en door te stoppen met algoritmen die schadelijke content pushen. Ook ziet het college een belangrijke rol weggelegd voor opvoeders en professionals die met jongeren werken. Zij kunnen kinderen en jongeren informeren over de risico’s, hen begrenzen, helpen gezonde gewoonten te ontwikkelen rondom het gebruik van technologie en door zelf het goede voorbeeld te geven. Tot slot hebben overheden ook een verantwoordelijkheid, zowel landelijk als op gemeentelijk niveau. Jongeren verdienen een internet dat hen beschermt en een overheid die hen en hun omgeving hierin ondersteunt.
14
1.7 De rol van de gemeente Amsterdam Het onderwerp raakt aan veel gemeentelijke taken. De gemeente heeft een belangrijke rol wat betreft dit onderwerp. De negatieve effecten zijn geen abstracte problemen; ze vertalen zich naar concrete gevolgen op lokaal niveau. Er is sprake van directe impact op het fysieke en sociale leven van Amsterdamse jongeren. De gemeente heeft direct contact met scholen, welzijnsorganisaties, jongerenwerk en politie, waardoor relatief snel kan worden geschakeld en gehandeld. Deze partijen kennen jongeren en hun specifieke behoeften bovendien goed. Middels samenwerking met deze partijen kunnen interventies beter aansluiten op de lokale situatie. Proactief handelen is niet alleen wenselijk, maar ook noodzakelijk. De invloed van de online wereld leidt nu al vaker tot meer conflicten op scholen en in buurten, wat extra inzet van politie en jongerenwerk vereist. Ook kan er steeds meer druk komen te staan op de jeugdzorg door psychische klachten, verslaving en cybercriminaliteit. Dit is een maatschappelijke verantwoordelijkheid en zal op termijn alleen maar toenemen, waarschijnlijk met hogere maatschappelijke kosten.20 Met alleen inzet van de gemeente zijn niet alle uitdagingen opgelost. Echter, het college ziet het als haar verantwoordelijkheid om - binnen haar invloedssfeer - te doen wat mogelijk is.
De gemeente Amsterdam wil de negatieve effecten actief tegengaan en beter aansluiten op de leefwereld van jongeren. Met deze ambitie in gedachten is dit actieplan tot stand gekomen.
15
2 Programma Online
leefwereld Jongeren 2025-2026
Samen met jonge Amsterdammers, opvoeders, professionals, andere overheden en steden werkt Amsterdam actief aan een gezondere en veiligere digitale toekomst voor haar jeugd. De uitdagingen van de digitale wereld laten zich niet vangen in losse portefeuilles of beleidsterreinen. Daarom startte Amsterdam het programma Online Leefwereld Jongeren, als onderdeel van de Agenda Digitale Stad, zodat het college efficiënter en doelgerichter aan vraagstukken rond de online leefwereld kan werken. In dit actieplan worden de activiteiten van het programmateam en de extra inzet van een aantal directies meegenomen. Dit actieplan bevat echter geen reguliere activiteiten op het gebied van de online leefwereld van alle gemeentelijke directies en biedt dan ook geen volledig overzicht.
2.1 Missie
2.2 Visie
Amsterdamse jongeren maken op een bewuste en veilige manier gebruik van hun online omgeving en kunnen de mogelijkheden ervan benutten. Hun digitale leefomgeving is zo ingericht dat het hun leven niet negatief beïnvloedt. Opvoeders en professionals zijn in staat jongeren hierbij te begeleiden en beschermen.
Technologie biedt zowel kansen als risico’s: het kan verbinden en verdelen, ondersteunen en schaden. Het college kiest daarom voor een evenwichtige benadering waarin wordt gewerkt aan een veilige digitale leefomgeving, Amsterdamse jongeren worden geholpen technologie bewust en veilig te gebruiken én hun omgeving wordt versterkt bij het begeleiden en beschermen van jongeren online.
2.3 Doelgroep De activiteiten richten zich met name op jonge Amsterdammers (tot 23 jaar), hun opvoeders en professionals die veel met kinderen en jongeren werken.
16
2.4 Aanpak De complexiteit en omvang van het vraagstuk, evenals de verschillende doelgroepen die worden beoogd, vragen om een veelzijdige aanpak. Kenmerkend voor de aanpak is het actief betrekken van jongeren, opvoeders en experts (wetenschappers en professionals) bij de oplossingsrichtingen, zodat (toekomstig) beleid of interventies goed aansluiten op de realiteit, onderzoek en hun leefwereld. Jongeren zijn tenslotte experts en hun belang dient op de eerste plek te worden gezet, geheel in lijn met de Amsterdamse Jeugdvisie.21 Het college kiest voor een aanpak die jongeren niet alleen op korte termijn beschermt, maar hen ook in staat stelt om actief en bewust deel te nemen aan de digitale samenleving op lange termijn. Hierbij is ook aandacht voor de kansen die de online leefwereld biedt zodat jonge Amsterdammers gebruik kunnen maken van de voordelen. Er is geen one-size-fits-all beleidsoplossing voor deze ambitie: het is een bewuste strategie om in te zetten op verschillende niveaus en activiteiten. Omdat veel van de fenomenen van de online leefwereld bovendien nieuw en continu in beweging zijn, is niet altijd duidelijk welke interventies daadwerkelijk effectief zijn. Daarom wordt enerzijds ingezet op het opschalen en ondersteunen van bestaande (bewezen) interventies en daarnaast ook op innovatie.
