A - 53 Economische Zaken (16) EVMRA-2021
Tekst van het document
Een andere verklaring is dat binnen een sector energie-extensieve sub-sectoren of activiteiten groeien ten koste van energie-intensieve sub-sectoren of activiteiten. In de sectoren met een hoge energie-intensiteit leidde dit ertoe dat het finaal energieverbruik in ieder geval niet is afgenomen als gevolg van de energiebesparingsmaatregelen en/of verschuiving van activiteiten binnen sectoren.
2,6
Bron: Klimaatmonitor en CBS (bewerking CE Delft)
15
Binnen sectoren kunnen energie-extensieve activiteiten groeien ten koste van energie-intensieve activiteiten sub-sectoren.
112
Economische Verkenningen MRA 2021
Economische Verkenningen MRA 2021
113
4 n
n
n n n
Deelregio's van de MRA in vogelvlucht De economische ontwikkeling van de MRA in de periode 19962019 werd in hoge mate bepaald door Amsterdam en AmstellandMeerlanden. Ook de economie van Almere en Lelystad groeide in die periode sterk. Met name na de financieel-economische crisis (2008-2012) concentreren de economische en werkgelegenheidsgroei zich binnen de MRA sterker in Amsterdam en Amstelland-Meerlanden. Vanaf 2018 lijkt de werkgelegenheidsgroei zich vooral te bewegen naar de buitengebieden van de MRA. De coronapandemie lijkt weinig invloed te hebben op de huizenprijzen in de MRA: de stijgende trend zette in 2020 door. In 2019 is er per sado een pendel van buiten de MRA naar de MRA, terwijl de verhuisbewegingen zich per saldo in de richting van Overig Nederland bewegen (56 duizend personen verlieten de regio en 46 duizend personen vestigden zich vanuit Overig Nederland in de MRA).
Economische Verkenningen MRA 2021
115
4.1 Economische groei en arbeidsmarkt
Voordat we in hoofdstuk 5 de ontwikkelingen in de zeven deelregio’s van de Metropoolregio Amsterdam (MRA) afzonderlijk beschrijven, vergelijken we in dit hoofdstuk eerst ontwikkelingen tussen en in de deelregio’s aan de hand van enkele langetermijntrends. Het gaat daarbij om trends in het bruto regionaal product (brp), de werkgelegenheid in de periode 1996-2019, de relatieve omvang van deelregio’s in het totaal van de MRA, een aantal arbeidsmarktindicatoren, ontwikkelingen op de woningmarkt, verhuisbewegingen en pendelstromen tussen de MRA-deelregio’s en van en naar gebieden elders in Nederland. In dit hoofdstuk besteden we slechts zeer beperkt aandacht aan recente economische ontwikkelingen in de MRA en deelregio’s op basis van economische groeicijfers over 2020 en de eerste twee kwartalen van 2021, aangezien deze al besproken zijn in de voorgaande hoofdstukken.
Figuur 4.1 laat zien dat Amsterdam en Amstelland-Meerlanden sterk bepalend zijn geweest voor de economische ontwikkeling van de MRA. In de periode 1996-2019 groeiden het brp en de werkgelegenheid1 in beide deelregio’s gemiddeld sneller dan in andere delen van de MRA. Het logische gevolg is dat Amsterdam en Amstelland-Meerlanden een steeds groter deel van de economische productie en werkgelegenheid in de MRA voor hun rekening zijn gaan nemen. In 2019 telden de economische activiteiten in Amsterdam en Amstelland-Meerlanden op tot Figuur 4.1 Hoogste groei in Amsterdam, Amstelland-Meerlanden en Almere-Lelystad Bruto regionaal product 1996-2019 Gemiddelde jaarlijkse groei in % Gemiddelde groei fte MRA 1996-2019 (1,5%)
6 5 4 3
Amsterdam
Zaanstreek-Waterland
2 1
AlmereLelystad
Gemiddelde groei brp MRA 1996-2019 (2,7%) -
Amstelland Meerlanden
Gooi en Vechtstreek Zuid-Kennemerland IJmond
0
0,5
1,0
1,5
2,0
2,5
3,0
3,5
Werkgelegenheid (fte) 1996-2019 Gemiddelde jaarlijkse groei in % Grootte van bol is omvang brp 2019 Bron: CBS (bewerking TNO)
1
116
Economische Verkenningen MRA 2021
In de Economische Verkenningen Metropoolregio Amsterdam maken wij gebruik van werkgelegenheidscijfers en bijbehorende definities van het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS). Wij zijn ons ervan bewust dat regionale bestuurders en beleidsmakers ook kijken naar werkgelegenheidscijfers van LISA (Landelijk Informatiesysteem Arbeidsplaatsen). De omvang van werkgelegenheid per deelregio verschilt wanneer cijfers van het CBS en LISA worden vergeleken. Die verschillen ontstaan door gebruik van een andere definitie van het begrip ‘werkgelegenheid’ (het tellen van banen in LISA en voltijdseenheden door het CBS) en andere dataverzamelingsmethoden. Bovendien registreren het CBS en LISA uitzendkrachten op een andere manier, wat ook bijdraagt aan verschillen in werkgelegenheidsniveaus.
Economische Verkenningen MRA 2021
117
72,5 procent van het brp en ruim 65 procent van de totale werkgelegenheid (zie figuur 4.5 en figuur 4.6).
een gemiddelde jaarlijkse groei tussen 1,6 en 3,1 procent per jaar. De economische groei in Zuid-Kennemerland bleef achter.
In figuur 4.2 is de brp-groei van iedere deelregio uitgesplitst naar deelperiode tussen 1995 en 2019. Hieruit blijkt dat met name na de financieel-economische crisis (2009-2012) de economische groei zich binnen de MRA sterker is gaan concentreren in Amsterdam en Amstelland-Meerlanden. Tot die tijd groeide de economie van Almere-Lelystad ook sterk mee met de bevolkingsontwikkeling, waardoor het gemiddelde groeitempo van brp en werkgelegenheid in de periode 1996-2019 ongeveer gelijk is aan de groei in Amsterdam en Amstelland-Meerlanden (zie figuur 4.1).
Tijdens de crisisperiode 2009-2012 kregen alle deelregio’s in 2009 een forse economische schok te verwerken, waarna een herstel in verschillende snelheden volgde. De economie van Amsterdam veerde snel terug, terwijl IJmond veel last kreeg van de ‘tweede dip’ in 2012 en 2013. Vanaf 2013 zijn er grofweg drie groepen te onderscheiden in de brp-ontwikkeling: Amsterdam en Amstelland-Meerlanden kennen de meeste groei; Almere-Lelystad, Zaanstreek-Waterland en Gooi en Vechtstreek vormen de middengroep en de groei in Zuid-Kennemerland en IJmond blijft achter.
De uitbreiding van Almere en Lelystad ging in de periode 1996-2008 gepaard met een sterkere brp-groei (gemiddeld 6,1 procent per jaar) dan in Amsterdam (3,7 procent per jaar) en Amstelland-Meerlanden (3,9 procent per jaar). In diezelfde periode vormden ZaanstreekWaterland, Gooi en Vechtstreek en IJmond de middengroep, met
Op hoofdlijnen is in figuur 4.3 een gelijksoortige verdeling van de werkgelegenheidsontwikkeling in de MRA te zien. Het meest pregnante verschil in de brp-groei vindt plaats in de periode 2013-2019: hier is geen driedeling tussen de deelregio’s te zien. Er is duidelijk sprake van Figuur 4.3 Vanaf 2013 concentreert de werkgelegenheidsgroei zich in Amsterdam en Amstelland-Meerlanden
Figuur 4.2 Na de crisisjaren 2009-2012 groeide het brp in drie snelheden Bruto regionaal product Gemiddelde jaarlijkse groei in %
8
5
6
4
4
3
2
2
0
1
-2
0
-4
-1
-6
-2 1996-2008
2009-2012
2013-2019
Amsterdam
Amstelland-Meerlanden
Zaanstreek-Waterland
Almere-Lelystad
Zuid-Kennemerland
IJmond
Gooi en Vechtstreek
1996-2008
2009-2012
2013-2019
Amsterdam
Amstelland-Meerlanden
Zaanstreek-Waterland
Almere-Lelystad
Zuid-Kennemerland
IJmond
Gooi en Vechtstreek
Bron: CBS (bewerking TNO)
Bron: CBS (bewerking TNO)
118
Werkgelegenheid (fte) Gemiddelde jaarlijkse groei in %
Economische Verkenningen MRA 2021
Economische Verkenningen MRA 2021
119
een relatief snelle werkgelegenheidsgroei in Amsterdam en Amstelland-Meerlanden ten opzichte van de andere vijf deelregio’s waar de werkgelegenheidsgroei niet ver uiteenliep.
Omvang MRA in Nederland en deelregio’s in MRA In de periode 1995-2019 groeiden de bevolking, het brp en de werkgelegenheid in de MRA gemiddeld sneller dan in de rest van Nederland. Hierdoor is het aandeel van de MRA in de Nederlandse bevolking en economie toegenomen. Figuur 4.4 toont dit verloop door de jaren heen. In de figuur is te zien dat vooral sinds 2013 – in de periode van hoogconjunctuur na de Grote Recessie2 – het aandeel van de MRA in de Nederlandse economie sterk is toegenomen. Economische activiteit is zich in die periode sterker in de MRA gaan concentreren. Tegelijk blijkt uit het aandeel van de MRA in de Nederlandse bevolking dat de regio niet alleen in trek is als vestigingsplaats voor bedrijven, maar ook voor inwoners.
