A - 45 Duurzaamheid en Circulaire Economie (29) Bijlage 2 Rapport Online Raa

84 | 5449 Amsterdammers denken mee over windenergie in Amsterdam

“[...] mensen afkopen met voordelen om de overlast die ze ongevraagd krijgen vind ik ook geen oplossing. […].”

Een vierde vorm van rechtvaardigheid die een rol speelt is procedurele rechtvaardigheid. We zien in de stellingen dat deelnemers het heel erg belangrijk vinden dat bewoners mogen meepraten over besluiten rond windenergie. Het is raadzaam om in de dialoog aandacht te besteden aan de manier waarop meepraten wordt geborgd in concrete besluiten. De gemiddelde deelnemer aan de raadpleging vindt dit zelfs even belangrijk als het beschermen van landschap en dierenwelzijn. Deelnemers zeggen hier bijvoorbeeld over: “de gemeente moet zich met de burgers bezighouden “ “Overheid luistert niet naar haar burgers, Amsterdam belast inwoners van buurgemeente en halveert zo haar probleem, afstandsnormen worden niet bepaald door wat er verantwoord is maar door wat er nodig is om geplande molens kwijt te kunnen. Kortom: onbehoorlijk bestuur, waarmee de gemeente nog weg komt ook. Schandalig.” " te weinig échte dialoog met bewoners (geveinsde inspraakprocedures). te weinig informatie over noodzaak windmolens tov andere mogelijke energiebronnen.” “Er is bij de discussie over windmolens sprake van politieke besluitvorming die inspraak feitelijk niet tolereert.” Dit komt ook terug in de verbeterpunten die deelnemers noemen met betrekking tot deze raadpleging: “...

Ik heb het gevoel dat ik volkomen in de maling wordt genomen en alleen antwoorden kan geven, zoals de Gemeente dit van tevoren bedacht heeft. Krijg zelfs het gevoel dat ik nu heb meegewerkt aan een enquête waarmee we onszelf als bewoners in de eigen voet schieten, omdat alle argumenten die aangedragen worden, maar 1 kant op gaan, nl die 17 windmolens gaan er hoe dan ook komen en wij mogen inspraak’ hebben op minimale details.” “De timing - raadpleging graag vóórdat een besluit al genomen is. Dit heeft niets te maken met enige vorm van inspraak. Er wordt gestuurd op legitimering van een onzalig besluit.

Een dimensie van procedurele rechtvaardigheid die sterk samenhangt met de ervaren aantasting van de persoonlijke levenssfeer en de waarde verantwoordelijkheid is dat bewoners ervaren dat er zorgvuldig genoeg is gekeken naar: 1) alternatieve manieren om de duurzame energieambities van de gemeente in te vullen die de persoonlijke leefomgeving minder aantasten; 2) de risico’s op gezondheidseffecten van windmolens en het beperken/voorkomen van deze risico’s. Ze zeggen bijvoorbeeld over alternatieven: “Niet alleen grote molens plaatsen, maar ook innovatieve types, zoals vertikale molens die op/aan flatgebouwen geplaatst kunnen worden. Per model minder krachtig dan grote, maar deze kunnen in tegenstelling tot vrijstaande types wel op en tussen bestaande bebouwing komen om valwinden te kunnen oogsten. Laat als gemeente zien dat je ook kijkt naar innovatieve oplossingen.” “Windmolens in principe plaatsen op zee of in havengebieden, niet bij woonwijken. De visuele en landschappelijke impact moet heel nauwkeurig bekeken worden. Daardoor haal je waarschijnlijk die 50 megawatt niet. 30 of 35 megawatt is ook al een mooi begin. Liever zo snel mogelijk met 35 megawatt

85 | 5449 Amsterdammers denken mee over windenergie in Amsterdam

beginnen dan op 50 megawatt inzetten en veel Amsterdammers tegen je in het harnas jagen en/of de procedures onnodig forceren of verlengen.”

86 | 5449 Amsterdammers denken mee over windenergie in Amsterdam

4. Beleving van de deelnemers Een meerderheid van de deelnemers heeft (deelname aan) de raadpleging als positief ervaren. Rond een kwart van de deelnemers geeft aan niet genoeg informatie te hebben gehad om keuzes te maken, en een kleinere groep geeft aan niet zeker te weten de goede keuzes te hebben gemaakt. Een grote groep geeft aan dat de gemeente vaker dit soort raadplegingen zou moeten doen.

Figuur 4-1 Wat vindt u van deze meningen over de raadpleging?

Deelnemers gaven gemiddeld een 6,27 als rapportcijfer voor dit onderzoek op een schaal van 0 tot 10. Dat is geen vreemd getal voor zo een controversieel onderwerp.

Figuur 4-2 Rapportcijfers gegeven aan deze raadpleging.

87 | 5449 Amsterdammers denken mee over windenergie in Amsterdam

In de eerste week van de raadpleging gaven deelnemers aan dat zij door een cookie niet mee konden doen aan de raadpleging. Dit hebben wij toen technisch verholpen. Wij hebben deelnemers gevraagd sterke en verbeterpunten van deze raadpleging te noemen. Deze bespreken we in de volgende onderdelen.

