A - 54 Verkeer, Vervoer en Luchtkwaliteit (40) 00 Voordracht OV Governance A

Gemeenteraad

VN2021-015313 Verkeer en or

RAAD

Voordracht voor de raadsvergadering van 07 juli 2021

Portefeuille

Verkeer, Vervoer en Luchtkwaliteit Deelnemingen (18)

Agendapunt

53

Datum besluit

College van B&W 8 juni 2021 Onderwerp

Instemmen met het wijzigen van de Gemeenschappelijke Regeling Vervoerregio Amsterdam (VRA) en het uiten van wensen en bedenkingen bij het verwerven door de VRA en het creëren door het College van een prioriteitsaandeel in GVB Holding N.V. voor de VRA. De gemeenteraad van Amsterdam besluit

1. In te stemmen met het wijzigen van de Gemeenschappelijke Regeling Vervoerregio Amsterdam, zoals voorgesteld door de regioraad van de Vervoerregio Amsterdam in de als bijlage bij deze voordracht gevoegde brief. Het belangrijkste doel van de wijziging van de Gemeenschappelijke Regeling is het creëren van een wettelijke grondslag voor de Vervoerregio Amsterdam om een prioriteitsaandeel te kunnen verwerven in GVB Holding N.V. 2. Kennis te nemen van het voornemen van de Vervoerregio Amsterdam een prioriteitsaandeel in GVB Holding N.V. te verwerven en te verklaren dat de raad in de gelegenheid is gesteld om zijn wensen en bedenkingen ter kennis te brengen aan de regioraad van de Vervoerregio Amsterdam. Om de concessie voor het openbaar vervoer in Amsterdam en op de opdracht voor het beheer en onderhoud van de railinfrastructuur direct, ook wel onderhands, te kunnen verlenen aan GVB is het vereist dat de Vervoerregio Amsterdam over voldoende zeggenschap in GVB beschikt. Met het beoogde prioriteitsaandeel verkrijgt VRA die zeggenschap. Daarbij is de verwachting dat het medeaandeelhouderschap van de Vervoerregio Amsterdam in GVB een positieve uitwerking heeft op de samenwerking in de OV-driehoek (VRA, GVB, Gemeente Amsterdam).

3 a) Kennis te nemen dat het college als 100% aandeelhouder in GVB Holding N.V heeft ingestemd met een voorgestelde wijziging van de statuten van GVB Holding N.V. waarmee een prioriteitsaandeel wordt gecreëerd voor de Vervoerregio Amsterdam. En b) te verklaren dat de raad in de gelegenheid is gesteld om zijn wensen en bedenkingen hierbij over te brengen aan het college van burgemeester en wethouders. Het prioriteitsaandeel (en de daaraan verbonden zeggenschap) is uitgewerkt in GVB-statuten (concept). Daarnaast bestaat het voornemen enkele aanvullende afspraken te maken in een aandeelhoudersovereenkomst. De concept-statuten en een geannoteerde inhoudsopgave van de te sluiten aandeelhoudersovereenkomst zijn als bijlage bij dit besluit gevoegd. Het verwerven van het prioriteitsaandeel leidt bij de VRA tot weinig (financiële) risico’s. In tegenstelling tot de gemeente Amsterdam heeft de VRA geen ingebracht (risicodragend) kapitaal in de onderneming. Ook geldt er voor de VRA geen bijstortverplichting indien het eigen vermogen van GVB onder de bepaalde minimumgrens komt. Hierdoor ontbreekt bij de VRA op het niveau van het aandeelhouderschap een prikkel om beslissingen te nemen die bijdragen aan de lange(re) termijn waarde-creatie van GVB.

Het risico bestaat dat de VRA eerder geneigd is om beslissingen te nemen die op korte(re) termijn in het belang van de opdracht zijn en niet van de onderneming. Dit speelt bijvoorbeeld bij grote investeringsbeslissingen met een negatieve business case. Om dit risico te beheersen is er een aantal maatregelen ingesteld. Zo stelt de VRA een deelnemingenbeleid op, waarin duidelijk ingegaan wordt op de verantwoordelijkheden van een (goed) aandeelhouder en de wijze waarop die rol in de organisatie wordt belegd. Daarbij benadrukt de gemeente het belang dat binnen de VRA het besef er is dat de rollen van opdrachtgever en