In de twee voorgaande edities van de Economische Verkenningen Metropoolregio Amsterdam beschreven we dat er vanaf 2017 enkele veranderingen zichtbaar zijn in het economische groeipatroon van de MRA. Ondanks het feit dat er nog altijd sprake is van een relatief sterke economische groei in Amsterdam en Amstelland-Meerlanden, vertraagt hier het tempo terwijl in andere deelregio’s van de MRA, met name in Almere-Lelystad, Zaanstreek-Waterland en Gooi en Vechtstreek, een versnelling optreedt. Dit effect is het scherpst zichtbaar in de ontwikkeling van de werkgelegenheid. De brp-groei in Amsterdam bleef ook na 2017 boven het gemiddelde groeitempo van de MRA liggen; daarentegen beweegt de brp-groei in Amstelland-Meerlanden meer naar het gemiddelde. Dit beeld is omgekeerd als we kijken naar de werkgelegenheidsontwikkeling. Tot en met 2018 vond de sterkste groei plaats in Amstelland-Meerlanden, terwijl de werkgelegenheid in Amsterdam in ongeveer gelijk tempo toenam als het MRA-gemiddelde. Anders dan bij de brp-groei, is er in 2018 en 2019 ook in Zuid-Kennemerland en IJmond een versnelde werkgelegenheidsgroei te zien. In 2019 nam zodoende in iedere deelregio van de MRA de werkgelegenheid met een groeipercentage van circa 2,3 procent in ongeveer gelijk tempo toe.
Er lijkt hiermee sprake te zijn van een trend waarbij vooral de werkgelegenheidsgroei zich beweegt naar de buitengebieden van de MRA. Dit wijst erop dat arbeidsintensieve activiteiten en/of bedrijfsactiviteiten die veel ruimte vragen, in toenemende mate kiezen voor alternatieve vestigingslocaties buiten Amsterdam. Tegelijkertijd wijzen de tegengestelde groeipatronen van het brp en werkgelegenheid op een hoge productiviteit in kernstad Amsterdam – geheel in lijn met de agglomeratietheorie (zie onder andere hoofdstuk 3 en Economische Verkenningen Metropoolregio Amsterdam 2016).
De snellere toename van het aandeel van de MRA in het Nederlandse bruto binnenlands product (bbp) en de totale werkgelegenheid, in vergelijking met het aandeel van de MRA in de Nederlandse bevolking, maakt dat tot en met 2019 steeds meer mensen vanuit overige delen van het Figuur 4.4 Aandeel MRA in economie en werkgelegenheid nam af als gevolg van corona Aandeel MRA in Nederland in %
22 20 18 16 14 12 1995
2000
Bruto regionaal product
2005
2010
Arbeidsvolume (fte)
2015
2020
Bevolking
Bron: CBS (bewerking TNO/SEO Economisch Onderzoek)
2
120
Economische Verkenningen MRA 2021
De term ‘Grote Recessie’ verwijst naar de recessie die volgde op de financiële crisis, die in 2008 begon.
Economische Verkenningen MRA 2021
121
land naar een baan in de MRA pendelen. Aan het einde van dit hoofdstuk gaan we dieper in op het woon-werkverkeer van, naar en binnen de MRA.
bedroeg hun gezamenlijke aandeel nog respectievelijk 62,7 en 59,9 procent. Vooral de toename in het aandeel van Amsterdam in het brp van de MRA springt in het oog: 52 procent in 2020 versus 42,9 procent in 1995. Het aandeel van beide deelregio’s in de bevolkingsomvang van de MRA is daarentegen nauwelijks toegenomen ten opzichte van 1995. Dit hangt samen met de stabiele toename van de bevolking in Almere en Lelystad, waardoor het aandeel van deze deelregio in de bevolkingsomvang van de MRA is toegenomen van 8,1 procent in 1995 naar 11,5 procent in 2020. De combinatie van figuren illustreert dat de bevolking slechts in beperkte mate de economische dynamiek heeft gevolgd. Daardoor zijn forensenstromen toegenomen en is de samenhang in de regio versterkt. Er ontstaan steeds duidelijkere verschillen binnen de regio tussen de woon- en werkfunctie van steden als logisch gevolg van agglomeratievoordelen in productie. Voor een deel zien we hier ook het gevolg van ruimtelijke-ordeningsbeleid, dat slechts in beperkte mate mee is bewogen met de economische dynamiek in de regio (zie ook Economische Verkenningen Metropoolregio Amsterdam 2016).
De economische schok als gevolg van de coronamaatregelen zorgde in 2020 voor een breuk. Doordat de economie van de MRA vanwege het type bedrijvigheid extra hard is geraakt door alle beperkende maatregelen (zie ook hoofdstuk 2), is het aandeel van de MRA in het bbp en werkgelegenheid afgenomen. Vermoedelijk is dit een tijdelijk effect, zolang er nog beperkende maatregelen in sectoren als (nacht)Horeca en Cultuur, sport en recreatie kracht zijn, en in de luchtvaart. Een interessante vraag is in hoeverre de coronapandemie (waarin thuiswerken gemeengoed werd) voor een trendbreuk in het woon-werkverkeer zal zorgen. Het is nu nog te vroeg om structurele patronen in de nieuwste pendelcijfers te ontdekken; in eerste instantie zijn pendelstromen door het vele thuiswerken tijdelijk ‘opgedroogd.’ Onderzoek van onder andere het Centraal Planbureau (CPB) en het Kennisinstituut voor Mobiliteitsbeleid wijst erop dat mensen anders gaan kijken naar de balans tussen werken op kantoor en thuiswerken. De verwachting is dat er ook na het opheffen van alle coronamaatregelen meer zal worden thuisgewerkt dan voorheen (hoewel sommige analyses er juist op wijzen dat mensen snel in oude patronen terugvallen). Hierbij is het waarschijnlijk dat er grotere veranderingen zichtbaar zullen zijn in het aantal dagelijkse forensen in het openbaar vervoer dan op de weg.
De invloed op het wegverkeer is naar verwachting kleiner, doordat werknemers die relatief eenvoudig thuis kunnen werken ook sterk geneigd zijn met het openbaar vervoer naar hun werk te reizen. Mogelijk hebben deze ontwikkelingen op de lange termijn ook gevolgen voor de keuzes die huishoudens maken voor hun woonlocatie, mede in het licht van regionale verschillen in huizenprijzen. Met name prijsverschillen tussen de MRA en andere delen van Nederland zijn in dit verband relevant. De figuren 4.5, 4.6 en 4.7 tonen de ruimtelijke verdeling tussen MRA-deelregio’s van economische productie, werkgelegenheid en bevolking door de jaren heen. In iedere figuur is daarbij aangegeven hoe de verdeling in 2020 (of 2019 in geval van de werkgelegenheid) afwijkt van de stand in 1995. Eerder is al genoemd dat Amsterdam en Amstelland-Meerlanden in 2019 tezamen 72,5 procent van het brp en ruim 65 procent van de totale werkgelegenheid in de MRA uitmaakten. In 1995 122
Economische Verkenningen MRA 2021
Figuur 4.5 Aandeel Amsterdam in economie MRA neemt vanaf 2007 sterk toe Bruto regionaal product Aandeel in MRA in %
100 90 80
42,9
52,0
70 60 50 40
19,8 19,3
9,6
30
5,0 7,0 8,1 7,6
20 10 0
7,1 6,4 6,2 4,8 4,3
1995
2000
2005
2010
2015
Amsterdam
Amstelland-Meerlanden
Gooi en Vechtstreek
Zaanstreek- Waterland
Zuid-Kennemerland
IJmond
2020 AlmereLelystad
Bron: CBS (bewerking TNO)
Economische Verkenningen MRA 2021
123
Figuur 4.6 Steeds sterkere concentratie werkgelegenheid in Amsterdam en Amstelland-Meerlanden
Vergelijking arbeidsmarktindicatoren deelregio’s In hoofdstuk 5 worden voor iedere deelregio de belangrijkste arbeidsmarktindicatoren weergegeven (telkens in een tabel met kerncijfers). Onderstaande tabel 4.1 toont een vergelijkend overzicht van deze indicatoren: bruto-arbeidsparticipatie, werkloosheid en onderverdeling van de beroepsbevolking naar opleiding. Het betreft cijfers voor het jaar 2020. Dat jaar kende coronamaatregelen (de ‘intelligente lockdown’), versoepelingen in de zomerperiode en in het najaar weer strengere maatregelen (met een zwaardere lockdown).