Wat deelnemers sterke punten vonden van de raadpleging De mogelijkheid mee te mogen praten Deelnemers waarderen de mogelijkheid om mee te mogen praten. Het wordt met name gewaardeerd dat inwoners die direct betrokken zijn bij de plannen van de gemeente de mogelijkheid krijgen om hun stem te laten horen. Bovendien komt het argument dat deelnemers blij zijn dat er überhaupt wordt geraadpleegd onder de inwoners meermaals naar voren. “Het is belangrijk dat de mening en zorgen van de inwoners gevraagd wordt, zij zijn namelijk uiteindelijk de personen die de last en de mogelijke voordelen van deze significante verandering gaan merken”. “Dat ik mee mag denken en mijn mening mag geven”. “Dat er een mening wordt gevraagd aan de mensen die daar mogelijk mee te maken krijgen”. “Dat de gemeente in ieder geval de inwoners de inwoners raadpleegt”. “Het feit dat de mening van inwoners wordt meegenomen in het onderzoek”. “Hopelijk dat mensen die voor windmolens zijn hiermee een stem krijgen. Tegenstem mensen hebben een veel te grote mond”

Dat de gemeente op een andere manier een stem geeft aan inwoners “Het woord "raadpleging" zegt genoeg. Het is slechts een summiere peiling. Het is natuurlijk onmogelijk om alle opties/keuzes/meningen de revu te laten passeren. Daarom moet dit soort raadpleging vaker en gevarieerder worden aangeboden aan alle lagen van de bevolking van Amsterdam. Zodat iedereen zijn visie kan geven vanuit het eigen standpunt en zo een zo breed mogelijk beeld kan geven.” “Het lijkt dat de gemeente neigt naar meer transparantie voor inwoners. Ik juich dat enorm toe!” “Het idee dat de gemeente het voortouw neemt en mensen direct vraagt, in plaats van het debat te laten plaatsvinden op social media, traditionele media en via belangengroepen. Dit geeft een scheef en gekleurd beeld en is een groot probleem in de huidige tijd.” “Echt top om via een spel bewoners mee te laten denken in de problematiek. Slim en leuk bedacht!”

Dat het open is voor iedereen “Duidelijke vragen, overal waar nodig de kans om je visie toe te lichten, open voor iedereen die iets te maken heeft met Amsterdam.” “Iedereen die wil mag meepraten”.

88 | 5449 Amsterdammers denken mee over windenergie in Amsterdam

Gevoel van betrokkenheid Deelnemers geven aan dat ze het belangrijk vinden dat zij betrokken worden in het beleidsproces, door zowel het leveren van een bijdrage met hun stem als het op de hoogte worden gehouden van de beleidsplannen. “Dat inwoners betrokken worden bij het plaatsen van windmolens.” “Ik vind het goed dat bewoners worden betrokken.” “Het is goed om burgers te informeren en te betrekken bij besluitvorming.” “Dit geeft de inwoners een stem en zorgt dat zij zich betrokken voelen en op de hoogte zijn.” “Ik kan hopelijk een positief geluid laten horen. Ik ben bang dat vooral mensen de enquete invullen die tegen windmolens in hun buurt zijn. Ik ben dus voor!!!!” “Goed om Amsterdammers mee te nemen in de ingewikkelde afwegingen die een bestuurder moet maken. Er moeten nu eenmaal keuzes gemaakt worden in deze energietransitie tussen verschillende belangen.” “Het voelt goed om meer betrokken te worden bij dit soort besluiten. Het geeft ook meer vertrouwen en een beter beeld over dat de gemeente wel echt hiermee bezig is”

De methode biedt inzichten in de afwegingen die gemaakt moeten worden Volgens de deelnemers biedt de raadpleging inzichten in de uitdagingen waar de gemeente voor staat. Doordat deelnemers in de raadpleging geconfronteerd worden met de afwegingen, ontwikkelen ze meer begrip voor het maken van keuzes op basis van complexe afwegingen. “Goed om Amsterdammers mee te nemen in de ingewikkelde afwegingen die een bestuurder moet maken. Er moeten nu eenmaal keuzes gemaakt worden in deze energietransitie tussen verschillende belangen.” “Het geeft een beetje inzicht in de belangenafweging tussen de opwekking van groene energie en het belang of recht van de bewoners op een stille rustige omgeving”. “Toont dat duidelijke afwegingen gemaakt moeten worden.” “Dat de inwoners zien hoe lastig de afweging is.” “Het geeft gelegenheid om over beleid na te denken. Het maakt de afwegingen duidelijk. Keuzes moeten nu eenmaal gemaakt worden.” “Het stelt je voor dilemma’s over wat belangrijker is en waarom.”

De methode dwingt tot het maken afwegingen (geen makkelijke keuzes) “De kaders worden duidelijk aangegeven, je komt er niet goed doorheen met een ongefundeerde onderbuikmening.”