Gegenereerd: v1.10

1

Gemeenteraad

VN2021-015313 Verkeer en or

RAAD

Voordracht voor de raadsvergadering van 07 juli 2021

aandeelhouder van elkaar verschillen. Verder worden er nog afspraken gemaakt over de verdeling van rekening en risico, de financiële en economische continuïteit van GVB, evenals over het eigen vermogen, rendement, dividend. Daarbij is het voor de gemeente van belang om tijdig met de VRA en GVB in gesprek te zijn, wanneer strategische beslissingen zich aandienen. Zo kunnen partijen in een constructieve dialoog afspraken maken over de diverse belangen en rollen die spelen. Ook over een eventuele exitstrategie zal nog een afspraak worden gemaakt. Binnen het programma OV-governance worden daarnaast ook over andere onderwerpen afspraken gemaakt. Deels loopt besluitvorming daarover parallel met de onderhavige besluitvorming over het aandeelhouderschap. Waar nodig worden andere onderwerpen betrokken bij de definitieve besluitvorming. Wettelijke grondslag

• Overeenkomstig het bepaalde in de het concept voor een nieuw artikel 12, tweede lid van de Gemeenschappelijke Regeling Vervoerregio Amsterdam, waarin de onder 1 bedoelde wijziging voorziet, dient de gemeenteraad in de gelegenheid gesteld te zijn om zijn wensen en bedenkingen over te brengen aan de regioraad van de Vervoerregio Amsterdam over het voornemen van de regioraad te besluiten tot het verwerven door de Vervoerregio Amsterdam van een prioriteitsaandeel in GVB Holding N.V. • Overeenkomstig het bepaalde in artikel 169, vierde lid van de Gemeentewet dient de gemeenteraad in de gelegenheid te zijn gesteld zijn wensen en bedenkingen over te brengen aan het college van burgemeester en wethouders over het voornemen van het college om te besluiten dat de gemeente Amsterdam als 100% aandeelhouder in GVB Holding N.V. zal instemmen met een statutenwijziging van GVB Holding N.V. met het doel een prioriteitsaandeel te creëren voor de Vervoerregio Amsterdam. • Op grond van artikel 67, tweede lid, van de GR VRA komt een wijziging van de GR VRA tot stand ‘zodra de raden, de colleges en de burgemeesters van tenminste twee derde van het aantal deelnemende gemeenten, vertegenwoordigende tenminste twee derde van het aantal inwoners van de regio’, tot deze wijziging hebben besloten. Bestuurlijke achtergrond

• Op 7 november 2019 heeft de wethouder Verkeer en Vervoer, Water en Luchtkwaliteit de gemeenteraad geïnformeerd over de groei van stad en regio en daarmee toenemende druk op het openbaar vervoer. Om het OV toe te rusten op de ambities die Amsterdam en omgeving hebben op het gebied van stedelijke ontwikkeling, duurzaamheid en gezondheid, is een sterkere samenwerking nodig tussen gemeente, GVB en de Vervoerregio. Hiertoe is de heer Pedro Peters, voormalig directeur van RET, gevraagd om een advies op te leveren. • Op 16 juni 2020 heeft het college van burgemeester en wethouders kennisgenomen van de adviezen van de heer Peters. De belangrijkste daarvan zijn dat de aansturing en dus het opdrachtgeverschap van de OV-keten voor rekening en risico van de VRA plaatsvindt, en de uitvoering van OV-Exploitatie, het Beheer en Onderhoud van de railinfrastructuur en het van het materieel binnen één organisatie, GVB Holding, wordt ondergebracht. Het derde advies was om de Vervoerregio medeaandeelhouder van GVB te maken, om zo de betrokkenheid en transparantie te vergroten. Het college heeft ingestemd met de start van de implementatie van het eindadvies van de heer Peters. • De gemeenteraad van Amsterdam en regioraad van de Vervoerregio Amsterdam zijn op 22 juli 2020 middels een brief geïnformeerd over het advies van de heer Peters en het besluit tot implementatie hiervan.

Over de voortgang van de implementatie en het vervolgtraject

Gegenereerd: v1.10

2

Gemeenteraad

VN2021-015313 Verkeer en or

RAAD

Voordracht voor de raadsvergadering van 07 juli 2021

zijn beide raden op respectievelijk 10 december 2020 en 15 maart 2021 middels een brief geïnformeerd. Onderbouwing besluit