Werkgelegenheid (fte) Aandeel in MRA in %
100 90 80
45,8
41,2
70 60 50
18,7
40
19,3
8,9
30 20
8,0
5,8
7,2 6,4 5,3
8,8 6,3
10 0
Onder deze omstandigheden is het opvallend dat de werkloosheid in Nederland maar licht is opgelopen, van 3,4 procent in 2019 naar 3,8 procent in 2020. De coronamaatregelen zijn in die zin zeer effectief gebleken (zie ook hoofdstuk 1 en 2), aangezien een belangrijk doel van de maatregelen was om grootschalige werkloosheid te voorkomen. Dit laat onverlet dat met name de groep zzp’ers, die relatief groot is in de MRA, met een stevig inkomensverlies is geconfronteerd. In de MRA liep de werkloosheid iets sneller op, van 3,6 procent in 2019 naar 4,2 procent in 2020, maar is het niveau in vergelijking met eerdere
8,1
10,3
1995
2000
2005
2010
2015
Amsterdam
Amstelland-Meerlanden
Zaanstreek-Waterland
Almere-Lelystad
Zuid-Kennemerland
IJmond
2019 Gooi en Vechtstreek
Bron: CBS (bewerking TNO)
Figuur 4.7 Bevolking volgt de economische dynamiek in beperkte mate Bevolking Aandeel in MRA in %
Tabel 4.1 Vergelijking arbeidsmarktindicatoren deelregio’s MRA,2020
100 90 80
Beroepsbevolking naar opleiding 34,6
34,3
12,6
13,9
13,9
13,3
8,1 11,7
Brutoparticipatiegraad
70 60 50 40 30 20 10
Werkloosheid
Hoog Middelbaar opgeleid opgeleid
Laag opgeleid
%
%
%
%
%
Nederland
71,1
3,8
40,9
39,8
19,3
Metropoolregio Amsterdam
72,1
4,2
48,5
34,8
16,6
11,5
Almere-Lelystad
71,9
4,4
36,5
43,6
19,9
10,1
10,4
Amstelland-Meerlanden
74,1
4,1
40,8
41,4
17,8
9,1
Amsterdam
72,2
5,3
62,2
24,9
12,9
8,6
7,8
Gooi en Vechtstreek
70,7
3,0
48,5
35,1
16,4
IJmond
72,5
3,7
34,9
45,3
19,8
Zaanstreek-Waterland
70,5
3,4
34,3
43,4
22,3
Zuid-Kennemerland
72,2
3,3
53,2
31,5
15,3
0 1995
2000
2005
2010
2015
Amsterdam
Amstelland-Meerlanden
Zaanstreek- Waterland
Gooi en Vechtstreek
Zuid-Kennemerland
IJmond
2020 AlmereLelystad
Bron: CBS (bewerking SEO Economisch Onderzoek)
Bron: CBS (bewerking TNO/SEO Economisch Onderzoek)
124
Economische Verkenningen MRA 2021
Economische Verkenningen MRA 2021
125
4.2. Woningmarkt
jaren nog altijd laag. Binnen de MRA is de werkloosheid in 2020 vooral gestegen in Amsterdam (procentpunt), IJmond (0,9 procentpunt), Zaanstreek-Waterland (1,2 procentpunt) en Zuid-Kennemerland (0,8 procentpunt). Ten opzichte van 2019 is de brutoparticipatiegraad in de MRA en de zeven deelregio’s nauwelijks veranderd.
Toegankelijkheid van de woningmarkt is anno 2021 een van de grote problemen in ons land. Huizenprijzen stijgen sterk, wachtlijsten worden langer en er is een groot tekort aan met name huurwoningen in het middensegment – de woningmarkt dreigt droog te koken. Dit is een complex probleem dat een cocktail aan maatregelen vereist, uiteenlopend van het verder afbouwen van de hypotheekrenteaftrek (een subsidie op zowel kopen als het aangaan van schuld) en het verschuiven van de belastingbasis van de mobiele factor ‘arbeid’ naar de immobiele factor ‘grond’, tot het verminderen van de complexiteit van het proces van nieuwbouw op zowel de markt van huur- als koopwoningen. Hoewel nieuwbouw een deel van de oplossing is, is het verbeteren van de doorstroom op de woningmarkt een nog effectievere oplossing. Dit wordt onderstreept in figuur 4.9, die laat zien dat in de meeste deelregio’s van de MRA de woningvoorraad gemiddeld
De beroepsbevolking van de MRA is gemiddeld hoger opgeleid dan elders in Nederland. Verhoudingsgewijs woont het grootste deel van de hoogopgeleide beroepsbevolking in Amsterdam, maar ook Zuid-Kennemerland en Gooi en Vechtstreek hebben een relatief hoog opgeleide bevolking. Bevolkingsgroei De MRA is voor veel mensen in trek als woonlocatie, vanwege zowel de aantrekkelijke arbeidsmarkt als de stedelijke voorzieningen die in de regio beschikbaar zijn (zie De Groot e.a., 2010, en Economische Verkenningen Metropoolregio Amsterdam 2016). Figuur 4.4 liet zien dat het aandeel van de MRA in de Nederlandse bevolking voortdurend is toegenomen. In de periode 2016-2020 groeide de bevolking het snelst in de deelregio’s Almere-Lelystad, Amsterdam, ZaanstreekWaterland en Amstelland-Meerlanden. Dit zijn de deelregio’s met het hoogste aantal inwoners van de MRA; bijna 73 procent van het totaal aantal inwoners van de MRA in 2020 (zie eerder in figuur 4.7). In deze vier deelregio’s vindt dus verdere bevolkingsconcentratie plaats. Verhuizingen In hoofdstuk 2 werd zichtbaar dat de meeste verhuisbewegingen in 2019 plaatsvonden binnen deelregio’s van de MRA. De andere verhuizingen betroffen vaak bewegingen tussen Amsterdam en deelregio’s of andersom. In 2020 zien we dat inwoners per saldo de MRA verlieten.
Tegenover 57 duizend mensen die de regio verlieten staan 46 duizend inwoners die vanuit Overig Nederland naar de MRA zijn verhuisd (zie tabel 4.2). De meeste mensen verhuisden naar ZuidHolland, gevolgd door Utrecht en Overig Flevoland, Oost-Nederland en Holland boven Amsterdam.
Figuur 4.8 Verhuizingen binnen de MRA en naar of vanuit overige delen van Nederland, 2020 Overig Nederland
Overig Nederland
3
Totaal MRA
5
2
3
8
IJmond
24
1
ZuidKennemerland
5
Almere-Lelystad 19
23
Amsterdam 94
2
3
4
3
7 Overig 10
Amstelland-Meerlanden 15 5
Overig Nederland
5
2 7
11
Totaal Overig Nederland
Overig Nederland
15
2
2
57
4
Zaanstreek-Waterland
4
46
1
Nederland
4
Gooi en Vechtstreek 12
5
5
Metropoolregio Amsterdam Totaal verhuizingen: 337 duizend Naar MRA: 46 duizend Naar overig Nederland: 57 duizend Binnen de MRA: 234 duizend w.v. binnen een regio: 174 duizend w.v. tussen twee regio's: 60 duizend getal x 1.000 verhuisd in dezelfde regio
7
Overig Nederland
Overig 6 Nederland
Verhuizingen tussen twee regio's x 1.000 Grootste onderlinge stroom is rood Tussen de 500 en 1.500 pijl zonder getal < 500 niet meegenomen
Bron: CBS (bewerking SEO Economisch Onderzoek)
126
Economische Verkenningen MRA 2021
Economische Verkenningen MRA 2021
127
sneller toenam dan de bevolking. Alleen in Amstelland-Meerlanden blijft de ontwikkeling van de woningvoorraad achter bij de bevolkingsgroei; in Gooi en Vechtstreek namen de bevolking en woningvoorraad in een ongeveer gelijk tempo toe. Er is dus sprake van een daling van het aantal bewoners per woning (en daarmee waarschijnlijk een toename van het aantal vierkante meters per inwoner, hoewel dat niet is onderzocht, maar wel interessant is voor vervolgonderzoek).
woningmarkt wordt in sterke mate bepaald door het feit dat huishoudens kleiner worden (meer eenpersoonshuishoudens). Daardoor is er een toenemende woningbehoefte voor specifieke groepen. Denk bijvoorbeeld aan alleenstaanden (al dan niet na een scheiding), echtparen zonder kinderen die hun eerste eigen woning zoeken met een relatief beperkt budget, en studenten. De krapte op de woningmarkt hangt dan ook voor een belangrijk deel samen met allocatieproblemen (mismatches tussen vraag en aanbod, ofwel de vraag of mensen wonen in het type woning van hun voorkeur en op de locatie waar zij het liefst zouden willen wonen), en doorstroming.
De krapte op de woningmarkt wordt vaak gereduceerd tot discussies over de concurrentie tussen starters en investeerders, de stijgende prijzen van koop- en (vrije-sector)huurwoningen en de stikstofproblematiek die nieuwbouw bemoeilijkt. Maar de oplopende krapte op de
Als we kijken naar de verdeling van het woningbestand over koop, sociale huur en vrije-sectorhuur in woningvoorraad (zie figuur 4.10), zien we dat in de MRA zowel in absolute zin als in vergelijking met Nederland met name het aantal vrije-sectorhuurwoningen sterk is gegroeid. Binnen de MRA is een sterke concentratie van deze toename in de snelgroeiende deelregio’s Amstelland-Meerlanden en Amsterdam zichtbaar. Deze groei is ten koste gegaan van sociale woningbouw in deze regio’s en deels opgevangen in met name Almere-Lelystad. Een dergelijke ontwikkeling past binnen een zich ontwikkelende metropool waarbinnen agglomeratiekrachten leiden tot processen van concentraties van verschillende groepen in uiteenlopende delen van de regio (ook bekend als ‘uitsortering’). Het versterkt het functioneren van de regio als geheel, maar onderstreept ook het grote belang van adequate verevening binnen de regio. In de Economische Verkenningen Metropoolregio Amsterdam 2016 zijn we uitgebreid op dit onderwerp ingegaan.