89 | 5449 Amsterdammers denken mee over windenergie in Amsterdam

“Heldere vragen. En ook goed de dilemma's laten zien waar de gemeente mee zit. Dan wordt duidelijk dat je het niet iedereen naar de zin kunt maken.” “Het geeft aan wat de keuzes zijn, niet alleen voor of tegen maar vragen naar wat belangrijk is. Dan kun je veel genuanceerder antwoord geven” “Dat je gedwongen wordt om echt na te denken over keuzes die gemaakt moeten worden door de gemeente en met welke belangen er allemaal rekening moet worden gehouden. Die 'meters' die laten zien dat niet alles kan wat je zou willen binnen de gestelde kaders.” “Dat er dilemma's worden voorgelegd waaruit gekozen moet worden. Dat voorkomt al te makkelijke antwoorden. De raadpleging weerspiegelt daarmee de complexe realiteit.” “Het keuzepaneel met uitleg, want dan sta je een beetje in de schoenen van een beslisser. En je ziet welke achterliggende regels en motieven er zijn, dat het allemaal niet zo simpel is als het lijkt. Wikken en wegen.” “Als je een mening hebt, word je met de gevolgen van je keuzes geconfronteerd. Die hoef je niet altijd scherp te hebben. Ik heb ervoor gepleit dat de Stemwijzer op zo'n manier moet worden ingericht. Heel goed gedaan.”

Duidelijk en toegankelijk Deelnemers waardeerden de toegankelijkheid en duidelijkheid van het onderzoek. “Duidelijk en goed in te vullen.” “Toegankelijkheid. Betrekken van burgers. Rekentool met afwegingen was interessant.” “Voldoende duidelijk welk effect bepaalde keuzes hebben.” “De vraagstelling is duidelijk en direct.” “Werkt technisch goed, makkelijk uit te voeren, relevante vragen en informatie.” “Heel netjes en duidelijk. Vooral ook de ‘game’ die in de vragenlijst zit zorgt voor meer begrip voor de afwegingen en keuzes waar de gemeente voor staat. Super!” “Duidelijke en makkelijk te beantwoorden vragen. Fijn dat er een instructievideo bij zat en dat je kan zien hoe veel vragen er nog zijn. De lengte van de enquête is prima.”

Goede informatievoorziening Deelnemers vonden de informatievoorziening een sterk punt van de raadpleging. Met name de onderbouwing van de keuzes werd gewaardeerd, zo geven deelnemers aan dat de onderbouwing aanzet tot het afwegen van de gevolgen die bepaalde keuzes hebben. “De raadpleging biedt uitgebreide informatie over de plannen van de gemeente Amsterdam. De raadpleging is niet te lang.”

90 | 5449 Amsterdammers denken mee over windenergie in Amsterdam

“Er wordt gevraagd om de mening van inwoners/betrokkenen op interactieve wijze en daarbij informatie omtrent een belangrijk onderwerp gedeeld.” “De informatie die wordt gegeven en de vragen die worden gesteld. Dat stemt tot nadenken.” “Je krijgt de mogelijkheid je mening te geven en krijgt informatie over de overwegingen/keuzes rond windmolens.” “Dat u redelijk veel informatie geeft op basis waarvan de keuzes gemaakt moeten worden. En dat u de inwoners de gelegenheid geeft aan te geven waar hun voorkeuren liggen.” “Het stuurt niet. En het geeft voldoende mogelijkheden goed te kiezen en motiveren” “Heel goed, ik wist er namelijk nog niks over en het is goed om te weten dat de bewoners ook betrokken worden bij belangrijke beslissingen” “Dat er genoeg informatie werd gegeven maar tegelijkertijd mij als geraadpleegde serieus nam en deels ook eigen keuzes liet maken” “Deze raadpleging was echt informatief via filmpjes.”

Ruimte om toe te lichten De deelnemers waarderen dat er ruimte werd gegeven voor toelichting van de keuzes. “De ruimte om open antwoorden te geven.” “Goede vragen, genoeg gelegenheid om de situatie van verschillende kanten te belichten en over na te denken.” “Er worden genoeg en open vragen gesteld waar je ook een toelichting op kunt geven.” “Combinatie gesloten en open vragen.” “Inzicht in het feit dat keuzes maken niet vrijblijvend is en dat je in de open vragen je mening kunt toelichten.” “Breed, veel mogelijkheid om zelf aan te vullen, geen beperking doordat je antwoord niet bij de keuze antwoorden staat” “Je krijgt veel informatie en de vragen maken de keuzes en consequenties inzichtelijk waardoor je er beter over nadenkt van bij een meer standaard enquête.”

Verbeterpunten van de raadpleging De vraagstelling is sturend Bij de vraag naar verbeterpunten gaven sommige deelnemers aan dat de vraagstelling sturend is. Deze argumentatie wordt gebaseerd op het gevoel van deelnemers dat de gemeente al definitieve keuzes heeft gemaakt en de raadpleging derhalve geen invloed meer heeft. Daarnaast wordt aangegeven dat de vraagstelling