Innovatie is leerzaam en biedt mogelijkheden om bij te sturen op basis van nieuwe inzichten. Geleerde lessen, methoden, succesvolle interventies en samenwerkingen kunnen vervolgens opgenomen worden in het reguliere beleid. Ook bij eenmalige activiteiten is de inzet op structurele borging van de lessen altijd onderdeel van de inspanningen. De gekozen aanpak is flexibel. De digitale wereld verandert razendsnel. Wat vandaag werkt, kan over een paar weken alweer achterhaald zijn, bijvoorbeeld door politieke of technologische ontwikkelingen en mogelijke wijzigingen in de landelijke situatie. De beschreven activiteiten in het actieplan zijn dan ook niet in beton gegoten. De actualiteit en inzichten bepalen de inzet en prioritering. Met samenwerkingspartners wordt de gezamenlijke kennisbasis over de online leefwereld vergroot, om beter in te kunnen schatten wat er nodig is. Daarbij wordt ingespeeld op ontwikkelingen, media, literatuur en wetenschappelijke bevindingen.22 Er vindt continu kennisuitwisseling plaats. Ook via diverse internationale stedennetwerken zoals de Cities Coalition for Digital Rights en EUROCITIES.
17
2.5 Scope en actielijnen Het programma initieert, ontwikkelt en faciliteert projecten, werkzaamheden en initiatieven die bijdragen aan de ambities. Het college zet in op het verbeteren van de digitale leefomgeving, het tegengaan van negatieve effecten, hulp als het misgaat, het vergroten van digitale weerbaarheid van jongeren, en het vergroten van kennis en bewustwording onder opvoeders en professionals. Dat doet het college binnen vier actielijnen. Deze actielijnen zijn onlosmakelijk met elkaar verbonden en lopen in elkaar over. We hanteren de volgende actielijnen:
1
Aansluiten bij de leefwereld van jonge Amsterdammers
3
Normverschuiving en verantwoord gebruik
2 4
De actielijnen worden toegelicht in de hoofdstukken 3 t/m 6.
18
Beschermen en reguleren
Vergroten van digitale weerbaarheid
2.6 (Beoogde) partners tot nu toe Overheden Rijksoverheid Europees Parlement, Europese Commissie & Europese Unie lidstaten Cities Coalition for Digital Rights EUROCITIES Autoriteit Consument & Markt Autoriteit Persoonsgegevens Nieuwe partners
Maatschappelijke organisaties Openbare bibliotheek Amsterdam Politie Centrum voor Criminaliteitspreventie en Veiligheid Programma Helpwanted (Offlimits) Online UNICEF Leefwereld Hackshield Jongeren Het Pedagogisch Collectief Jongerenwerkers (onder andere Samen voor Jongeren Amsterdam & Amsterdamse Jongerenwerk Academie) Kinderopvang Ouder- en Kindteams LHBTIQA+ organisaties Bloomberg Cities Mind US Initiatieven (onder andere Smartphonevrij opgroeien) Netwerk Mediawijsheid Diversion Stichting Studiezalen ECP | Platform voor de InformatieSamenleving Onderwijs Nieuwe partners
Amsterdammers: jongeren en opvoeders, onder andere via ontwerplab Connect, Jongeren Adviesraad Amsterdam en de kinderraad.
19
Kennisinstituten Trimbos Instituut: expertisecentrum Digitalisering en welzijn Bureau Jeugd & Media Kennisnet Rathenau Instituut Sarphati Cohort Erasmus Universiteit Vrije Universiteit Universiteit van Amsterdam (onder andere Project AWeSome, Spaceteen) Hogeschool van Amsterdam Hogeschool InHolland Nieuwe partners
Creatieve industrie AMS Institute Ontwerpers The Hmm Dutch Design Foundation Ontwerpcollectief Scrollscrollscroll Nieuwe partners
Directies gemeente Amsterdam Digitalisering en Innovatie Digitalisering, Strategie en Informatie Onderwijs Jeugd, Zorg en Diversiteit GGD Amsterdam Juridische Zaken Werk, Participatie en Inkomen Communicatie Actiecentrum Veiligheid en Zorg Openbare Orde en Veiligheid Stadsdelen Public Affairs
2.7 Verantwoording en inzicht Hieronder beschrijft het college op welke manier de activiteiten gemeten en verantwoord worden. Het college monitort waar zij kan hoe jongeren, opvoeders en professionals de activiteiten uit het programma ervaren, welke inzichten ze opdoen en hoe ze hun gedrag mogelijk aanpassen. Bij een aantal interventies of ontwerptrajecten wordt samengewerkt met wetenschappers die de interventies direct wetenschappelijk onderbouwen en de effectiviteit meten. Het college wil onderzoek doen rond schermgebruik in Amsterdam. Deze resultaten geven een beeld van de actuele situatie en bieden zicht op waar de aanpak wellicht bijgestuurd moet worden. Hetzelfde geldt voor de gezondheidsmonitors Jeugd en Jongvolwassenen van de GGD. Het college kijkt naar trends in meldingen en hulpvragen om indirecte effecten te meten. Denk bijvoorbeeld aan meldingen van Helpwanted, een anonieme hulplijn voor online grensoverschrijdend gedrag. De inzichten die tijdens dit programma worden opgedaan, worden vastgelegd en gedeeld binnen verschillende beleidsdomeinen en externe organisaties. Hiermee borgt het college dat de opgebouwde kennis niet verdwijnt na afloop van het programma. Op Openresearch.amsterdam (digitaal platform voor onderzoek, kennis en innovatie) wordt een plek ingericht waar een selectie van kennis en inzichten over de online leefwereld gedeeld wordt.
