A - 37 Grondzaken (31) 09. Energieplan Hamerkwartier

Versie 5 30 november 2021

Energieplan TEO-systeem Hamerkwartier Fase(n): t/m gunning concessieovereenkomst Auteurs Henry Staal (IB) Opdrachtgever Pascal van der Velde, Grond & Ontwikkeling, Gemeente Amsterdam

Kenmerk: TEO-tender Hamerkwartier

Voor akkoord:

Naam

Paraaf en datum

Opstellen

Henry Staal

30-11

Controle

Frans de Heij

30-11

Vrijgave

Pascal van der Velde

1-12

V1.02-2017

Gemeente Amsterdam Energieplan TEO-systeem Hamerkwartier Fase(n): t/m gunning concessieovereenkomst

Versie 5 30 november 2021 Kenmerk Error! Reference source not found. Hamerkwartier Pagina 2 van 28

Inhoud Samenvatting en conclusies

3

1 Inleiding 1.1 Energieplan 1.2 Leeswijzer en opbouw

5 5 5

2 2.1 2.2 2.3

Aanleiding en doelstelling Regie op warmte in gebiedsontwikkeling Aanleiding Doelstelling

6 6 8 10

3 3.1 3.2 3.3

Energieaanpak Hamerkwartier Regie op warmte via een Bodemenergieplan Hamerkwartier Collectief regeneratienetwerk als katalysator (duurzame) ambities Vooraanleg backbone TEO-systeem

11 11 12 13

4 Ontwerp en business case 4.1 Ontwerp en raming 4.2 Business case

15 15 17

5 Marktconsultatie 5.1 Ontwikkelaars 5.2 Warmtebedrijven

19 19 20

6

21

Risico’s, aandachtspunten en beheersmaatregelen

7 Aanbesteding 7.1 Organiseren warmteketen 7.2 Aanbestedingsprocedure

Bijlage(n) Bijlage 1 – Voorlopig ontwerp en business case

24 24 25

Gemeente Amsterdam Energieplan TEO-systeem Hamerkwartier Fase(n): t/m gunning concessieovereenkomst

Samenvatting en conclusies Aanleiding en doelstelling De komende jaren zal het Hamerkwartier verder transformeren van een traditioneel bedrijventerrein naar een gecombineerd woon-/werkgebied. Het Hamerkwartier is aangewezen als versnellingslocatie. Het gebied is gelegen aan de noordelijke IJ-oever en omvat circa 47 hectare waarvan zo’n 8 hectare uit water bestaat. Totaal gaat het om een toevoeging van bijna 700.000 m2 BVO waarvan ca. 6.000-6.500 woningen. Voor de nieuwbouw geldt dat Hamerkwartier een aardgasvrije wijk wordt, met (bijna) energieneutrale of energieleverende nieuwbouw. Gelet op de bouwprogramma’s wordt een veel hogere warmte- dan koudevraag verwacht. Normaal gesproken lossen ontwikkelaars deze onbalans op met droge koelers op de daken. Vanuit stedenbouwkundig en energetisch oogpunt is dit een onwenselijke situatie. De nabijheid van ’t IJ kan perspectief bieden op een oplossing voor het gehele Hamerkwartier. Door het oppervlaktewater van ’t IJ via een collectief netwerk te distribueren kan voor het gehele Hamerkwartier zorg worden gedragen voor de energiebalans van alle individuele bodemenergiesystemen die worden gerealiseerd. Hierdoor blijven daken van gebouwen beschikbaar voor duurzame energieopwekking, groen en waterberging. Om te komen tot realisatie en exploitatie van het TEO-systeem wordt middels een aanbesteding een concessiehouder geselecteerd.

Energieaanpak Hamerkwartier Gezien de verwachte lange fasering van de transformatie ligt een grootschalig collectief (bodem) energiesysteem hierbij niet direct voor de hand. Warmtebedrijven adviseren de gemeente dan ook dit niet te doen. Bovendien is de ruimte in de ondergrond beperkt. Daarom heeft de gemeente gekozen voor een andere strategie: het organiseren van de ondergrond via het Bodemenergieplan Hamerkwartier wat individuele bodemenergiesystemen ordent. Met dit plan worden alle eigenaren in staat gesteld om hun eigen bodemenergiesystemen te realiseren. Om er voor te zorgen dat deze systemen in balans blijven worden traditioneel droge koelers geplaatst. Dit botst echter met de ambitie om veel groene daken en duurzame opwek te realiseren. Dat moet anders. De gemeente heeft onderzocht welke alternatieven voor droge koelers er zijn. Hieruit blijkt dat een collectief regerenatienetwerk, gevoed door warmte/koude uit het oppervlaktewater van ’t IJ (=thermische energie uit oppervlaktewater; een TEO-systeem), een goed alternatief is voor deze droge koelers. Met deze warmte kunnen de bodemenergiesystemen in balans blijven waardoor zij goed blijven presteren. Tevens neemt het rendement van de installaties toe. Door het oppervlaktewater via een collectief netwerk te distribueren kan voor het gehele Hamerkwartier dit worden georganiseerd.