91 | 5449 Amsterdammers denken mee over windenergie in Amsterdam

sturend is omdat er geen opties voor alternatieven voor windenergie worden gegeven en dat op bepaalde plekken in de raadpleging de optie voor het volledig afzien van windmolens in Amsterdam niet wordt gegeven. “Minder sturend maken door meer opties aan te bieden zoals minder windmolens, andere zoekgebieden, meer voorwaarden aan de windmolens etc!” “Ik vind het nogal sturend. Er is al een duidelijk kader en ik vraag mij af wat deze raadpleging voor een effect gaat hebben. Eerder hebben wij als bewoners duidelijk gemaakt dat we bij de totstandkoming van deze kaders onze inbreng hadden willen leveren. Dit voelt als mosterd na de maaltijd. Een manier waarop de gemeente kan aantonen dat ze de bewoners betrekt bij plannen die zij maakt. Plannen die de bewoner helemaal niet ziet zitten zoals deze nu zijn vorm gegeven, in ieder geval niet de bewoners die er direct mee te maken krijgen.” “Te suggestief, geen alternatieven, zoals kernenergie.” Er zijn geen mogelijkheden om windmolens af te wijzen Deelnemers geven aan dat zij de mogelijkheid missen om het idee van windmolens te verwerpen in de raadpleging. “Weinig mogelijkheden om windmolens af te wijzen.” “Niets, maar ik stoor me aan het feit dat de optie: geen windmolens, er niet is. Het moet hoe dan ook doorgaan blijkbaar, ook al zijn er nadelen.

Waarom niet kiezen voor iets waar die nadelen niet aan zitten? Dat zou werkelijk mijn advies zijn. Nu krijg je ‘schijnadvies’.” “In deze raadpleging wordt als gegeven beschouwd dat er windmolens komen in Amsterdam. Terwijl er in mijn ogen betere plekken zijn. Laat inwoners en experts meedenken over andere opties, buiten Amsterdam.” “Je wordt nu, ook als je geen windenergie wil, toch gedwongen keuzen voor te maken.” “Vooringenomen, je moet ook tegen windturbines kunnen zijn!” “Geef mensen de kans om ook tegen te stemmen. Nu kan de raadpleging tegen mensen gebruikt worden. Zeker wanneer toelichtingen niet worden meegewogen en/of getoond. Het geeft dus een vertekend beeld.

Alternatieve opties voor windenergie moeten worden getoond Kritische deelnemers missen de aanwezigheid van alternatieven voor windenergie in de raadpleging. Zo geven deelnemers aan dat de raadpleging geen goede methode is om af te wegen voor welke alternatieven het meeste draagvlak is onder bewoners. “Meer informatie over het plan en vragen om alternatieven en dan kijken waar de voorkeur naar uit gaat.” “Ook alle andere bronnen van duurzame schone energie serieus in overweging nemen.” “Het gaat alleen maar over windenergie en niet over alternatieven zoals zonnepanelen!”

92 | 5449 Amsterdammers denken mee over windenergie in Amsterdam

“Alternatieven presenteren als mogelijkheid.” “Niet alle alternatieven worden gepresenteerd, waardoor je een bepaalde kant uit wordt gedrukt!”

Verzekeren dat er ook echt iets met de inspraak wordt gedaan Deelnemers waarderen dat ze hun stem mogen laten horen met de raadpleging. Echter, ze benadrukken dat het van belang is dat met de raadpleging wordt verzekerd dat er iets met de inspraak wordt gedaan.

“Ik zou de respondent verzekeren dat de adviezen echt overgenomen worden, dat je dit niet voor niks zit in te vullen.” “Wat gaat er gebeuren met de uitkomsten van deze raadpleging? Wat doet het bestuur van de gemeente de uitkomsten?” “Het is maar de vraag of er iets mee gedaan gaat worden, gezien de situatie dat er sprake lijkt te zijn van een voldongen feit: er is al besloten dat er windmolens komen, de burger heeft hier geen invloed op, wel mag de burger iets zeggen over de plek waar die dingen komen…” “Dat ze echt gaan luisteren naar de inwoners.” “Dit is hoe het op meerdere gebieden zou moeten. Niet één keer in de vier jaar stemmen, maar een regelmatig ,,burgerberaad,,. Wel onder één voorwaarden: de uitkomst van dit beraad moet serieus genomen worden.” “Het gaat over een belangrijk onderwerp en daarom goed dat gemeente inwoners meeneemt in de besluitvorming. Ben alleen bang dat dit alles weer in de wind wordt geslagen met als oorzaak dat burgers nog minder vertrouwen krijgen in gemeenteraad/politiek.”

Doe het eerder in het proces “Meer open vragen stellen. Daarnaast zou ik een dergelijke raadpleging eerder in het beleidsproces laten voorkomen, en/of vaker terug laten komen om te toetsen of politici nog in overeenstemming met het mandaat van de bevolking aan het werk is.” Meer keuzevrijheid Deelnemers geven aan dat ze graag meer keuzevrijheid hadden gehad in de raadpleging, met name door het niet opleggen van beperkingen. “Jammer dat bij sommige vragen je moet voldoen aan een bepaald budget.” “Jammer dat de keuzes zo gelimiteerd zijn.” “De constructie van de raadpleging opener houden, zodat andere visies op het realiseren van de klimaatdoelen meer ruimte krijgen. Nu heb ik de indruk dat ik door antwoord te geven op sommige vragen, impliciet instem met beleidskeuzes waar ik niet achter sta.”

93 | 5449 Amsterdammers denken mee over windenergie in Amsterdam

“Niet vooraf kosten en opbrengsten vastleggen dat beperkt creativiteit en daarmee draagvlak.”