Ad 1) In te stemmen met het wijzigen van de Gemeenschappelijke Regeling Vervoerregio Amsterdam, zoals voorgesteld door de regioraad van de Vervoerregio Amsterdam in de als bijlage bij deze voordracht gevoegde brief.De belangrijkste reden voor de voorgestelde wijziging van de Gemeenschappelijke Regeling Vervoerregio Amsterdam is om het mogelijk te maken dat de Vervoerregio Amsterdam een prioriteitsaandeel kan verwerven in GVB. Artikel 31 a van de Wet gemeenschappelijke regelingen bepaalt dat het algemeen bestuur van de gemeenschappelijke regeling slechts mag besluiten tot de deelneming in een vennootschap indien de gemeenschappelijke regeling in die mogelijkheid voorziet. In de (12e) wijziging van de Gemeenschappelijke Regeling wordt voorgesteld: • Die grondslag te creëren zodat de Vervoerregio aandeelhouder kan worden in GVB (het voorgestelde nieuwe artikel 12 GR VRA). • Tekstuele aanpassingen door te voeren naar aanleiding van de inwerkingtreding van de Wet normalisering rechtspositie rechtsambtenaren én het feit dat de geformuleerde bevoegdheden van het dagelijks bestuur nog niet aansloten bij de bij wet geformuleerde bevoegdheden. • Tekstuele wijzigingen door te voeren. Een nadere toelichting is te vinden in de bijlagen voorstel Gemeenschappelijke Regeling Vervoerregio – 12e wijziging en de artikelsgewijze toelichting.

Na doorvoering van de 12e wijziging van de GR VRA is het formeel mogelijk ook in andere organisaties dan GVB aandeelhouder te worden. Dit is echter telkens een Regioraadsbesluit (zie nieuw artikel 12 GR VRA) waarbij de deelneming alleen kan worden aangegaan indien de behartiging van het openbare belang kan worden aangetoond. Het dagelijks bestuur wordt met de wijziging van de GR VRA dus niet bevoegd om zelfstandig dergelijke besluiten te nemen. Daarnaast moeten voorafgaand aan zo’n regioraadsbesluit eerst de deelnemende Vervoerregio gemeenteraden in de gelegenheid zijn gesteld wensen en bedenkingen te uiten. De Vervoerregio is niet voornemen om in andere organisaties aandeelhouder te worden dan in GVB. Ad 2) Kennis te nemen van het voornemen van de Vervoerregio Amsterdam een prioriteitsaandeel in GVB Holding N.V. te verwerven en te verklaren dat de gemeenteraad in de gelegenheid is gesteld om zijn wensen en bedenkingen daarbij over te brengen aan de regioraad, en Ad 3) Kennis te nemen van het voornemen van het college om te besluiten dat de gemeente Amsterdam als 100% aandeelhouder in GVB Holding N.V. zal instemmen met een statutenwijziging van GVB Holding N.V.

met het doel een prioriteitsaandeel te creëren voor de Vervoerregio Amsterdam, en te verklaren dat hij in de gelegenheid is gesteld om zijn wensen en bedenkingen hierbij over te brengen aan het college van burgemeester en wethouders. De regioraad van de VRA stelt de raden van de 15 deelnemende gemeenten, waaronder de gemeente Amsterdam, in staat om wensen en bedenkingen te uiten bij het voornemen om een prioriteitsaandeel in GVB Holding N.V. te verwerven. Doel Het is gewenst dat VRA de concessie voor het openbaar vervoer in Amsterdam en de opdracht voor het beheer en onderhoud aan de railinfrastructuur kan verlenen aan GVB. Een prioriteitsaandeel

Gegenereerd: v1.10

3

Gemeenteraad

VN2021-015313 Verkeer en or

RAAD

Voordracht voor de raadsvergadering van 07 juli 2021

voor de Vervoerregio Amsterdam is nodig om te kunnen voldoen aan de wettelijke vereisten om de concessie en de opdracht direct (c.q. onderhands) te kunnen verlenen aan GVB. Dit volgt uit Europese regelgeving, die doorslaggevende zeggenschap “als of het haar eigen diensten betreft” als voorwaarde verbindt aan de optie om de concessie of de opdracht onderhands te verlenen. Deze zeggenschap is voorafgaand aan het verlenen van de huidige concessie verankerd in een overeenkomst tussen VRA en de gemeente, op basis waarvan VRA via de gemeente zeggenschap kan uitoefenen in GVB. Sinds het verlenen van de huidige concessie aan GVB is artikel 115 van de wet gemeenschappelijke regelingen vervallen. Dit artikel regelde de doorzettingsmacht van het dagelijks bestuur van de vervoerregio richting het college van B&W van Amsterdam en was de juridische basis van de huidige overeenkomst (uit 2013) tussen de VRA en de gemeente Amsterdam. Met het vervallen van dit artikel lijkt de huidige constructie met een overeenkomst aan juridische robuustheid te hebben ingeboet. In lijn met de adviezen uit het rapport van de heer Peters wordt daarom gekozen voor een prioriteitsaandeel van de VRA in GVB, om zo te blijven voldoen aan het vereiste van doorslaggevende zeggenschap.