Dit platform is toegankelijk voor zowel collega’s als externen. Éen keer per jaar zorgt het college voor een rapportage.
20
Door een combinatie van onderzoek, monitoring en praktijkervaringen wordt gepoogd een reëel beeld te krijgen van de impact van de aanpak. Daarbij worden de volgende factoren in achtgenomen: Het programma richt zich deels op nieuwe (digitale) uitdagingen, waardoor traditionele meetmethoden niet altijd direct toepasbaar zijn. Het effect van specifieke interventies is vaak niet eenduidig meetbaar omdat er vrijwel altijd meerdere factoren verweven zijn. Bij ontwerptrajecten is van tevoren nog niet duidelijk wat de uitkomst zal zijn. Daardoor is het op voorhand niet altijd mogelijk om indicatoren te bepalen waarmee de effectiviteit kan worden gemeten. De effecten van digitale weerbaarheid en normverschuiving worden vaak pas op lange termijn zichtbaar. Het gaat in sommige gevallen om gedragsverandering en dat is moeilijk te kwantificeren. Projecten worden waar mogelijk samen opgezet met de stad en de mensen die er direct profijt van (kunnen) hebben, denk aan: jongeren, jongerenwerkers, docenten en opvoeders. Deze betrokkenheid en de gedeelde ervaringen geven een belangrijke indicatie van de mogelijke effectiviteit van interventies.
Op de foto’s staan Amsterdamse meiden tijdens een ontwerpsessie van ontwerplab Connect, over de online leefwereld van deze tieners. Foto: Bram Petraeus
21
3 Actielijn 1 Aansluiten bij de leefwereld van jonge Amsterdammers
Jongeren brengen een groot deel van hun dag online door, in een leefwereld die vaak ver af staat van de werkelijkheid van de gemeente. Met deze actielijn staat een beter begrip van jonge Amsterdammers en het beter aansluiten op hun (online) leefwereld centraal.
3.1 Het belang Door het vergroten van kennis en inzicht en het volgen van trends en ontwikkelingen, kan efficiënter worden gehandeld en adequater worden ingespeeld op toekomstige ontwikkelingen en mogelijke excessen. Het
actief betrekken van jonge Amsterdammers bij oplossingsrichtingen en beleid zorgt voor een effectievere aanpak en een betere aansluiting op hun behoeften en verwachtingen.
3.2 Wat willen we bereiken? Beter begrijpen wat de risico’s, kansen en waarden van de online leefwereld voor jongeren zijn, zodat effectiever beleid en interventies worden ontwikkeld die bijdragen aan het welbevinden van jonge Amsterdammers. Inzicht krijgen in wat jongeren online meemaken, wat hen bezighoudt en welke trends en ontwikkelingen er spelen. Jongeren, hun omgeving, platformen en andere betrokkenen inspireren om te laten zien hoe het anders kan en/of hen actief laten bijdragen aan een toekomst die ze zelf mede vormgeven. De inzichten en resultaten uit het wetenschappelijk en praktijkgericht onderzoek zoveel mogelijk bij elkaar en de praktijk aan te laten sluiten waardoor preventie en interventies efficiënt(er) kunnen worden ingezet. De afstand verkleinen tussen de gemeente en jonge Amsterdammers, onder andere door meer inzicht te krijgen in hoe jongeren beter kunnen worden bereikt en hoe er met hen gecommuniceerd kan worden op een manier die aansluit bij hun behoeften en verwachtingen.
22
3.3 Hoe willen we dat bereiken? Hieronder worden de focuspunten en een aantal concrete activiteiten binnen deze actielijn beschreven:
1
Kennis en inzicht vergroten. Onder andere door:
Zowel intern als extern uitwisselen van kennis en inzicht, onder meer middels een actueel mediaoverzicht met relevant nieuws, onderzoek, evenementen en initiatieven rondom de online leefwereld van jongeren. Het ontwikkelen van projecten/initiatieven om kennis en inzicht op te doen, zoals een onderzoek met O&S naar het schermgebruik van Amsterdamse jongeren.
2
Trends en ontwikkelingen volgen en delen. Onder andere door:
Monitoren, analyseren en delen van trends en ontwikkelingen door middel van onderzoek, samenwerking met partners en het starten van projecten. Bijvoorbeeld door het ondersteunen van de trendmonitor ‘Jong in Zicht’, waarbij jongeren hun online leefwereld in kaart brengen om professionals hier inzicht in te geven, of het structureel uitwisselen van kennis tussen partijen in de stad. Het verbeelden van alternatieven en het (mede) vormgeven van een gewenste toekomst.
3
Jongeren en hun omgeving betrekken als co-designers van oplossingen en interventies.