Behoefte aan nog meer informatie Eerder werd als sterk punt de informatievoorziening genoemd. Echter, er zijn ook deelnemers die juist behoefte hebben aan nog meer informatie. ”Het is soms lastig omdat er afwegingen moeten worden gemaakt die op basis van de gegeven informatie lastig zijn. Wat levert het op, zijn er nog opties om overlast te verminderen, zijn alle plekken uitgedacht, wat weegt het op om binnen de gemeente windenergie op te wekken.” “Op sommige punten meer informatie verstrekken om tot een betere beslissing te komen in deze raadpleging.” “Het is niet duidelijk wat er misgaat als de windmolens er niet komen, wat zijn dan de gevolgen.”

Overige punten Er werden door deelnemers ook enkele verbeterpunten genoemd die niet onder één van de categorieën konden worden geschaald. “Meer ruime voor vrije invoer en toepassing van AI om de teksten te analyseren en op basis daarvan keuzes te presenteren.” “De formulering en de keuzes zijn voor sommigen misschien te abstract.” “Goed om onderscheid te maken tussen direct en indirect belanghebbende. Iemand die in de binnenstad woont krijgt geen windmolen in zijn/haar achtertuin.Telt die stem even zwaar mee?”

94 | 5449 Amsterdammers denken mee over windenergie in Amsterdam

5. Reflecties klankbordgroep De raadpleging is begeleid door een klankbordgroep waarin verschillende belanghebbenden waren vertegenwoordigd. Een aantal leden van de klankbordgroep heeft feedback gegeven op een conceptversie van de raadpleging voordat Amsterdammers eraan konden deelnemen. De klankbordgroep heeft in twee sessies feedback gegeven op tussenresultaten van de raadpleging. Daarbij is een conceptversie van dit rapport met de klankbordgroep gedeeld met de vraag om feedback te geven op de methodologie en de analyses, de interpretaties van de resultaten en woordgebruik. We willen de leden van de klankbordgroep bedanken voor de tijd die zij hebben geïnvesteerd en het nuttige commentaar. We hebben geprobeerd om de feedback van leden van de klankbordgroep zo goed mogelijk te verwerken in het rapport. Verschillende leden van de klankbordgroep gaven aan dat onze raadpleging nuttige inzichten opleverden die inderdaad goede input zijn voor een dialoog over windenergie in Amsterdam, maar er waren ook kritiekpunten. We hechten er waarde aan om de kritiekpunten van leden van de klankbordgroep te benoemen en dit doen wij in dit hoofdstuk met onze reflecties hierop. Een eerste kritiekpunt van een aantal leden van de klankbordgroep is dat zij onvoldoende zijn betrokken in het ontwerp van de raadpleging.

Deze leden gaven aan dat zij graag ook een finale versie hadden willen zien van de PWE raadpleging om te kunnen beoordelen of het eerder gegeven commentaar naar wens was verwerkt voordat we zouden starten met de raadpleging. Wij hebben leden van de klankbordgroep betrokken zoals we dit ook hebben gedaan in andere trajecten. Wij hebben niet eerder een finale versie van een PWE raadpleging voorgelegd aan een groep burgers voordat we de raadpleging openstelden. We zijn van mening dat het verstandig is om dit bij toekomstige raadplegingen wel te overwegen, of in ieder geval te peilen bij burgers die betrokken zijn bij het ontwerp van de raadpleging of zij hier behoefte aan hebben. Zo kan worden voorkomen dat er achteraf kritiek is op de manier waarop vragen in een raadpleging precies zijn geformuleerd. Een risico is wel dat je een specifieke groep burgers een speciale rol geeft in de opzet van een raadpleging en dat daar achteraf kritiek op komt. Echter, we willen deze intensievere vorm van betrokkenheid van burgers in het opzetten van een raadpleging graag een keer uittesten in een nieuwe casus. Een kritiekpunt dat wordt genoemd door deelnemers aan de raadpleging en ook door een aantal leden van de klankbordgroep is dat met name het PWE keuzevraagstuk over afwegingen rond het plaatsen van windmolens als sturend werden ervaren.

In deze keuzetaak kregen deelnemers acht mogelijke aanvullende eisen te zien die de gemeente zou kunnen stellen aan plannen voor windmolens. Deelnemers mochten vervolgens aangeven welke eisen zij adviseerden aan de gemeente maar zij konden niet alles kiezen. Deelnemers konden alleen eisen kiezen waarbij minimaal 50 megawatt extra windenergie in de zoekgebieden mogelijk zou zijn. Een aantal leden van de klankbordgroep gaf aan dat zij het onprettig vonden dat deelnemers bij dit keuzevraagstuk niet konden aangeven dat ze helemaal niet wilden meedenken over keuzes die binnen de windambitie gemaakt moeten worden omdat zij vinden dat er geen windmolens in Amsterdam moeten komen. Een aantal leden van de