Daarbij is tevens de verwachting - en dit vormde mede aanleiding voor het advies van de heer Peters - dat het medeaandeelhouderschap van de Vervoerregio Amsterdam in GVB een positieve uitwerking heeft op de samenwerking in de OV-driehoek (VRA, GVB, Gemeente Amsterdam). Vorm Het maatschappelijk kapitaal van GVB Holding N.V. bedraagt momenteel € 100 miljoen, verdeeld in 100.000 gewone aandelen van nominaal € 1.000 per stuk. Er zijn 20.000 geplaatste aandelen die geheel zijn volgestort. Alle geplaatste aandelen zijn in handen van gemeente Amsterdam. Het voorstel is dat vanaf 1 januari 2022 de Vervoerregio medeaandeelhouder wordt in GVB. De Vervoerregio, GVB en de gemeente Amsterdam hebben de vorm van dit aandeelhouderschap uitgewerkt in conceptstatuten van GVB Holding N.V. Het aandeelhouderschap houdt in dat de Vervoerregio één prioriteitsaandeel verwerft op het niveau van GVB Holding N.V. Hiervoor wordt een extra aandeel uitgegeven, waardoor het maatschappelijk aandelenkapitaal van GVB Holding N.V. uit 100.001 aandelen zal bestaan. Er zullen 20.001 geplaatste aandelen zijn. Dit betekent dat de gemeente Amsterdam straks 20.000 gewone aandelen heeft en de Vervoerregio 1 prioriteitsaandeel. Zeggenschap Een aandeel is een waardepapier dat een aantal rechten geeft voor de vennootschap, in dit geval GVB Holding NV. Een prioriteitsaandeel is geen ‘normaal’ aandeel.

Een ‘normaal’ aandeel zou betekenen dat de Vervoerregio straks voor 1/20.001e invloed heeft in GVB. Aan het zogenaamde prioriteitsaandeel zijn echter bijzondere zeggenschapsrechten verbonden. Via de nieuwe GVB statuten wordt er ‘prioriteit’ gekoppeld aan twee van de zeven dochterondernemingen, namelijk GVB Exploitatie BV en GVB Railinfra BV. Hierdoor wordt er voor strategische onderwerpen voor deze domeinen bij unanimiteit (gemeente Amsterdam en Vervoerregio samen) beslist. Voor de strategische activa (belegd bij GVB Activa BV) is geen doorslaggevende zeggenschap nodig. Dit komt doordat de Vervoerregio geen opdrachten aan GVB Activa BV verleent. Er is daar dan ook geen doorslaggevende zeggenschap via het prioriteitsaandeel gecreëerd. De Vervoerregio stuurt wel op de activa, maar vanuit haar rol als opdrachtgever OV/subsidieverstrekker activa en maakt in die hoedanigheid afspraken met GVB. Ook over de andere BV’s krijgt de Vervoerregio door het aandeelhouderschap geen doorslaggevende zeggenschap, omdat dit niet wettelijk vereist is. Aangezien de Vervoerregio aandeelhouder is op holding niveau zijn bij deze BV’s wel de reguliere stemverhoudingen van toepassing. Dit gaat over GVB Veren BV, Stations en Retail BV, Commercieel BV en MEA BV. Dit

Gegenereerd: v1.10

4

Gemeenteraad

VN2021-015313 Verkeer en or

RAAD

Voordracht voor de raadsvergadering van 07 juli 2021

betekent dat de Vervoerregio voor onderwerpen rondom deze BV’s 1/20.001e stem heeft. Daarnaast is de Vervoerregio vanuit haar wettelijke taak Opdrachtgever OV niet betrokken bij activiteiten belegd in deze BV’s. Financiële consequenties van het prioriteitsaandeel voor de Vervoerregio Het voorgestelde prioriteitsaandeel van de Vervoerregio een aandeel is zonder een economisch belang. Dit betekent dat er geen financiële gevolgen zijn voor de Vervoerregio en daarmee de 14 gemeenten (zie ook bijlage Nadere toelichting - financiële gevolgen). Amsterdam heeft als medeaandeelhouder GVB vanzelfsprekend een andere positie (zie volgende beslispunt). Om het prioriteitsaandeel en de daaraan verbonden stemrechten te creëren is een wijziging nodig van de statuten van GVB Holding N.V.. Als (nu nog) 100% aandeelhouder in GVB Holding N.V. zal de gemeente Amsterdam daarmee moeten instemmen. Het college van burgemeester en wethouders is binnen de gemeente het bevoegde orgaan om te besluiten dat de gemeente dat besluit als aandeelhouder neemt. Het college heeft dit besluit aangemerkt als een besluit dat ingrijpende gevolgen kan hebben voor de gemeente. Het college stelt de raad in zo’n geval eerst in de gelegenheid wensen en bedenkingen ter kennis van het college te brengen, alvorens een besluit te nemen.