Een deel van deze co-creatie vindt plaats binnen Connect. Connect is het jongerenontwerplab van het Programma Online Leefwereld dat met jonge Amsterdammers (tot 23 jaar) en hun omgeving vraagstukken en uitdagingen van de online leefwereld en de stad oppakt. De aanpak is ontwerpend en vindt altijd in samenwerking met partners in de stad plaats: er worden uitdagingen onderzocht, ontwerpkansen gesignaleerd en er wordt samengewerkt om oplossingen te ontwikkelen, testen en/ of te implementeren. Dit alles vanuit de overtuiging dat alleen succesvolle interventies voor jongeren kunnen worden opgezet als er nauw met deze jongeren en hun omgeving wordt samengewerkt. Hierbij is het principe “nothing for us, without us” leidend. De omgeving en leefwereld van jongeren staan centraal. Er wordt samengewerkt met diverse jongeren, netwerken en organisaties, waaronder de Jongerenadviesraad Amsterdam, jongerenambassadeurs van de stadsdelen, de kinderraad en jongerenwerkorganisaties.
4
Online afstand verkleinen tussen de gemeente en jongeren en het bereik en vertrouwen vergroten.
Jongeren zijn een belangrijke factor in stad, beleid en communicatie. Het vroegtijdig opbouwen van een relatie met deze doelgroep betekent ook meer tijd om vertrouwen op te bouwen en jongeren te informeren over bijvoorbeeld stemmen en hun gezondheid. De leefwereld van jongeren speelt zich zowel online als offline af. De gemeente richt zich online echter alleen op de categorie 18+ en niet op 18-. Terwijl er vanuit de gemeente wel beleid, activiteiten, campagnes, etc. worden ontwikkeld voor de leeftijdsgroep 14-18 jaar. Dit wordt doorgaans echter niet aangeboden op een manier die voor jongeren aantrekkelijk is. Bijdragen aan co-creatie voor een nieuwe, op jongeren gerichte, mediastrategie voor gemeentelijke communicatie is daarom een van de activiteiten van het programma.
23
3.4 Wat gaan we doen? Hieronder worden de activiteiten uit deze actielijn beschreven. Deze activiteiten kunnen worden aangepast en worden gedurende de looptijd van het programma aangevuld.
1
Kennis en inzicht
Uit de media Het programma gaat actief op zoek naar informatie en houdt een mediaoverzicht bij. In dit mediaoverzicht staat het meest relevante nieuws, onderzoek, evenementen en initiatieven rondom de online leefwereld van jongeren. De artikelen zijn eenvoudig te filteren op relevante thema’s (gezondheid, veiligheid, financiële zekerheid, digitale rechten, etc.). Dit overzicht biedt een actuele bron van informatie over onderzoek en ontwikkelingen in de online leefwereld van jongeren. Dit overzicht wordt actief gedeeld met geïnteresseerden.
Onderzoek O&S Samen met O&S wordt onderzoek gedaan naar (onder andere) het schermgebruik van Amsterdamse jongeren. Dit onderzoek wordt afgenomen onder Amsterdamse opvoeders én hun kinderen en kijkt naar onder andere schermtijd en de leeftijd waarop kinderen hun eerste smartphone krijgen. Dit biedt informatie over de Amsterdamse situatie. Wanneer dit over een aantal jaar herhaald wordt kan het ook meer inzicht bieden over de effectiviteit van de interventies op dit thema.
24
Samenwerking kennisinstellingen Er wordt momenteel veel wetenschappelijk en praktijkgericht onderzoek gedaan naar verschillende onderwerpen rond de online leefwereld. Het doel is om deze inzichten en de activiteiten zoveel mogelijk bij elkaar aan te laten sluiten waardoor preventie en interventies efficiënter kunnen worden ingezet. Kennisinstellingen staan open voor praktijkcases en contact met Amsterdamse jongeren. Er wordt zoveel mogelijk samengewerkt en verbinding gelegd met het netwerk.
2
Trends en ontwikkelingen
Trendmonitor In de trendmonitor ‘Jong InZicht’ verzamelen jongeren, samen met jongerenwerkers, informatie over hun online leefwereld. Deze monitor wordt gebruikt om vroegtijdig ontwikkelingen te kunnen signaleren en kan dienen als input voor activiteiten voor jongeren. De inzichten uit de Trendmonitor worden gedeeld met professionals in het werkveld en kunnen ook worden gebruikt als input voor overleg met netwerkpartners. Samen voor Jongeren Amsterdam (SvJA), een samenwerkingsverband van alle jongerenwerkorganisaties in Amsterdam, wordt ondersteund met het verbreden en verder professionaliseren van de Trendmonitor.
Infrastructuur opzetten voor het delen van informatie Daarnaast wordt onderzocht hoe ontwikkelingen en kwetsbaarheden tussen partijen in de stad (scholen, politie, onderwijs, jongerenwerk, etc.) structureler in kaart kunnen worden gebracht en gedeeld. Hierbij wordt ook gekeken hoe deze informatie kan aansluiten, bijvoorbeeld bij content die ontwikkeld wordt door organisaties die initiatieven op het gebied van digitale weerbaarheid ontwikkelen.
Pedagogisch gesprek over opgroeien en AI Kennisnet, het Pedagogisch Collectief en de gemeente Amsterdam organiseren in 2025 een bijeenkomst over opgroeien en AI. Schermtijd en sociale media staan centraal in het publieke debat, maar het is ook tijd om de invloed van AI meer in het gesprek te betrekken. Deze bijeenkomst benadrukt het belang van aandacht voor de pedagogische vraagstukken die spelen door de opmars van AI-systemen in het onderwijs. Wat hebben kinderen, jongeren en hun opvoeders nodig? Dit gesprek wordt gevoerd met onder andere beleidsmakers, jongeren, bestuurders, scholen, jeugdzorg en kinderopvangorganisaties in Amsterdam.