95 | 5449 Amsterdammers denken mee over windenergie in Amsterdam

klankbordgroep had het gevoel dat deelnemers die geen windmolens binnen Amsterdam wilden bij dit vraagstuk geen van de eisen zouden kiezen en dat dit door de onderzoekers zou worden geïnterpreteerd als “deze mensen willen dat de gemeente inzet op windmolens zonder dat er aanvullende eisen worden gesteld”. Wij vinden dit een nuttig punt van deze leden van de klankbordgroep en hebben daarom dit soort keuzes van deelnemers niet op deze manier geïnterpreteerd in het rapport. In een PWE zit altijd een dilemma met keuzepijn, maar er is ook altijd – op een andere plaats in de raadpleging - de mogelijkheid om aan te geven als deelnemer dat je niet meegaat met een beleidsvraagstuk. Zo ook in deze PWE. Je kan in het begin aangeven dat je niet wilt dat de gemeente extra windmolens gaat bouwen. Daarna volgt de PWE taak waarbij deelnemers worden gedwongen om een afweging te maken tussen verschillende dimensies die relevant zijn bij de windambitie van Amsterdam. Hoewel het maken van een afweging een onderdeel is van alle PWEs die we tot nu toe hebben gedaan, denken we dat het goed is om in een volgend traject ook de kans te bieden aan deelnemers om een keuzetaak over te slaan. Dit heeft voor een groep deelnemers een positief effect op hun participatiebeleving.

Aan de andere kant is een nadeel van deze opzet dat je mogelijk minder of helemaal niets leert over hoe deze deelnemers waarden prioriteren binnen een bepaald beleidsvraagstuk. Een gerelateerd kritiekpunt van een aantal leden van de klankbordgroep was dat de raadpleging zich met name toespitste op keuzes die binnen de windambitie van Amsterdam moesten worden gemaakt en er minder aandacht was voor de keuzes tussen windmolens in Amsterdam en alternatieve mogelijkheden om duurzame energie binnen en buiten Amsterdam op te wekken. In hoofdstuk 2.1 werkten wij uit dat we de PWE keuzetaak zouden kunnen richten op drie onderwerpen: 1) keuzes tussen zoekgebieden; 2) Keuze tussen waarden die een rol spelen bij de afweging voor de realisatie van windenergieprojecten: 3) Keuze tussen windenergie in Amsterdam en alternatieve vormen/locaties om energie op te wekken. We werken op die plaats in het rapport uit waarom we ervoor hebben gekozen om ons in de PWE taak primair op vraagstuk 2 te richten. Ook geven we aan dat we in de raadpleging vragen hebben opgenomen om te leren over voorkeuren wat betreft de andere twee mogelijke vraagstellingen zoals percepties van deelnemers over de wenselijkheid van de windambitie en de duurzame energieambitie van Amsterdam. Aan de ene kant zijn we met terugwerkende kracht tevreden over de keuze die we hebben gemaakt.

Deze vraagstelling heeft ervoor gezorgd dat we inzicht hebben gekregen in de prioritering van bezwaren en waarden van Amsterdammers rondom windenergie en de voorwaarden die gesteld worden bij bepaalde opties. Op basis van deze inzichten kan een dialoog worden gestart die verder gaat dan een ja-nee discussie over de wenselijkheid van windmolens in Amsterdam. Bovendien past deze vraagstelling goed bij de uitgangspunten van de reflectiefase omdat verschillende onderwerpen zoals geluid, gezondheid, natuur en ruimte expliciet verweven zitten in de PWE keuzetaak. Aan de andere kant denken wij dat er in de ideale situatie twee verschillende PWEs na elkaar zouden worden uitgevoerd. Eerst een PWE over vraagstuk 3 “Keuze tussen windenergie in Amsterdam en alternatieve vormen/locaties om energie op te wekken” en dan een PWE over vraagstuk 2 “Keuze tussen waarden die een rol spelen bij de afweging voor de realisatie van windenergieprojecten”. Het uitvoeren van deze twee PWEs had nog meer inzichten opgeleverd die als input zou kunnen worden gebruikt voor de dialoog en had een prettigere ervaring kunnen zijn voor de deelnemers. We zijn

96 | 5449 Amsterdammers denken mee over windenergie in Amsterdam

er niet per se voorstander van om beide vragen onderdeel te maken van één PWE omdat daardoor de raadpleging te lang zou duren voor de deelnemers waardoor veel deelnemers zouden afhaken, zo leerden wij uit eerdere trajecten (Mouter et al., 2021c). Hieronder volgt ook een opmerking van een ander lid van de klankbordgroep die de raadpleging nu al te lang vond. Een aantal leden van de klankbordgroep zet kanttekeningen bij de validiteit van ons onderzoek. In hoeverre veranderen conclusies van het onderzoek als we extra informatie hadden toegevoegd? In hoeverre veranderen conclusies van het onderzoek als we juist minder informatie hadden gegeven? In hoeverre veranderen de conclusies van het onderzoek als we de vraagstellingen anders hadden geformuleerd? Deze leden van de klankbordgroep stellen vervolgens dat de voorkeuren van deelnemers aan de raadpleging niet de echte voorkeuren zijn van de deelnemers, maar de voorkeuren die het gevolg zijn van een bepaalde vraagstelling of van de manier waarop informatie is gepresenteerd. Een lid van de klankbordgroep geeft aan dat we de vraag “Bent u het ermee eens dat er extra windmolens komen in Amsterdam?” anders hadden moeten stellen omdat de vraag nu sturend is.