Figuur 4.9 De woningvoorraad in de MRA neemt sneller toe dan de bevolking Gemiddelde jaarlijkse groei in %, 2016-2020 Almere-Lelystad Amsterdam Zaanstreek-Waterland Gooi en Vechtstreek Zuid-Kennemerland Amstelland-Meerlanden IJmond
MRA Nederland
0,5
0 Woningvoorraad
1
1,5
Prijzen van koopwoningen De afgelopen decennia zijn de prijzen van koopwoningen in de MRA sterker gestegen dan in Nederland; in Amsterdam was deze stijging nog groter (zie figuur 4.11). Maar rondom deze trend zijn ook duidelijke fluctuaties zichtbaar (die ook in internationaal perspectief fors zijn als gevolg van de financiering met schuld).3 De kredietcrisis (20082011) zorgde voor een daling van de prijzen die in de MRA relatief
Bevolking 3
Bron: CBS (bewerking SEO Economisch onderzoek)
128
Economische Verkenningen MRA 2021
Zie SER (2020): Volatiliteit Nederlandse Economie Nader Bezien, Verkenning, Den Haag: Sociaal-Economische Raad.
Economische Verkenningen MRA 2021
129
groot was. De ‘dotcom’-crisis (vanaf 2001) had vooral in Amsterdam invloed op de woningprijzen. Beide laten zien dat de woningprijzen in de MRA, en in het bijzonder Amsterdam, sterker reageren op de conjunctuur dan de woningprijzen in Nederland. De coronapandemie lijkt weinig invloed te hebben op de huizenprijzen: de stijgende trend ging in 2020 door. Wel lijkt de sterke stijging in 2017 tot en met 2019 in de MRA en in Amsterdam wat af te vlakken; in Nederland is nog geen afvlakking zichtbaar. De eerste cijfers voor 2021 versterken dit beeld.
Tot slot laten we in figuur 4.12 de ontwikkeling van de vierkantemeterprijzen woonoppervlakte zien als index. Deze prijzen vormen een nog betere weerspiegeling van de schaarsteontwikkeling op de woningmarkt. Tussen 2011 en 2013 daalden de prijzen per vierkante meter woonoppervlakte van koopwoningen als gevolg van de Grote Recessie, maar tussen 2014 en 2020 stegen zij weer sterk, zeker ook ten opzichte van Overig Nederland. Hierbij was de stijging in Amsterdam het grootst, maar alle andere deelregio’s kenden de laatste jaren ook flinke prijsstijgingen. Sinds 2012 zien we dat naast Amsterdam de groei met name aantrekt in de regio’s Almere-Lelystad, Zuid-Kennemerland, Amstelland-Meerlanden en Zaanstreek-Waterland. Er is daarmee sprake van een geleidelijke overloop van de krapte van de stad Amsterdam naar omliggende deelregio’s.
Figuur 4.10 Het aantal vrije-sectorhuurwoningen is relatief het sterkst toegenomen in de MRA Woningvoorraad 2016-2020 Gemiddelde jaarlijkse groei in % Almere-Lelystad Amsterdam Zaanstreek-Waterland
Figuur 4.11 Woningprijzen in Amsterdam ‘golven mee’ met de conjunctuur
Gooi en Vechtstreek Zuid-Kennemerland
600
Amstelland-Meerlanden
500
IJmond
400
Gemiddelde woningprijzen 1995-2021* x 1.000 euro
300 MRA
200
Nederland
100 -4
-3
-2
-1
0
1
2
Totaal woningen
Sociale huur
Vrije sector huur
Koop woningen
3
4
5
* De berekeningen zijn gebaseerd op de woningvoorraad per 1 januari. Figuur 4.9 was gebaseerd op gemiddelde woningvoorraden (1/2* voorraad op 1 januari plus ½* voorraad op 31 december). Daarom kunnen de cijfers marginaal afwijken. Bron: CBS (bewerking SEO Economisch Onderzoek)
130
Economische Verkenningen MRA 2021
6
0 1995 MRA
2000
2005
Amsterdam
Nederland
2010
2015
2020
* Cijfers voor 2021 betreffen het eerste en tweede kwartaal. Woningprijzen per gemeente in de MRA zijn gewogen met bevolkingsaantallen, omdat het aantal verkochte woningen niet over de gehele periode beschikbaar is. De gemeenten Gooise Meren en Wijdemeren zijn niet meegenomen omdat niet over de gehele periode woningprijzen beschikbaar zijn. Bron: CBS (bewerking SEO Economisch Onderzoek)
Economische Verkenningen MRA 2021
131
beroepsbevolking van de MRA bedroeg in hetzelfde jaar 1.331 duizend personen. Een deel van deze mensen werkt in de MRA zelf (1.124 duizend personen; 84,4 procent) en het andere deel werkt op een locatie buiten de MRA (207 duizend personen; 15,6 procent). Per saldo had de MRA in 2019 een netto inkomende pendelstroom van 237 duizend personen. Daarbij telde de inkomende pendelstroom 444 duizend personen en de uitgaande pendelstroom 207 duizend personen. In veel gevallen is de bestemming van deze inkomende forensen Amsterdam of Amstelland-Meerlanden. Dit zijn de twee deelregio’s van de MRA met de grootste netto inkomende pendelstroom vanuit de rest van Nederland. Figuur 4.13 geeft een overzicht van alle pendelstromen van, naar en binnen de MRA in 2019. Deze figuur dient als basis voor een beschrijving van de belangrijkste forensenstromen van en naar elke deelregio. Aan het eind van elke regioparagraaf in hoofdstuk 5 is deze beschrijving voor de desbetreffende deelregio opgenomen.
Woon-werkverkeer De omvang en richting van pendelstromen worden sterk bepaald door de woon- en werklocatie van werknemers. De concentratie van werkgelegenheid in Amsterdam en Amstelland-Meerlanden, de voortdurende uitbreiding van Almere en Lelystad en daarnaast de relatief snelle bevolkingsgroei in Zaanstreek-Waterland en Gooi en Vechtstreek, zorgden voor meer woon-werkverkeer binnen de MRA. Daarnaast draagt de dynamiek van verhuizingen vanuit de MRA naar andere delen van het land bij aan een toename van de pendelstromen vanuit de rest van Nederland naar (met name) Amsterdam. In 2019 waren er in de MRA 1.568 duizend werkzame personen. Deze arbeidsplaatsen werden vervuld door zowel inwoners van de MRA als mensen die elders in Nederland wonen. De omvang van de werkzame Figuur 4.12 Woningprijzen in MRA fors gestegen t.o.v. van Nederland, vooral in Amsterdam Woningprijs per m²
Figuur 4.13 Grote pendelstromen naar Amsterdam en Amstelland-Meerlanden
Amsterdam
Overig Nederland
Overig Nederland
14
Zuid-Kennemerland
22
Gooi en Vechtstreek
27
50
IJmond
4
Zaanstreek-Waterland 3
7
IJmond
14
1
4
13
7
Zaanstreek-Waterland
51
11
Almere-Lelystad
21
17
61
69
24
318
4 1
25
Amstelland-Meerlanden
8
10
1
8
1
Gooi en Vechtstreek
84
14
MRA
Overig Nederland
9
1
104
Overig Nederland
Metropoolregio Amsterdam Woont en werkt in MRA: 1,124 miljoen personen Woont en werkt in eigen deelregio: 719 duizend personen Interne MRA pendel: 405 duizend personen Inkomende pendel: 444 duizend personen Uitgaande pendel 207 duizend personen
61
Overig Nederland
41
40
4
11
56
Totaal Overig Nederland
Almere-Lelystad
182
Amsterdam 58
7
207
Overig Nederland
1
50
25
ZuidKennemerland
12
444
14
86
6
1
Amstelland-Meerlanden
Totaal MRA
21
46
getal x 1.000 woont- en werkt in dezelfde regio
28
0
1.000 1995
2.000 2008
3.000
4.000
5.000
Overig Nederland
2020
29
Overig Nederland
Pendel tussen twee regio’s x 1.000 personen Grootste onderlinge stroom is rood < 1.000 niet meegenomen
Bron: CBS (bewerking SEO Economisch Onderzoek)
Bron: NVM (Bewerking Vrije Universiteit Amsterdam)
132
6.000
Economische Verkenningen MRA 2021
Economische Verkenningen MRA 2021
133
5 n
n n
n
n
Kerncijfers per deelregio Van alle deelregio’s kregen Amsterdam en Amstelland-Meerlanden in 2020 de grootste economische schok te verwerken als gevolg van de coronacrisis. In 2020 liep de werkloosheid in de MRA licht op. In de meeste deelregio’s is het werkloosheidsniveau nog altijd bijzonder laag. Informatie en communicatie, Specialistische zakelijke diensten, Overige zakelijke diensten en Groothandel behoren in veel deelregio’s tot de grootste sectoren. IJmond en Zaanstreek-Waterland hebben een sterker industrieel profiel. In vrijwel alle deelregio’s zijn de van nature arbeidsintensievere dienstensectoren belangrijk voor de werkgelegenheidsontwikkeling, zoals Overige zakelijke diensten en Horeca. De sterke concentratie van economische activiteiten in Amsterdam en Amstelland-Meerlanden veroorzaakt grote pendelstromen richting deze twee deelregio’s.