25
Dutch Design Week Vanuit de ontwerpende aanpak binnen het programma is aanwezigheid op de Eindhovense Dutch Design Week (DDW) passend. Dit is een (inter)nationaal event waar de inzet van ontwerp voor het tackelen van maatschappelijke uitdagingen een belangrijke rol heeft. Daarnaast is het een interessant event om bewustwording te creëren over het onderwerp en om projecten vanuit het programma zichtbaar te maken voor een breed publiek. In 2024 werd binnen de Dutch Design Week deelgenomen aan de Embassy of Digital Futures met twee projecten: Playing the Algorithm en ATTACHED.23 Ook de aankomende twee jaar is het plan om samen met enkele partners deel te nemen aan dit evenement.
22
Foto: Max Kneefel
3
Jongeren en hun omgeving betrekken als co-designers van oplossingen en interventies
Ontwerplab Connect Met Connect worden, samen met jonge Amsterdammers en hun omgeving, vraagstukken en uitdagingen van de online leefwereld opgepakt. De projecten die binnen Connect worden ontwikkeld zijn onderdeel van de verschillende actielijnen. Op dit moment zijn de beoogde projecten: ATTACHED, Safe Spaces,
Growing up digital en Are the boys alright? Daarnaast zijn er ook nog andere projecten waarbij jongeren worden betrokken als ontwerpers van oplossingen van interventies. Deze projecten worden binnen andere actielijnen beschreven.
Foto: Bram Petraeus
26
Foto’s: Bram Petraeus
4
Online afstand verkleinen tussen de gemeente en jongeren en het bereik en vertrouwen vergroten
Bijdragen aan het co-creatietraject met jongeren t.b.v. communicatie De gemeente wil bestaand communicatiebeleid uitbreiden met communicatie voor een nieuwe doelgroep (13-18 jaar), als onderdeel van inclusieve communicatie (in de vorm van een pilot). Het idee is dat er onderzoek wordt gedaan met jonge Amsterdammers en in cocreatie met jonge Amsterdammers wordt gewerkt aan:
1 Een sociale mediastrategie, een
communicatiestrategie en een online strategie.
2 Als onderdeel van de
socialemediastrategie wordt een gemeentelijk jongeren-account op YouTube opgezet met content gericht op jongeren en worden explainers ingezet om beleid en activiteiten van de gemeente uit te leggen op een manier die jongeren aanspreekt (als pilot). Uiteraard verwijzen beide accounts naar elkaar.
27
Daarnaast worden de socialemediaplatformen zoals Instagram, Threads en Snapchat ingezet. Er wordt gestart met een pilot in gezamenlijkheid met de doelgroep. Onderdeel van deze pilot is ook de communicatie voor de gemeenteraadsverkiezingen in 2026. Vanaf 16 jaar kan dan in de stadsdelen worden gestemd. De manier waarop de huidige generatie jongeren informatie tot zich neemt, verschuift. De manier waarop zij informatie, nieuws en inspiratie via korte filmpjes tot zich nemen, namelijk meer audiovisueel in plaats van tekstueel, bijvoorbeeld via YouTube, Snap en Instagram. Denk hierbij ook aan de opkomst en het succes van NOS-stories, C’est Mocro en Markeronline van BNNVara. Dit toont aan dat jongeren wel degelijk geïnteresseerd zijn in nieuws, maar dan op een voor hen aantrekkelijke manier.
4 Actielijn 2 Beschermen en reguleren
De online wereld speelt een steeds grotere rol in de sociale en culturele ontwikkeling van jongeren. Om jongeren te beschermen en hen te ondersteunen in het veilig en bewust navigeren door de digitale wereld, is regulering noodzakelijk. Deze actielijn gaat over de rol en het handelingsperspectief van de gemeente Amsterdam in het beïnvloeden van beleid, het samenwerken met partners om jongeren actief te beschermen, en het direct ondersteunen van jongeren en hun omgeving als het misgaat.
4.1 Het belang Technologiebedrijven hebben een belangrijke rol om de negatieve effecten van de online leefwereld op jongeren te verminderen en hun digitale kinderrechten te beschermen. Socialemediaplatformen ontwerpen hun algoritmes op een manier die gebruikers aanmoedigt om zo lang mogelijk actief te blijven om zo hun inkomsten te maximaliseren. Deze algoritmes kunnen onbedoeld bijdragen aan de verspreiding van polariserende of schadelijke content, zoals haatdragende uitingen, expliciete beelden, gewelddadige inhoud en desinformatie. Bepaalde groepen, zoals jongeren met neurodiverse kenmerken, zijn mogelijk extra gevoelig voor deze mechanismen. Jongeren worden ook regelmatig geconfronteerd met bedreigingen, online pesten24 en online discriminatie.25 Een zorgwekkende trend is het groeiende wantrouwen onder jongeren richting de
28
overheid en de opkomst van conservatieve denkbeelden (zie eerdere toelichting over de Manosphere in hoofdstuk 1). Online dynamieken kunnen dit soort ontwikkelingen versterken. Bovendien is bekend dat 78% van de jongeren 26 nieuws consumeert via sociale media gebruikt. De algoritmes van sociale media en zoekfuncties zorgen ervoor dat jongeren aan een (steeds) eenzijdigere informatievoorziening worden blootgesteld. Voor velen van hen is intimidatie en blootstelling aan schadelijke inhoud een normaal deel van hun online leven geworden. In ernstige gevallen leidt dit tot sextortion, exposing en de ongewenste verspreiding van privébeelden. Op Europees niveau is momenteel veel aandacht voor het reguleren van grote technologiebedrijven. Het college zet de komende jaren stevig in op beleidsbeïnvloeding rondom dit thema. Ook worden jongeren betrokken ter ondersteuning van dit traject.