Risico’s Het verwerven van het prioriteitsaandeel leidt bij de VRA tot weinig (financiële) risico’s. In tegenstelling tot de gemeente Amsterdam heeft de VRA geen ingebracht (risicodragend) kapitaal in de onderneming. Ook geldt er voor de VRA geen bijstortverplichting indien het eigen vermogen van GVB onder de bepaalde minimumgrens komt. Hierdoor ontbreekt bij de VRA op het niveau van het aandeelhouderschap een prikkel om beslissingen te nemen die bijdragen aan de lange(re) termijn waarde-creatie van GVB. Het risico bestaat dat de VRA eerder geneigd is om beslissingen te nemen die op korte(re) termijn in het belang van de opdracht zijn en niet van de onderneming. Dit speelt bijvoorbeeld bij grote investeringsbeslissingen met een negatieve business case.Om dit risico te beheersen is er een aantal maatregelen ingesteld. Zo stelt de VRA een deelnemingenbeleid op, waarin duidelijk ingegaan wordt op de verantwoordelijkheden van een (goed) aandeelhouder en de wijze waarop die rol in de organisatie wordt belegd. Daarbij benadrukt de gemeente het belang dat binnen de VRA het besef er is dat de rollen van opdrachtgever en aandeelhouder van elkaar verschillen. Daarnaast worden afspraken gemaakt over de verdeling van rekening en risico, evenals over het eigen vermogen, rendement en dividend. Ook over een eventuele exitstrategie zal een afspraak worden gemaakt.

Binnen het programma OV Governance worden daarnaast ook over andere onderwerpen afspraken gemaakt. Deels loopt besluitvorming daarover parallel met de onderhavige besluitvorming over het aandeelhouderschap. Waar nodig worden andere onderwerpen betrokken bij de definitieve besluitvorming. Speerpunt in het Amsterdamse Deelnemingenbeleid is dat de gemeente voldoende zeggenschap heeft om de risico’s die de gemeente loopt als aandeelhouder te mitigeren. Door het afstoten van het prioriteitsaandeel aan een partij die geen ervaring heeft met deelnemingenbeheer, en – zoals gezegd – een andere financiële prikkel kent, loopt deze verhouding spaak. Het is daarom belangrijk om – commissie Winter indachtig – altijd de constructieve dialoog aan te gaan. Dit is ook juist waar het bredere OV Governance traject zich op richt. En daarbij geldt uiteraard ook dat de VRA een

Gegenereerd: v1.10

5

Gemeenteraad

VN2021-015313 Verkeer en or

RAAD

Voordracht voor de raadsvergadering van 07 juli 2021

verlengd bestuur van de gemeente is; waar de gemeente als grootste deelnemer ook grote invloed heeft. Financiële onderbouwing Conclusie

De genoemde beslispunten in de voordracht hebben geen financiële consequenties. Geheimhouding

Niet van toepassing

Welke stukken treft u aan Meegestuurd

Registratienr.

Naam

AD2021-059582

Bijlage 1 - Brief van VRA d.d. 19 mei 2021.pdf (pdf)

AD2021-059583

Bijlage 1a - Voorstel GRA VRA - 12e wijziging.pdf (pdf)

AD2021-059584

Bijlage 1b-Artikelsgewijze toelichting GR VRA - 12e wijziging.pdf (pdf)

AD2021-059585

Bijlage 1c - QenA Aandeelhouderschap GVB.pdf (pdf)

AD2021-059586

Bijlage 2-Statuten GVB (concept).pdf (pdf)

AD2021-059587

Bijlage 3-Aandeelhoudersovereenkomst (geannoteerde inhoudsopgave).pdf (pdf)

AD2021-056318

Gemeenteraad Voordracht (pdf)

Registratienr.

Naam

Ter Inzage

Behandelend ambtenaar (naam, telefoonnummer en e-mailadres)

V&OR - Rianne Boot, , rianne.boot@amsterdam.nl. V&OR - Pim Oosterlaken, poosterlaken@amsterdam.nl. DMC Deelnemingen – Peter van Kessel, peter.van.kessel@amsterdam.nl.

Gegenereerd: v1.10

6