Dit lid stelt dat we deze vraag als volgt hadden moeten stellen: “indien er betere en goedkopere alternatieven zouden zijn zoals zon op dak, wind op zee of wind in de regio die net zo goed een bijdrage aan de energievoorziening van Nederland kunnen geven, bent u er dan ook voor dat er windmolens komen bij woonwijken en in de natuur?” Wij denken dat de voorgestelde vraagstelling zeker tot andere antwoorden zou kunnen leiden, maar het ging ons in deze raadpleging niet zozeer om het antwoord op deze vraag maar vooral op de bezwaren, waarden, afwegingen en zorgen die mensen uiten in de open vraag waarin zij hun antwoord konden onderbouwen. Daarbij zijn wij van mening dat de vraagstelling die door het lid van de klankbordgroep wordt voorgesteld verschillende argumenten voor de deelnemers invult. Een ander lid van de klankbordgroep geeft aan dat deelnemers aan de PWE slechts beperkte informatie kregen over bepaalde eisen waardoor zij geen goed oordeel konden vellen over de (on)wenselijkheid van de eis. Dit lid van de klankbordgroep geeft aan dat deelnemers aan de raadpleging mogelijk andere keuzes hadden gemaakt wanneer er meer achtergrondinformatie over de eisen was verstrekt.

Er wordt door dit lid bijvoorbeeld aangegeven dat meer deelnemers aan de raadpleging hadden gekozen voor de eis “zorg dat mensen in hun volkstuin ’s nachts geen last hebben van de windmolens” wanneer er meer/andere informatie zou zijn verstrekt over consequenties van het niet kiezen voor deze eis zoals de overlast van geluid voor tuinders die overdag aan het werk zijn. Hetzelfde lid geeft aan het idee te hebben dat juist het feit dat volkstuinders expliciet benoemd worden in de raadpleging heeft gezorgd voor verkeerde beeldvorming bij respondenten en daardoor beïnvloeding van de beantwoording. Het lastige van deze kritische kanttekeningen is dat we niet kunnen beoordelen of ze een substantieel effect zouden hebben op de uitkomsten van de raadpleging. Het is alleen mogelijk om een ondubbelzinnig antwoord te krijgen op deze vragen door het onderzoek in zijn volledigheid te herhalen en dan te kijken of een aanpassing van de informatie daadwerkelijk tot andere resultaten leidt. Kiezen meer mensen bijvoorbeeld voor de maatregel om volkstuinders te beschermen door andere informatie te geven? Het herhalen van deze raadpleging is echter op korte termijn niet mogelijk. Daarbij is het belangrijk om te benadrukken dat deze PWE geen draagvlakonderzoek is waardoor het precieze percentage deelnemers dat een bepaalde eis kiest minder van belang is.

We onderzoeken de diversiteit van de posities van de mensen, de gemeenschappelijke waarden die zij hebben, welke waarden er achter de zorgen en bezwaren van Amsterdammers zitten, hoe deze waarden zouden kunnen worden vertaald in beleid etc. Onze ervaring is dat dit type uitkomsten redelijk stabiel is en relatief moeilijk te beïnvloeden is met het anders presenteren van informatie. Bijvoorbeeld iemand die fel tegen het plaatsen van windmolens is in Amsterdam verandert niet direct in een voorstander door de informatie net anders te

97 | 5449 Amsterdammers denken mee over windenergie in Amsterdam

presenteren en dit geldt ook voor de felle voorstanders. Onze ervaring is wel dat de manier waarop informatie wordt gepresenteerd invloed kan hebben op het percentage deelnemers dat een specifieke maatregel kiest in een PWE en daarom benadrukken wij nogmaals het belang om minder de nadruk te leggen op het precieze aantal deelnemers dat een specifieke eis heeft gekozen en meer de nadruk te leggen in de interpretatie op de verschillende perspectieven die wij hebben geïdentificeerd. Dit hebben wij ook gedaan in de samenvatting van het rapport. We hebben ook van een lid van de klankbordgroep kritiek gekregen op de lengte van de raadpleging. Dit lid geeft aan dat door de lengte van de raadpleging een deel van de inwoners van Amsterdam niet heeft deelgenomen die wel zou hebben deelgenomen als de raadpleging korter had geduurd. De raadpleging was volgens dit lid niet laagdrempelig genoeg. De raadpleging is gecontroleerd op eenvoudig taalgebruik om laagdrempeligheid zoveel mogelijk te realiseren. We zien dat in de open raadpleging hoogopgeleiden zijn oververtegenwoordigd en jongeren ondervertegenwoordigd. In het rapport leggen wij uit dat het doel van de open raadpleging niet is om een representatieve groep deelnemers te werven.

Het is wel belangrijk dat substantiële groepen deelnemers uit verschillende lagen van de bevolking meedoen aan de raadpleging om ervoor te zorgen dat verschillende perspectieven, waarden en argumenten naar voren komen. Om dit doel te halen hebben we de raadpleging ook uitgevoerd met een panel. Als we kijken naar de kenmerken van de deelnemers aan de raadpleging dan zien we dat een substantieel aantal deelnemers uit allerlei segmenten van de bevolking heeft meegedaan waardoor de kans klein is dat wij perspectieven missen. Verder geeft dit lid van de klankbordgroep aan dat het goed zou zijn als een methodologisch expert in kwalitatieve data-analyse en een statisticus met als expertise data-analyse en besliskunde een controle zou uitvoeren op de manier waarop wij de data van het onderzoek hebben geanalyseerd en de interpretaties die we hebben gedaan. Ook geeft dit lid van de klankbordgroep aan dat het beter was geweest als alle Amsterdammers een brief hadden gekregen van de gemeente met daarin de uitnodiging om deel te nemen aan de raadpleging met een persoonlijke inlogcode omdat zo eventuele fraude of oververtegenwoordiging van bepaalde segmenten zou kunnen worden voorkomen.