Economische Verkenningen MRA 2021
135
In dit hoofdstuk beschrijven we de economische ontwikkeling per deelregio van de Metropoolregio Amsterdam (MRA). Elke paragraaf is een korte, op zichzelf staande economische verkenning van een deelregio. Leidraad hiervoor vormen de belangrijkste kerncijfers, zoals het bruto regionaal product (brp), de werkgelegenheid, bevolking, beroepsbevolking en werkloosheid. Ook komen de economische ontwikkeling per sector (op basis van zowel toegevoegde waarde als werkgelegenheid) en pendelstromen van forensen aan bod. Voor de beschrijving van economische ontwikkelingen per sector staat in de figuren van dit hoofdstuk de langst mogelijke analyseperiode (1996-2019) centraal (tenzij anders vermeld). In elke paragraaf wordt ook kort ingegaan op de economische schok die de coronacrisis teweeg heeft gebracht in de desbetreffende deelregio (in hoofdstuk 1 worden de economische ontwikkelingen per deelregio in de eerste twee kwartalen van 2021 uitgebreider besproken). Op basis van de Regionale economische jaarcijfers van het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS), is 2019 het meest recente jaar waarvoor de sectorale ontwikkelingen per deelregio beschreven kunnen worden. Het voorlopige brp-groeicijfer over 2020 is al wel beschikbaar, en dit cijfer is dan ook opgenomen in de tabel met kerncijfers en in de eerste figuur van iedere paragraaf waarin de ontwikkelingen per deelregio centraal staan.
Drie van de zeven deelregio’s bestaan uit een samenstelling van twee grotere gemeenten of gebieden, te weten Almere-Lelystad, Amstelland-Meerlanden en Zaanstreek-Waterland. Om recht te doen aan het unieke profiel van de verschillende regiocomponenten in deze deelregio’s, zijn extra figuren opgenomen met informatie over die grotere gemeenten of gebieden. Daarnaast worden in de beschrijving van de economische ontwikkelingen in deze regio’s de relevante verschillen tussen de regiocomponenten uitgelicht. Dit betreft in paragraaf 5.1 de steden Almere en Lelystad, in paragraaf 5.2 regio Haarlemmermeer (de gemeenten Aalsmeer, Haarlemmermeer en Uithoorn) en Overig Amstel-Meerlanden (de gemeenten Amstelveen, Diemen en OuderAmstel) die de deelregio Amstelland-Meerlanden vormen, en tot slot in paragraaf 5.6 de gebieden Zaanstreek en Waterland, die de deelregio Zaanstreek-Waterland vormen. In dit hoofdstuk begint – in tegenstelling tot de andere hoofdstukken – de nummering van de figuren en tabellen in iedere paragraaf opnieuw. 136
Economische Verkenningen MRA 2021
Economische Verkenningen MRA 2021
137
5.1 Almere-Lelystad
maakt dat de economie van Almere en Lelystad minder hard is geraakt door de beperkende coronamaatregelen. In Almere en Lelystad maken de hard getroffen sectoren en branches als Horeca, reisbemiddeling en personenvervoer een minder groot deel van de economie uit. In Almere en Lelystad zijn relatief veel groothandelsbedrijven en distributiecentra gevestigd. Steeds meer van deze ruimte-vragende bedrijven hebben zich in Almere-Lelystad gevestigd, waardoor een relatief sterk logistiek profiel is ontstaan. Het feit dat in Almere en Lelystad fysieke ruimte beschikbaar is, wordt onder meer onderstreept door de Plabeka monitor 2020-2021. Hieruit blijkt dat deelregio Almere-Lelystad in 2020 goed was voor de helft van de totale gronduitgifte op bedrijventerreinen in de MRA.
De economie van Almere-Lelystad De steden Almere en Lelystad vormen tezamen de deelregio AlmereLelystad. Met de uitbraak van het coronavirus in 2020 kwam er een eind aan een periode van hoogconjunctuur (zie figuur 1), maar vergeleken met andere deelregio’s is het effect van de coronacrisis op de economie van Almere-Lelystad beperkt. Het CBS benoemde1 dat de economie in Flevoland in 2020 het minst gekrompen was in vergelijking met andere regio’s in Nederland, dankzij goed presterende leasebedrijven en groei van detail- en groothandel. De sectorstructuur
De jaren 2014 tot en met 2019 vormden een periode met aanhoudende economische groei. Daarbij versnelde in 2018 en 2019 het tempo van de werkgelegenheidsontwikkeling en de brp-groei en kwam laatstgenoemde in 2019 boven het gemiddelde van de MRA te liggen. Ook was de bevolkingsgroei in Almere en Lelystad vanaf 2017 ieder jaar sneller dan de gemiddelde bevolkingsgroei
Tabel 1 Kerngegevens Almere-Lelystad 2020
Bruto regionaal product
mld euro
2015
aandeel in MRA in % 10,0 6,0
2016
2017
2018
2019
2020
jaarlijkse groei in % 1,4
2,0
3,2
1,2
3,6
-0,9
Arbeidsvolume (fte)*
x 1.000
96
7,2
1,1
1,3
1,6
3,6
2,3
–
Werkzame personen*
x 1.000
119
7,6
–1,0
–0,2
1,8
3,8
2,0
–
Bevolking
x 1.000
293
11,5
0,5
0,8
1,2
1,4
1,6
1,5
Potentiële beroepsbevolking
x 1.000
221
11,5
0,0
1,0
1,4
1,4
1,9
1,4
Beroepsbevolking
x 1.000
159
11,4
–0,7
2,7
0,0
2,7
1,3
1,9
Werkzame beroepsbevolking
x 1.000
151
11,4
2,3
3,0
2,2
3,5
2,1
1,3
Regio
MRA
Beroepsbevolking naar opleiding Hoogopgeleid
in %
36,5
48,5
Middelbaar opgeleid
in %
43,6
34,8
Laagopgeleid
in %
19,9
16,6
Figuur 1 De coronacrisis zorgde in Almere-Lelystad voor een lichte economische krimp in 2020 Groei in %
14 12 10 8 6 4 2 0
aandeel in % Brutoparticipatiegraad
in %
71,9
72,1
70,9
72,1
71,1
72,0
71,6
71,9
Werkloosheid
in %
4,4
4,2
8,2
8,0
6,7
4,5
4,5
4,4
Bron: CBS (bewerking TNO/SEO Economisch Onderzoek; *cijfer omvang 2019)
-2
1996
2000
Zie https://www.cbs.nl/nl-nl/nieuws/2021/08/economie-krimpt-in-2020-het-sterkst-in-noord-hollanden-groningen.
138
Economische Verkenningen MRA 2021
2010
2015
2020
-4 -6 -8 Bruto regionaal product
1
2005
Arbeidsvolume (fte)
Bron: CBS (bewerking TNO)
Economische Verkenningen MRA 2021
139
in de MRA. In 2020 kwam de werkloosheid uit op 4,4 procent van de beroepsbevolking (zie tabel 1); dit is zelfs een lichte daling ten opzichte van 2019. Hiermee bevindt de werkloosheid in Almere en Lelystad zich nog altijd op een bijzonder laag niveau. Figuur 2 laat zien hoe de economische omvang en de gemiddelde jaarlijkse groei van het brp en de werkgelegenheid zijn verdeeld over Almere en Lelystad. De omvang van economische productie en werkgelegenheid in Almere is ongeveer 2,5 keer groter dan die in Lelystad. Tezamen hebben Almere en Lelystad een aandeel van 6,0 procent in het brp van en 7,2 procent in de totale werkgelegenheid in de MRA. In de periode 1996-2019 groeide de economie van Almere gemiddeld jaarlijks 1,4 procentpunt sneller dan die van Lelystad. Dit verschil is tijdens de periode van hoogconjunctuur na 2013 overigens kleiner geworden.
Figuur 2 Sterkste economische groei in Almere
5
Toegevoegde waarde 1996-2019 Gemiddelde jaarlijkse groei in %
Gemiddelde groei fte Almere-Lelystad (2,5%)
Almere
4 Gemiddelde groei brp Almere-Lelystad (3,4%)
3 Lelystad
2
1
0 0,5
1,0
1,5
2,0
2,5
3,0
3,5
4,0
Werkgelegenheid (fte) 1996-2019 Gemiddelde jaarlijkse groei in % Bron: CBS (bewerking TNO)
140
Economische Verkenningen MRA 2021
Economische Verkenningen MRA 2021
141
jaarlijkse toename van de toegevoegde waarde. Dit hangt samen met de stelselmatige uitbreiding van beide steden, waardoor zowel de bevolkingsomvang als de economische activiteit toenam.