Kinderen hebben online recht op: Bescherming tegen geweld en ongepaste content.
Fysieke en mentale gezondheid.
Zelfexpressie en een online identiteit.
Kinderen moeten weten hoe zij ongepaste foto’s en berichten kunnen rapporteren en waar zij terecht kunnen voor hulp.
Sociale media en andere apps mogen de gezondheid van kinderen niet schaden.
Kinderen moeten zich ook online veilig kunnen ontwikkelen.
Betrouwbare, correcte en duidelijke informatie.
Privacy Anderen mogen geen foto’s en informatie van kinderen verspreiden zonder hun toestemming.
Toegang tot internet. Ook voor kinderen die opgroeien in kwetsbare omstandigheden.
29
Kinderen hebben recht te leren welke informatie zij kunnen vertrouwen en hoe je bijvoorbeeld nepnieuws kunt herkennen.
Bescherming tegen economische uitbuiting.
Onderwijs over de kansen en gevaren van de online wereld.
Bedrijven mogen kinderen online niet manipuleren of valse informatie geven.
Kinderen hebben recht op begeleiding om online veilig op ontdekking kunnen gaan.
4.2 Wat willen we bereiken? Het college streeft naar een digitale leefwereld waarin online kinderrechten worden gerespecteerd, kwetsbare groepen worden beschermd, en techbedrijven verantwoordelijkheid nemen. Het college wil dat socialemediaplatformen hun verantwoordelijkheid nemen om kwetsbare groepen, zoals jongeren, te beschermen. Dit wil het college bereiken middels nieuwe scherpere EU-wet- en regelgeving en strenge handhaving van bestaande EU weten regelgeving, zoals de Digital Services Act. Amsterdam zet daarbij onder andere in op minder verslavende algoritmes en designs, veilige privacy-instellingen by default voor minderjarigen, privacy-vriendelijke-leeftijdsverificatie en het snel en effectief opvolgen van meldingen van misstanden. Het college wil dat de nationale toezichthouders Autoriteit Persoonsgegevens en de Autoriteit Consument & Markt streng gaan handhaven en daarvoor voldoende financiële middelen ontvangen. Daarbij wil het college de ervaringen en ideeën van Amsterdamse jongeren over veiligere, prettigere en betere online platformen onder de aandacht brengen in Europa en bij het Rijk. Het college wil onderzoeken hoe innovatie en technologie kunnen worden ingezet om jongeren beter te beschermen. Het college wil dat jongeren en hun opvoeders worden geholpen bij het omgaan met online grensoverschrijdend gedrag en weten waar zij terecht kunnen als het mis gaat.
Het college wil samenwerken met andere Europese steden in een alliantie, aansluitend op bestaande netwerken zoals EUROCITIES.
Amsterdam streeft naar een digitale leefwereld waarin online kinderrechten worden gerespecteerd, kwetsbare groepen worden beschermd, en techbedrijven verantwoordelijkheid nemen. 30
4.3 Hoe willen we dat bereiken? Hieronder worden de focuspunten en een aantal concrete activiteiten binnen deze actielijn beschreven:
1
Beleidsbeïnvloeding (regulering).
Amsterdam werkt op nationaal en Europees niveau aan scherpere regelgeving en betere handhaving. Dit betreft het aanpakken van online misstanden en het bevorderen van privacy, kinderrechten en veilige algoritmes. Dit doet Amsterdam binnen een stedenalliantie. Hierbij wordt gebruik gemaakt van al bestaande netwerken zoals de Cities Coalition for Digital Rights en EUROCITIES en worden er relaties aan gegaan met nieuwe Europese partnerorganisaties die actief zijn op dit onderwerp.
3
Activiteiten die bijdragen aan het beschermen van publieke en inclusieve waarden.
Het college wil een extra impuls geven aan de activiteiten van gemeente en maatschappelijke organisaties die jongeren beschermen tegen negatieve (online) dynamieken. Denk hierbij aan het beschermen van kwetsbare groepen en minderheden en het tegengaan van polarisatie en sociale ongelijkheid onder jongeren. Ook wil het college inzetten op het ontwikkelen van interventies of oplossingsrichtingen op het gebied van een inclusiever internet en contentmoderatie.
4
Inzetten nieuwe technologie en innovatie
Nieuwe technologieën kunnen een belangrijke rol spelen in het oplossen van uitdagingen rond de online leefwereld van jongeren. Zo kan AI helpen om ongewenste naaktbeelden online eerder te vinden of kan virtual reality bijdragen aan meer empathie over bijvoorbeeld cyberpesten. Binnen dit programma wil het college verkennen hoe technologie als oplossing ingezet kan worden en innovaties waar mogelijk stimuleren en faciliteren.
31
2
Ondersteuning als het mis gaat.
Jongeren en hun opvoeders worden geholpen bij het omgaan met online grensoverschrijdend gedrag. Denk bijvoorbeeld aan een foto die iemand zonder jouw toestemming openbaar heeft gemaakt of je privégegevens die zijn gedeeld. Samenwerking met de anonieme hulplijn Helpwanted speelt hierin een belangrijke rol. Ook onderzoekt de gemeente hoe slachtoffers verder ondersteund kunnen worden.