Wij denken dat het uitnodigen van deelnemers via een persoonlijke brief niet per se tot een representatiever beeld zou leiden omdat bepaalde segmenten van de bevolking eerder geneigd zijn om te reageren op een brief dan andere segmenten. Tot slot gaf dit lid van de klankbordgroep aan dat het oneerlijk is dat naast deelnemers die gevolgen zullen ondervinden van windmolens het ook mogelijk was voor Amsterdammers die geen gevolgen zouden ondervinden om deel te nemen aan de raadpleging. Wij denken dat het ook interessant is om te weten te komen wat de voorkeuren zijn van andere Amsterdammers dan de Amsterdammers die in de buurt van de zoekgebieden wonen en met name ook wat de verschillen zijn tussen verschillende groepen Amsterdammers wat betreft hun voorkeuren. Op pagina 44 is te zien dat een opvallend resultaat van de open raadpleging is dat de variabele ‘ik woon dichtbij een plek waar mogelijk windmolens komen’ geen significante invloed heeft op het cluster waarin respondenten van de open raadpleging kunnen worden ingedeeld. Volgens ons is het een interessant inzicht dat het verschil in perspectief tussen deelnemers van de open raadpleging niet wordt gedreven door of men wel of niet in de buurt woont van een plek waar mogelijk windmolens komen. Tot slot willen wij zelf als beperking benoemen dat we de data in een relatief korte tijd hebben geanalyseerd.

Wanneer onze data analisten gedurende een langere periode de data zouden kunnen analyseren, dan waren er mogelijk extra inzichten uit de data gehaald. Aan de andere kant zagen wij de laatste week in de data analyse nauwelijks nieuwe relevante inzichten naar voren komen, dus het is de vraag wat de toegevoegde waarde is van nog verder gaan in de analyses.

98 | 5449 Amsterdammers denken mee over windenergie in Amsterdam

6. Referenties De Geus, T. (2019). Decision-making in participatory value evaluation. TU Delft Mouter N, Koster PR, Dekker T. 2021a. Contrasting the recommendations of Participatory Value Evaluation and Cost-Benefit Analysis in the context of urban mobility investments. Transportation Research Part A: Policy and Practice ;144: 54 – 73 Mouter N, Hernandez JI, Itten AV. 2021b Public participation in crisis policymaking. How 30,000 Dutch citizens advised their government on relaxing COVID-19 lockdown measures. PLoS ONE 16(5): e0250614. Mouter N, Shortall RM, Spruit SL, Itten AV. 2021c. Including young people, cutting time and producing useful outcomes: Participatory Value Evaluation as a new practice of public participation in the Dutch energy transition. Energy Research & Social Science. 2021b;75. Mulderij, L.S., Hernandez, J.I., Mouter, N., Verkooijen, K.T., Wagemakers, A. 2021. Citizen preferences regarding the public funding of projects promoting a healthy body weight among people with a low income. Social Science & Medicine 280, 114015. Spruit, S., Mouter, N. 2020. 1376 inwoners van Súdwest-Fryslân over het toekomstige energiebeleid van hun gemeente: de uitkomsten van een raadpleging Spruit, S., Mouter, N. 2021. 1795 inwoners over het toekomstige energiebeleid van regio Foodvalley. Peeters, T. (2020).

Studying participant decision-making processes in participatory value evaluation: By application to a case study of delft public infrastructure projects.

99 | 5449 Amsterdammers denken mee over windenergie in Amsterdam

Appendix: Wat zeggen deelnemers als ze over dit onderwerp praten? We vroegen deelnemers wat ze zeggen wanneer ze praten over windmolens in Amsterdam. Onderstaande tabel geeft een overzicht van verschillende antwoorden die deelnemers geven op deze vraag. Antwoorden Argumenten voor

Amsterdam moet haar verantwoordelijkheid nemen/heeft een voorbeeldfunctie Als mensen moeten we onze verantwoordelijkheid nemen Het is nodig dat windmolens komen om klimaatverandering tegen te gaan Goed dat er discussie over wordt gehouden Weinig draagvlak onder burgers

Bezwaren

Windmolens zijn noodzakelijk, maar moeten niet te dicht bij woonwijken worden geplaatst Niet voor mijn deur/in mijn achtertuin Niet op gemeentelijk niveau, maar op landelijk niveau actie ondernemen Ik heb zorgen over overlast Ik heb zorgen over gezondheid Ik heb zorgen over natuur

Voorwaarden

Windmolens mogen komen, mits ze ver van bewoonde gebieden worden geplaatst Windmolens mogen komen, mits ze ver van natuurgebieden worden geplaatst Mocht het daadwerkelijk nodig zijn, dan mogen windmolens geplaatst worden Ze mogen komen, mits ze op een plaats staan waar ze geen overlast veroorzaken

100 | 5449 Amsterdammers denken mee over windenergie in Amsterdam