Economische ontwikkeling per sector Almere en Lelystad hebben zich tussen 1995 en 2019 ontwikkeld tot een diverse economie waarin dienstensectoren de overhand hebben. Groothandel (waaronder veel distributiecentra) en Overige zakelijke diensten (waaronder autoleasebedrijven) brengen daarbij het grootste deel van de toegevoegde waarde voort. Industrie, Detailhandel, Informatie en communicatie en Specialistische zakelijke diensten dragen eveneens bij aan het dienstenprofiel van de economie van Almere-Lelystad. De toegevoegde waarde van al deze commerciële sectoren nam in de periode 1996-2019 in een hoger tempo toe dan het regionale gemiddelde van 3,5 procent per jaar. De publieke sectoren Overheid, Zorg en Onderwijs leveren tezamen ongeveer een kwart van het brp van Almere en Lelystad. De gemiddelde jaarlijkse groei van de toegevoegde waarde is in deze sectoren wat gematigder in vergelijking tot de zakelijke-dienstensectoren. Niettemin was er in de periode 1996-2019 in alle sectoren sprake van een gemiddelde
Dat de economie van Almere ongeveer 2,5 keer groter is dan die van Lelystad is ook terug te zien in figuur 4, waarin de verdeling van de werkgelegenheid per sector tussen beide steden is weergegeven. Bijna 70 procent van de totale werkgelegenheid in deze deelregio bevindt zich in Almere. Vooral de dienstensectoren zijn gevestigd in Almere; activiteiten in Landbouw, Industrie en Overheid zijn meer gelijk verdeeld in de deelregio.
Figuur 4 In Almere bevindt zich de meeste werkgelegenheid Aandeel werkgelegenheid (fte) in %, 2019 Landbouw Industrie
Figuur 3 Breedgedragen groei van toegevoegde waarde in Almere-Lelystad Toegevoegde waarde 1996-2019 Gemiddelde jaarlijkse groei in %
Zorg Vervoer en opslag
Informatie en communicatie
Vervoer en opslag
Cultuur, sport en recreatie Groothandel
Bouw Overige zakelijke diensten
Detailhandel Groothandel
Detailhandel
Horeca
3 2
Onroerend goed
Cultuur, sport en recreatie
Industrie 5 Specialistische zakelijke diensten Overige diensten
4
Energie, water en afval
Aandeel regio in MRA: 6,0%
7 6
Overheid
Horeca
Gemiddelde regionale groei, 1996-2019 (3,5%) Zorg
Onroerend goed
Overige zakelijke diensten
Onderwijs Bouw Landbouw
1
Informatie en communicatie Financiële diensten
Financiële diensten
0
2
4
6
8
10
Onderwijs Overige diensten
Overheid
Energie, water en afval
Specialistische zakelijke diensten
12
14
Totaal werkgelegenheid (fte)
Aandeel sector in MRA (in %) * De bolgrootte (omvang 2019) geeft uitsluitend de verhouding binnen de eigen regio weer. De omvang van de sectoren is zodoende niet vergelijkbaar met die van andere deelregio's. Bron: CBS (bewerking TNO)
142
Economische Verkenningen MRA 2021
0
10 Almere
20
30
40
50
60
70
80
90
100
Lelystad
Bron: CBS (bewerking TNO)
Economische Verkenningen MRA 2021
143
De Zorg is de grootste werkgever in Almere en Lelystad; 15 procent van de totale werkgelegenheid in deze steden tezamen bevond zich in 2019 in deze sector. Daarnaast zijn Overige zakelijke diensten, Detailhandel en Groothandel grote werkgevers in de regio; deze sectoren bieden ieder rond de 10 tot 11 procent van de arbeidsplaatsen. Ook in de werkgelegenheidsontwikkeling tussen 1995 en 2019 is het ontstaan van de diversiteit in het dienstenprofiel van Almere en Lelystad goed te zien. Hierbij groeide de werkgelegenheid in de sectoren Informatie en communicatie en Cultuur, sport en recreatie relatief snel. Anders dan in de ontwikkeling van de toegevoegde waarde is er een aantal – in omvang kleine – sectoren waar in de periode 1996-2019 sprake is van een gemiddelde jaarlijkse afname van de werkgelegenheid. Dit betreft sectoren die bij uitstek profiteren van de opkomst en implementatie van ICT, automatisering en mechanisering van processen: Financiële diensten, Landbouw en Energie, water en afval. Hierdoor zijn er per saldo minder mensen nodig om de toenemende productie te realiseren.
Forensen (woon-werkverkeer) De beroepsbevolking van deelregio Almere-Lelystad levert een groter arbeidsaanbod dan dat er lokaal arbeidsplaatsen zijn. In 2019 hadden Almere en Lelystad tezamen ongeveer 149 duizend2 werkzame inwoners en waren er in beide steden tezamen ongeveer 119 duizend personen werkzaam. Er was daarmee in 2019 per saldo een netto uitgaande pendelstroom van 30 duizend personen. De meeste uitgaande forensen vanuit Almere of Lelystad werken buiten de MRA, gevolgd door een relatief grote stroom naar Amsterdam. Daarnaast zijn er binnen de MRA vanuit Almere of Lelystad netto uitgaande forensenstromen richting Gooi en Vechtstreek en AmstellandMeerlanden. Er zijn ongeveer 69 duizend personen (46 procent van de werkzame beroepsbevolking) die zowel wonen als werken in Almere of Lelystad. Een kaartje met een grafische weergave van de pendelstromen van en naar Almere-Lelystad is te vinden in hoofdstuk 4 (figuur 4.13).
Figuur 5 De zorgsector is een belangrijke werkgever in Almere-Lelystad Werkgelegenheid (fte) 1996-2019 Gemiddelde jaarlijkse groei in %
8 Cultuur, sport en recreatie
6 4 2 0
Informatie en communicatie Gemiddelde regionale groei, 1996-2019 (2,5%)
Horeca
Overige diensten Zorg
Overige zakelijke diensten
Groothandel
Specialistische zakelijke diensten Industrie Onroerend goed
Vervoer en opslag Financiële diensten
2
4
6
Energie, water en afval
Detailhandel
8
Bouw
Onderwijs
10
12
-2 Landbouw
-4
Aandeel regio in MRA: 7,2% Aandeel sector in MRA (in %)
* De bolgrootte (omvang 2019) geeft uitsluitend de verhouding binnen de eigen regio weer. De omvang van de sectoren is zodoende niet vergelijkbaar met die van andere deelregio's. Bron: CBS (bewerking TNO)
144
Economische Verkenningen MRA 2021
2
In tabel 1 is het cijfer van 2020 opgenomen. De analyse van pendelstromen is gebaseerd op cijfers van 2019.
Economische Verkenningen MRA 2021
145
5.2 Amstelland-Meerlanden
(–13,8 procent). Deze ontwikkeling laat zien dat de economie van Amstelland-Meerlanden relatief gevoelig is voor schokken in de wereldhandel en internationaal (vakantie)verkeer. De coronamaatregelen raakten alle bedrijfsactiviteiten op en rond Schiphol bijzonder hard.
De economie van Amstelland-Meerlanden Amstelland-Meerlanden is een samenstelling van twee deelgebieden: regio Haarlemmermeer (de gemeenten Aalsmeer, Haarlemmermeer en Uithoorn) en Overig Amstel-Meerlanden (de gemeenten Amstelveen, Diemen en Ouder-Amstel). De economie van Amstelland-Meerlanden is sterk verbonden met het buitenland, met name dankzij luchthaven Schiphol en het internationale (vakantie)verkeer, groothandelsactiviteiten en de productie en export van land- en tuinbouwproducten (waaronder bloemen). Ook zijn Detailhandel en Overige zakelijke diensten (zoals reisorganisaties en beveiliging) grote sectoren in de economie van Amstelland-Meerlanden. Figuur 1 toont dat als gevolg van de coronacrisis in 2020 de economische ontwikkeling in Amstelland-Meerlanden na jaren van hoogconjunctuur omsloeg naar stevige krimp
Amstelland-Meerlanden heeft met een aandeel van 20,8 procent in het brp en 19,3 procent in de totale werkgelegenheid van de MRA een grote concentratie van economische activiteit. In verhouding tot het aantal inwoners en de omvang van de werkzame beroepsbevolking (beide ongeveer 14 procent van de MRA) bieden bedrijven en instellingen in Amstelland-Meerlanden veel werk. Uit de werkloosheidscijfers in tabel 1 blijkt dat het aantal werkloze inwoners is opgelopen van 3,7 procent in 2019 naar 4,1 procent in 2020. Dit is overigens nog altijd een zeer laag werkloosheidsniveau, ongeveer gelijk aan het niveau van frictiewerkloosheid (die er altijd zal zijn vanwege mensen die van baan wisselen of om andere redenen tijdelijk zonder werk zitten). De omvang van economische activiteiten verschilt per deelgebied binnen Amstelland-Meerlanden. Figuur 2 laat zien dat regio Haarlemmermeer het grootste deel van het brp voortbrengt. In 2019 nam dit deel-
Tabel 1 Kerngegevens Amstelland-Meerlanden 2020
Bruto regionaal product
mld euro
2015
aandeel in MRA in % 30,1 20,8
2016
2017
2018
2019
2020
jaarlijkse groei in % 7,8
2,8
4,4
4,2
3,4
-13,8
Arbeidsvolume (fte)*
x 1.000
256
19,3
4,2
0,4
4,6
5,2
2,3
–
Werkzame personen*
x 1.000
296
18,9
8,3
1,2
2,6
5,1
1,9
–
Figuur 1 De economie van Amstelland-Meerlanden werd in 2020 hard geraakt door corona Groei in %
15 Bevolking
x 1.000
355
13,9
1,0
0,8
0,9
1,0
1,2
1,0
Potentiële beroepsbevolking
x 1.000
263
13,6
0,8
0,8
1,2
0,8
1,2
0,8
Beroepsbevolking
x 1.000
195
14,0
2,2
1,1
0,0
1,6
1,6
2,1
Werkzame beroepsbevolking
x 1.000
187
14,1
2,4
2,9
1,1
2,8
1,6
0,5
10 5 0
Beroepsbevolking naar opleiding
Regio
MRA
1996
Hoogopgeleid
in %
40,8
48,5
Middelbaar opgeleid
in %
41,4
34,8
Laagopgeleid
in %
17,8
16,6
Brutoparticipatiegraad
in %
74,1
72,1
2005
2010
2015
2020
72,9
73,1
72,3
72,9
73,2
74,1
Werkloosheid
in %
4,1
4,2
6,0
5,4
4,3
3,7
3,7
4,1
-10 aandeel in %
-15
Bron: CBS (bewerking TNO/SEO Economisch Onderzoek; *cijfer omvang 2019)
146
2000
-5
Economische Verkenningen MRA 2021
Bruto regionaal product
Arbeidsvolume (fte)
Bron: CBS (bewerking TNO)
Economische Verkenningen MRA 2021
147
gebied 72 procent van de economische productie en 70 procent van de werkgelegenheid in Amstelland-Meerlanden voor zijn rekening. Beide deelgebieden groeiden in de periode 1996-2019 rond of iets boven het gemiddelde tempo in de MRA. Dit geldt voor zowel de brp-groei als de toename van de werkgelegenheid. In Overig Amstel-Meerlanden nam de werkgelegenheid gemiddeld per jaar wat sneller toe dan in regio Haarlemmermeer.