4.4 Wat gaan we doen? Hieronder worden de activiteiten uit deze actielijn beschreven. Deze activiteiten kunnen worden aangepast en worden gedurende de looptijd van het programma aangevuld.
1
Beleidsbeïnvloeding (regulering)
Acties beleidsbeïnvloeding Inzet voor scherpere EU wet- en regelgeving om ervoor te zorgen dat socialemediaplatformen hun verantwoordelijkheid nemen om kwetsbare groepen, zoals jongeren, te beschermen. Het gaat hierbij zowel om nieuwe scherpere EU-weten regelgeving, als om strenge handhaving van bestaande EU wet- en regelgeving, zoals de Digital Services Act. Amsterdam neemt initiatief voor een alliantie en zal zich richten op kennis uitwisselen, samen experimenten uitvoeren en gezamenlijk pleiten bij de EU voor strenge nieuwe regelgeving en strenge handhaving van bestaande wetgeving voor online platforms ter bescherming van jongeren in de online leefwereld.
ATTACHED – Digital youth De gemeente Amsterdam heeft een unieke positie om te zorgen dat de ervaring van jongeren die zijn opgegroeid in de digitale wereld worden meegenomen in Europa.
Foto: Maria Bodil
Het project ATTACHED - Digital Youth richt zich daarom op het verzamelen en presenteren van de ervaringen en ideeën van Amsterdamse jongeren over veiligere, prettigere en betere online platformen. Op deze manier worden belangrijke thema’s voor jongeren onder de aandacht gebracht in Europa. Dit doet Amsterdam ook middels het aanbieden van het manifest ATTACHED en mogelijk een fototentoonstelling in het Europees parlement.
Beperken reclame voor sociale media Het college verkent de juridische mogelijkheden om reclame in de openbare ruimte voor socialemediagebruik en het gebruik van tieneraccounts door kinderen onder 13 jaar te beperken in Amsterdam.
32
2
Ondersteuning als het misgaat
Het college wil Amsterdamse jongeren online beter beschermen maar er ook voor zorgen dat er hulp is als het misgaat.
Samenwerking Helpwanted Het college wil dat het makkelijk is om melding te maken als er online iets naars gebeurt en dat er ook actie ondernomen kan worden door het slachtoffer (beter) te helpen en/of beeldmateriaal waar mogelijk te verwijderen. Daarom wil het college zorgen dat jongeren, opvoeders en professionals weten waar ze terecht kunnen. De gemeente wil de komende twee jaar structureler samenwerken met de nationale anonieme hulplijn Helpwanted. Op het moment van schrijven is er een gezamenlijke pilot met Helpwanted. De samenwerking bestaat momenteel uit:
1 Dataverzameling over de aard en omvang van de Amsterdamse meldingen en hulpvragen.
2 Capaciteit om Amsterdammers te woord te kunnen staan. 3 Amsterdammers informeren over de mogelijkheid om
online grensoverschrijdend gedrag (anoniem) te melden bij Helpwanted.
De gemeente verkent samen met Helpwanted hoe de samenwerking in de toekomst eruit kan zien en op welke manier deze meldvoorziening de grootste impact kan hebben voor de Amsterdammer. Denk aan onderwerpen als: Het aanstellen van een verbindingsfunctionaris. Iemand die structureel de schakel vormt tussen Helpwanted, ketenpartners, en de gemeente, – onder andere door signalen op te halen, kennisdeling te organiseren (zoals webinars), aan te haken bij bestaande netwerken, en (lokale) samenwerkingen te versterken. Het opzetten van een (periodieke) vergelijkingscommissie en inhoudelijke verdieping. Een toegankelijke gratis toolkit voor opvoeders, professionals (bijv. docenten) en jongeren. De mogelijkheid te verkennen of deze pilot geïntensiveerd en doorontwikkeld kan worden tot een app. Ook wordt bekeken hoe lotgenotengroepen rondom de online leefwereld kunnen worden gestimuleerd en versterkt.
Ideële en collectieve juridische acties tegen online kinderrechtenschending De rechten van kinderen en jongeren staan op gespannen voet met de online leefwereld. Het college vindt het versterken van de rechtspositie van kinderen in de online wereld belangrijk. Daarom faciliteert en ondersteunt het college, waar mogelijk, ideële en collectieve juridische acties tegen platformen en websites die de rechten van kinderen online ondermijnen.
33
3
Activiteiten die bijdragen aan het beschermen van publieke en inclusieve waarden
Het college initieert, faciliteert en ondersteunt projecten om jongeren (online) beter te beschermen en zet tegelijkertijd in op het borgen van inclusieve en publieke waarden. Hieronder worden de activiteiten uit deze actielijn beschreven. Deze activiteiten kunnen worden aangepast en worden gedurende de looptijd van het programma aangevuld.