ral purpose technology zijn sinds de jaren negentig van de vorige eeuw steeds meer bedrijven ICT-diensten gaan aanbieden en is er sprake van een sterke concentratie van bedrijfsactiviteiten in de MRA, met name in Amsterdam en Amstelland-Meerlanden. Ook televisie- en live-entertainmentactiviteiten vallen overigens binnen de sector Informatie en communicatie. Dankzij een sterke groei van een relatief kleine sector kan de sector Energie, water en afval getypeerd worden als een ‘niche’. In omvang was deze sector in 2019 nog altijd klein, met een aandeel van 1,3 procent in het brp.
Economische ontwikkeling per sector In figuur 3 wordt duidelijk dat bedrijfsactiviteiten in vervoer, logistiek en handel ruim vertegenwoordigd zijn in Amstelland-Meerlanden en een grote bijdrage leveren aan het brp. Tezamen brachten de sectoren Vervoer en opslag en Groothandel in 2019 bijna 34 procent van het brp voort. Net als in de meeste andere sectoren in de regionale economie, nam de toegevoegde waarde jaarlijks rond de 2,9 procent toe. In deze lange analyseperiode was de economische groei in AmstellandMeerlanden breed gedragen door een grote diversiteit aan bedrijfsactiviteiten. Daarbij springt de ontwikkeling van de sector Informatie en communicatie in het oog. Met de opkomst van ICT als nieuwe gene-
De verdeling van de werkgelegenheid per sector tussen deelgebied regio Haarlemmermeer en Overig Amstel-Meerlanden is opgenomen in figuur 4. Hierin is te zien dat vooral bedrijfsactiviteiten in Vervoer en opslag, Landbouw, Groothandel, Detailhandel, Horeca, Industrie, Overige zakelijke diensten en Energie, water en afval sterker geconcentreerd zijn in regio Haarlemmermeer. Financiële diensten, InformaFiguur 3 Vergelijkbaar groeitempo meeste sectoren in Amstelland-Meerlanden
Figuur 2 Gemiddeld iets sterkere brp-groei in regio Haarlemmermeer
4
10
Gemiddelde groei fte Amstelland-Meerlanden (1,7%)
8 7
Overig Amstel-Meerlanden
3
6 5
Gemiddelde groei brp Amstelland-Meerlanden (2,9%)
4 3
Energie, water en afval Cultuur, sport en recreatie Specialistische zakelijke diensten Onderwijs Overige diensten
Onroerend goed Overige zakelijke diensten Gemiddelde regionale groei, 1996-2019 (2,9%)
Zorg
Groothandel
2
1
Financiële 1 diensten
0
0 0,5
1,0
1,5
2,0
2,5
Werkgelegenheid (fte) 1996-2019 Gemiddelde jaarlijkse groei in % * Bolgrootte is omvang toegevoegde waarde 2019
148
Informatie en communicatie
9
Toegevoegde waarde 1996-2019 Gemiddelde jaarlijkse groei in %
Regio Haarlemmermeer
2
Toegevoegde waarde 1996-2019 Gemiddelde jaarlijkse groei in % Aandeel regio in MRA: 20,8%
Economische Verkenningen MRA 2021
Bouw
Overheid
10
Landbouw
Detailhandel Industrie Horeca
20
30
40
50
Vervoer en opslag
60
70
80
Aandeel sector in MRA (in %) * De bolgrootte (omvang 2019) geeft uitsluitend de verhouding binnen de eigen regio weer. De omvang van de sectoren is zodoende niet vergelijkbaar met die van andere deelregio's. Bron: CBS (bewerking TNO)
Economische Verkenningen MRA 2021
149
tie en communicatie en Specialistische zakelijke diensten zijn in sterkere mate vertegenwoordigd in Overig Amstel-Meerlanden. De werkgelegenheidsontwikkeling per sector in Amstelland-Meerlanden (zie figuur 5) kent een divers patroon vanwege verschillen in de arbeidsintensiviteit en productiviteit van de bedrijfsactiviteiten. De grote sectoren Vervoer en opslag en Groothandel zijn weliswaar belangrijke werkgevers in de regio, maar kenden geen bovengemiddeld snelle toename van de werkgelegenheid. De opkomst en implementatie van ICT maken bijvoorbeeld dat in Groothandel processen steeds minder arbeidsintensief zijn geworden en de werkgelegenheidsgroei in deze sector relatief gematigd is. In de Industrie en Landbouw zijn als gevolg van arbeidsproductiviteitsgroei steeds
Figuur 4 Kenmerkende sectoren zijn het sterkst vertegenwoordigd in regio Haarlemmermeer Aandeel werkgelegenheid (fte) in %, 2019 Financiële diensten Cultuur, sport en recreatie Onroerend goed Informatie en communicatie Specialistische zakelijke diensten Zorg Onderwijs Overige diensten Overheid Energie, water en afval Overige zakelijke diensten Detailhandel Groothandel Bouw Industrie Horeca Landbouw Vervoer en opslag Totaal werkgelegenheid (fte)
0
10
20
30
Haarlemmermeer
40
50
60
70
80
90
100
Overig Amstel-Meerlanden
Bron: CBS (bewerking TNO)
150
Economische Verkenningen MRA 2021
Economische Verkenningen MRA 2021
151
minder mensen werkzaam. Daarentegen is de werkgelegenheid, naast die in de sector Informatie en communicatie, in het bijzonder sterk toegenomen in Overige zakelijke dienstverlening. Hieronder vallen bijvoorbeeld reisbemiddeling, schoonmaak en beveiliging. Ook in de arbeidsintensieve sectoren Zorg en Cultuur, sport en recreatie is in de periode 1996-2019 sprake van een relatief sterke werkgelegenheidsgroei.
werkzame inwoners (186 duizend3). Hiermee had Amstelland-Meerlanden in 2019 een netto inkomende pendelstroom van 110 duizend personen. Het grootste deel van de inkomende forensen woont buiten de MRA. Daarnaast is Amstelland-Meerlanden de werklocatie voor veel inwoners van andere deelregio’s van de MRA: vanuit alle deelregio’s pendelen er meer mensen voor hun werk naar Amstelland-Meerlanden dan omgekeerd. De grootste pendelstromen binnen de MRA zijn afkomstig uit Amsterdam (56 duizend personen), Zuid-Kennemerland (17 duizend personen) en Zaanstreek-Waterland (11 duizend personen). Ongeveer 45 procent van de inwoners van Amstelland-Meerlanden werkt in de eigen regio. Uitgaande pendelstromen gaan binnen de MRA vooral naar Amsterdam (58 duizend personen) en ZuidKennemerland (11 duizend personen). Ongeveer 28 duizend inwoners van Amstelland-Meerlanden werken elders in Nederland.
Forensen (woon-werkverkeer) In Amstelland-Meerlanden werken veel mensen die in een andere deelregio van de MRA of elders in Nederland wonen. Het aantal werkzame personen (296 duizend) was in 2019 fors hoger dan het aantal
Figuur 5 Veel banen in Zakelijke diensten, Handel en Logistiek in Amstelland-Meerlanden Werkgelegenheid (fte) 1996-2019 Gemiddelde jaarlijkse groei in %
8 Informatie en communicatie
6 4
Cultuur, sport en recreatie
Specialistische zakelijke diensten
Detailhandel Groothandel
Onderwijs Overige diensten
0 -2 -4
Overige zakelijke diensten
Horeca
Zorg
2
Een kaartje met een grafische weergave van de pendelstromen van en naar Amstelland-Meerlanden is te vinden in hoofdstuk 4 (in figuur 4.13).
Financiële diensten
Gemiddelde regionale groei, 1996-2019 (1,7%)
Bouw
10 Overheid 20
Vervoer en opslag
30
Industrie
Aandeel regio in MRA: 19,3%
40
60
80
Aandeel sector in MRA (in %)
* De bolgrootte (omvang 2019) geeft uitsluitend de verhouding binnen de eigen regio weer. De omvang van de sectoren is zodoende niet vergelijkbaar met die van andere deelregio's. Bron: CBS (bewerking TNO)
In tabel 1 is het cijfer van 2020 opgenomen. De analyse van pendelstromen is gebaseerd op cijfers van 2019. 3
152
Economische Verkenningen MRA 2021
Economische Verkenningen MRA 2021
153
5.3 Amsterdam
Figuur 1 laat zien dat de coronamaatregelen de economische ontwikkeling in 2020 in Amsterdam sterk negatief hebben beïnvloed. Na een periode van hoogconjunctuur sloeg de relatief hoge groei om naar een afname van het brp met 6,4 procent. Er zijn op het moment van schrijven nog geen officiële jaarcijfers bekend over de werkgelegenheid in 2020, maar vermoedelijk is ook hierin sprake van een daling, vooral doordat de Amsterdamse economie veel last heeft gehad van het wegblijven van buitenlandse toeristen, de sluiting van de horeca en culturele instellingen en het verbod om grote evenementen te organiseren. Ondanks de steunmaatregelen om werknemers in dienst te houden, zijn in deze sectoren veel flexkrachten niet meer opgeroepen. Veel mensen moesten zodoende op zoek naar ander werk.
De economie van Amsterdam Het economisch zwaartepunt van de MRA bevindt zich in Amsterdam. Bedrijven en instellingen in deze stad brengen ruim de helft van het brp voort en leveren ongeveer 45 procent van alle arbeidsplaatsen in de MRA. De economische omvang van Amsterdam is daarmee aanzienlijk groter dan het aandeel in de bevolking van de MRA. Niettemin blijft Amsterdam voor velen in trek als woonplaats; al jaren neemt het aantal inwoners in min of meer gelijk en relatief hoog tempo toe (zie tabel 1). Binnen de MRA groeide de bevolking in de jaren na 2015 gemiddeld alleen iets sneller in Almere-Lelystad. In 2020 kwam de bevolkingsgroei in Amsterdam iets lager uit dan in 2019. De gespannen woningmarkt maakt dat het niet iedereen lukt om een woning in Amsterdam te vinden die past bij de wensen, het huishoudensinkomen en/of de gezinssituatie.
Economische ontwikkeling per sector De Amsterdamse economie wordt gedreven door financiële en zakelijke dienstverlening, die in sterke mate voortbouwen op de ICT-diensten die eveneens ruim vertegenwoordigd zijn in Amsterdam. Tussen 1995 en 2019 heeft de sector Informatie en communicatie veruit de hoogste groei in toegevoegde waarde en werkgelegenheid gerealiseerd (zie
Tabel 1 Kerngegevens Amsterdam 2020
Bruto regionaal product
mld euro
2015
aandeel in MRA in % 81,0 51,7
2016
2017
2018
2019
2020
jaarlijkse groei in % 4,1
5,9
4,8
5,9
3,1
-6,4
Arbeidsvolume (fte)*
x 1.000
607
45,8
3,9
3,2
2,7
4,8
2,3
–
Werkzame personen*
x 1.000
695
44,3
6,3
2,4
2,3
3,1
1,8
–
Figuur 1 De Amsterdamse economie is in 2020 hard geraakt door de coronamaatregelen Groei in %
8 Bevolking
x 1.000
873
34,3
1,4
1,4
1,2
1,1
1,1
0,6
Potentiële beroepsbevolking
x 1.000
686
35,5
1,3
1,5
1,4
1,2
0,9
0,9
Beroepsbevolking
x 1.000
495
35,6
0,9
3,3
–0,2
1,5
1,9
1,0
Werkzame beroepsbevolking
x 1.000
469
35,3
1,9
4,2
0,9
2,5
2,4
0,0
Regio
MRA
6 4 2 0
Beroepsbevolking naar opleiding
-2
Hoogopgeleid
in %
62,2
48,5
Middelbaar opgeleid
in %
24,9
34,8
Laagopgeleid
in %
12,9
16,6
Brutoparticipatiegraad
in %
72,2
72,1
71,1
72,3
71,2
71,4
72,1
72,2
Werkloosheid
in %
5,3
4,2
7,6
6,7
5,7
4,8
4,3
5,3
2000
2005
2010
2015
2020
-4 -6 aandeel in %
-8
Bron: CBS (bewerking TNO/SEO Economisch Onderzoek; *cijfer omvang 2019)
154
1996
Economische Verkenningen MRA 2021
Bruto regionaal product
Arbeidsvolume (fte)
Bron: CBS (bewerking TNO)
Economische Verkenningen MRA 2021
155
figuur 2). In de stad waar de wieg van het Europese internet stond4 is daarmee een sterk cluster van ICT-gerelateerde bedrijvigheid ontstaan. Financiële dienstverlening, Groothandel en Vervoer en opslag zijn goede voorbeelden van sectoren waarin de toepassing van ICT heeft geleid tot arbeidsproductiviteitsgroei. In figuur 3 is voor deze sectoren goed te zien dat de werkgelegenheidsgroei minder hoog was dan de groei van toegevoegde waarde.
De opkomst van de dienstensector in de Amsterdamse economie is goed te zien in de ontwikkeling van de werkgelegenheid per sector (zie figuur 3). In de Industrie is de werkgelegenheid tussen 1995 en 2019 stelselmatig afgenomen, terwijl in dienstensectoren de werkgelegenheid in diezelfde periode sterk toenam. De grootste toename van de werkgelegenheid is te zien in sectoren die in mindere mate processen kunnen automatiseren of digitaliseren. Zo zijn Specialistische zakelijke diensten, Zorg, Overige zakelijke diensten, Horeca en Cultuur, sport en recreatie belangrijke werkgevers in Amsterdam geworden.
De lange-termijn economische groei van Amsterdam leunt op omvangrijke sectoren die geografisch sterk geconcentreerd zijn in de hoofdstad. Tezamen met de aanwezigheid van diverse andere sectoren die alle tussen 1995 en 2019 een substantiële groei in toegevoegde waarde realiseerden, maakt dit dat Amsterdam profiteert van agglomeratievoordelen.
Juist vanwege het feit dat een relatief groot deel van de Amsterdamse economie gericht is op binnenlandse en buitenlandse toeristen, (zakelijke) bezoekers en recreanten, heeft Amsterdam in 2020 een grotere schok als gevolg van de coronamaatregelen te verwerken gekregen dan andere regio’s in Nederland. De lege winkelstraten, theaterzalen, cafés, restaurants, hotels en stadions spraken boekdelen.
Figuur 2 ICT, Financiële en Zakelijke diensten pilaren onder economische groei Amsterdam Toegevoegde waarde 1996-2019 Gemiddelde jaarlijkse groei in % Aandeel regio in MRA: 51,7%
9
7
Werkgelegenheid (fte) 1996-2019 Gemiddelde jaarlijkse groei in %
Overige zakelijke diensten
6
Energie, water en afval Vervoer en opslag
Bouw
Overheid
30
40
0 10
20
Horeca
50
70
80
90
100
0
Onroerend goed
* De bolgrootte (omvang 2019) geeft uitsluitend de verhouding binnen de eigen regio weer. De omvang van de sectoren is zodoende niet vergelijkbaar met die van andere deelregio's. Bron: CBS (bewerking TNO)
-2
Zie kader 3.3 in de Economische Verkenningen Metropoolregio Amsterdam 2016.
Economische Verkenningen MRA 2021
Groothandel
Vervoer en opslag
10
20
30 Bouw
40
Horeca Cultuur, sport en recreatie
1
Overige diensten
60
Zorg
Gemiddelde regionale Overige diensten 2 groei, 1996-2019 (2,0%) Onderwijs Detailhandel
Cultuur, sport en recreatie Onderwijs
Overige zakelijke diensten
3
-1
156
Specialistische zakelijke diensten
4 Financiële diensten
Aandeel sector in MRA (in %)
4
Informatie en communicatie
5
Onroerend goed
Detailhandel 3 Gemiddelde regionale groei, 1996-2019 (3,5%) Groothandel Industrie 2 Zorg
1
6
Specialistische zakelijke diensten
5 4
Figuur 3 Financiële diensten dragen relatief beperkt bij aan extra banen in Amsterdam
Informatie en communicatie
8
Financiële diensten
Energie, water en afval
50
60
70
80
90
Overheid
Industrie
Aandeel regio in MRA: 45,8% Aandeel sector in MRA (in %) * De bolgrootte (omvang 2019) geeft uitsluitend de verhouding binnen de eigen regio weer. De omvang van de sectoren is zodoende niet vergelijkbaar met die van andere deelregio's. Bron: CBS (bewerking TNO)