Deelname aan PPS- Online Content Moderatie (vervolg PrOCoM- project contentmoderatie) Het ministerie van Justitie en Veiligheid heeft samen met ECP | Platform voor de InformatieSamenleving in 2024 een publiekprivate samenwerking opgezet rond online contentmoderatie getiteld ‘PrOCoM’. Hier namen zowel platformen (zoals Meta, TikTok, Snapchat, Wetransfer), overheden en andere organisaties (bijv. Autoriteit online Terroristisch en Kinderpornografisch Materiaal (ATKM), Politie, Offlimits, SIDN Fonds) aan deel. Uitkomsten hiervan was bijvoorbeeld een eindadvies over het tot stand brengen van een laagdrempelige meldvoorziening
voor onrechtmatige content (LMV), namelijk: Helpwanted (onderdeel van Offlimits). De PPS loopt tot eind 2025. Amsterdam wil deelnemen aan een mogelijk vervolg en ziet de meerwaarde van deelname aan dit soort initiatieven. Over samenwerking met de platformen is het college van mening dat het belang van het beschermen van jongeren zwaarder weegt dan bezwaren over het businessmodel en onverenigbare waarden van de platformen. Wel wordt dit altijd zorgvuldig afgewogen.
Bloomberg Mayor Challenge – Online veiligheid meisjes (indien toekenning subsidie) Amsterdam heeft een aanvraag gedaan voor de Bloomberg Mayors Challenge. Deze challenge biedt de kans om nieuwe en gewaagde oplossingen te ontwikkelen voor een maatschappelijk probleem. De inzending gaat over het thema online leefwereld met focus op de (online) veiligheid en empowerment van meisjes. Amsterdam wil graag op innovatieve wijze, in co-creatie, tot vernieuwende interventies en nieuwe handelingsperspectieven komen. De stad die wordt uitgekozen krijgt een miljoen dollar van Bloomberg Philantropies om de oplossingsrichtingen van dit vraagstuk verder uit te werken en te ontwikkelen.
34
Project ontwerplab Connect: Are the boys alright? Van vrouwelijke professoren die hun baan niet meer kunnen doen in Australië door de invloed van Andrew Tate, de normalisering van Incel jargon (een vaak misogyn jargon van onvrijwillig celibataire mannen), tot de opkomst van de tradwife (vrouw die de traditionele huwelijksrollen volgt). Algoritmes maken van kleine niche-trends snel grote trends die invloed hebben op de samenleving. Door middel van ontwerp kan de complexe interactie tussen jongeren, online platformen en de bredere samenleving beter worden begrepen. Welke rol kunnen steden spelen in het vormgeven van een digitale omgeving waarin diversiteit wordt gewaardeerd en waarin jongeren zich veilig voelen om verschillende perspectieven te verkennen? Door ontwerpend onderzoek te doen, kunnen concrete interventies worden ontwikkeld die bijdragen aan een inclusievere en veerkrachtigere samenleving.
Are the boys alright?
Een verkenning van de invloed van de manosphere op onze jeugd.
Wat gebeurt er als figuren als Andrew Tate hun wereldbeeld vormen?
Connect Lab Programma Online Leefwereld Jongeren
Samen Sterk Tegen Online Haat en Discriminatie Het project ‘Samen Sterk Tegen Online Haat en Discriminatie’, uitgevoerd door Netwerk Mediawijsheid en Diversion in opdracht van het ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid, richt zich op het bestrijden van online haat en discriminatie. Dit gebeurt door interventies te ontwikkelen die jongeren helpen om de sociale normen online te bevorderen. De gemeente Amsterdam maakt deel uit van het lerend netwerk en onderzoekt, zodra de interventies uitgewerkt zijn, de mogelijkheid om interventies in te zetten voor Amsterdamse jongeren.
35
Ontwerplab Connect
Project ontwerplab Connect: Safe Spaces LHBTIQA+ jongeren verdienen een veilige omgeving om zichzelf te zijn, zowel online als offline. Safe Spaces pakt specifieke uitdagingen aan waar 18- en 18+ LHBTIQA+ jongeren mee te maken krijgen. Uit onderzoek blijkt dat deze groep vaker te maken heeft met pesterijen, discriminatie en geweld, wat leidt tot angst, depressie en suïcidale gedachten. Safe Spaces zet zich in voor een inclusieve (digitale) samenleving door online veiligheid te bevorderen, weerbaarheid tegen discriminatie te vergroten en tools te ontwikkelen voor een veiligere online ervaring.
36
Beschermen digitale kinderrechten op school De gemeente zet zich in voor het respecteren en beschermen van digitale kinderrechten, zoals privacy, toegang tot betrouwbare informatie en bescherming tegen schadelijke content. Het college wil hier zowel bewustwording over creëren, als onderwijsinstellingen handelingsperspectief bieden. Hierbij worden onderwijsinstellingen gestimuleerd om na te denken over de vraag welke invloed digitale technologie op hun onderwijs heeft. Door de privacy, veiligheid en welzijn van kinderen centraal te stellen bij de implementatie van digitale producten en diensten worden potentieel schadelijke effecten van technologie proactief geïdentificeerd en voorkomen. Acties: Het stimuleren tot het gebruik van en het informeren over de mogelijkheid tot een kinderrechtencheck op onderwijstechnologie. Het ontraden van surveillancesoftware en het stimuleren van andere (technologische) mogelijkheden om sociale media te blokkeren tijdens schooltijd nu kinderen massaal apps op hun laptops downloaden sinds het smartphone verbod.
Als reactie hierop zetten scholen monitorsoftware in om toezicht te houden, wat door leerlingen als storend wordt ervaren.27 Amsterdamse onderwijsinstellingen laten kennismaken met de ethische bijsluiter en de Amsterdamse Tada-waarden.28 Deze waarden zijn leidend voor het verantwoord gebruik van data en het verantwoord ontwerpen van technologie in de stad. Deze waarden worden in 2025 geüpdatet en kunnen worden aangepast en relevant gemaakt voor de onderwijssector.