Andere belangrijke redenen om dit te willen zijn dat daken beschikbaar blijven voor duurzame energieopwekking, waterberging en groen, en kunnen tot slot ook de achterste kavels, die niet aan het water liggen, gebruik maken van het oppervlaktewater. Alle gemeentelijke ambities worden door het collectieve regeneratienetwerk dus ondersteund. Om de energie uit het oppervlaktewater te kunnen gebruiken dient de gemeente via een aanbestedingsprocedure een partij te contracteren die dit realiseert, onderhoudt en exploiteert. Dit voornemen heeft de gemeente opgenomen in de investeringsnota Hamerkwartier. Omdat de werkzaamheden aan en onder de centrale verbindende weg (Gedempt Hamerkanaal) in het Hamerkwartier in 2022 al plaatsvinden, denk hierbij aan de aanleg van riolering, waterleiding, etc. ontstaat er spanning op de planning met het TEOsysteem. Daarom heeft de gemeente Waternet gevraagd om een deel van de TEO-backbone tegelijk met de

Gemeente Amsterdam Energieplan TEO-systeem Hamerkwartier Fase(n): t/m gunning concessieovereenkomst

aanleg van de waterleiding te laten realiseren. Waternet beheert dan deze backbone tot en met gunning van de concessie en draagt de backbone na concessie over aan de concessiehouder. Ontwerp en business case Om de aanbesteding goed voor te bereiden is door Qirion een ontwerp en business case gemaakt van het TEOsysteem. De opzet van de business case is dat ontwikkelende partijen niet meer betalen dan zij zouden doen bij het alternatief, hier een droge koeler. De aansluitbijdrage, vastrecht en GJ-tarief zijn hierop bepaald. De inkomsten van het TEO-systeem zijn hierdoor beperkt tot een bepaald bedrag. De verwachte maximale onrendabele top wordt ingeschat op 1,8 miljoen Euro in het geval de centrale technische ruimte ondergronds wordt gerealiseerd (meerkosten 0,5 miljoen Euro). Marktconsultatie In 2021 is met ontwikkelaars Eigen Haard, Provast/Hines (Draka), Vorm/COD/BA (Amvest), Lingotto en Midvast diverse malen gesproken over de ontwikkeling van een TEO-systeem. Duidelijk is geworden dat alle ontwikkelaars positief staan tegenover de ontwikkeling van het TEO-systeem. Het TEO-systeem heeft voor alle ontwikkelaars een toegevoegde waarde. Met enkele van deze ontwikkelaars met al concrete plannen is het ontwerp en de business case in meer detail doorgesproken. Naar aanleiding van de ontvangen feedback is het ontwerp en de business case aangepast.

In de periode september tot en met november is een formele marktconsultatie via TenderNed uitgevoerd. Warmtebedrijven werden aan de hand van een marktconsultatiedocument en vragenlijst uitgenodigd om input te geven. De marktconsultatie werd door zo’n 15 partijen gevolgd. Drie bedrijven hebben de uitnodiging van de gemeente aanvaard om de vragenlijst te beantwoorden en hun vragen in een gesprek toe te lichten. Feedback van warmtebedrijven is verwerkt in voorliggend Energieplan. Risico’s, aandachtspunten en beheersmaatregelen Risicomanagement is onderdeel van de projectaanpak om te komen tot een concessieovereenkomst. In elke projectfase (schrijven projectplan, voor aanbesteding, gedurende aanbesteding) worden risicosessies belegt waarin aandacht is voor de belangrijkste risico’s, aandachtspunten en beheersmaatregelen. Veelvuldige afstemming vindt plaats om het TEO-systeem zo goed mogelijk te verankeren in de reguliere processen van het Hamerkwartier. Binnen het IB worden in het kader van het Warmte voor de Stad programma actief geleerde lessen verspreid als het gaat om concessieaanbestedingen. Aanbesteding Concessies (voor warmtenetten, ook op basis van TEO) dienen sinds 1 juli 2016 volgens de regels van de aanbestedingswet aanbesteed te worden. De gemeente dient daarom via een aanbestedingsprocedure een partij te contracteren die dit realiseert, onderhoudt en exploiteert.

Alvorens de aanbesteding te starten wordt de warmteketen georganiseerd en benodigde randvoorwaarden zoals een afdekking van de mogelijke onrendabele top en een Warmteplan. Vervolgens start de aanbestedingsfase. De inschrijvingen op de aanbesteding worden vergeleken op basis van prijs (benodigde bijdrage onrendabele top), technische, sociale en duurzaamheidsaspecten. Vervolgens wordt met een vooraf bepaalde weging de winnende inschrijving bepaald. Bij gunning wordt middels gunningcriteria uitgegaan van de beste-prijskwaliteit verhouding. Inschrijvers worden zo gestimuleerd om publieke belangen zo goed mogelijk te honoreren en de benodigde gemeentelijke bijdrage om de onrendabele top te dekken te minimaliseren. De aanbestedingsprocedure wordt afgerond waarna het College van B&W in Q3/4 2022 de concessieovereenkomst ondertekend.

Gemeente Amsterdam Energieplan TEO-systeem Hamerkwartier Fase(n): t/m gunning concessieovereenkomst

1 Inleiding 1.1 Energieplan Dit Energieplan geeft inzicht in de voorbereidingen die zijn getroffen om te komen tot de voorgenomen aanbesteding van het collectieve systeem van Thermische Energie uit Oppervlaktewater (TEO-systeem) voor het projectgebied Hamerkwartier te Amsterdam Noord.

1.2 Leeswijzer en opbouw Het Energieplan beschrijft in opeenvolgende stappen: 2. Aanleiding en doelstelling om te komen tot een duurzame energievoorziening voor het Hamerkwartier wordt hier beschreven. 3. De Energieaanpak Hamerkwartier is om te komen tot een collectief TEO-systeem waarmee alle stedenbouwkundige kwaliteiten worden ondersteunt en wordt hier uitgelegd. 4. Het Ontwerp en business case van het TEO-systeem wordt hier inzichtelijk gemaakt. 5. Via een Marktconsultatie is de uitwerking van het TEO-systeem vormgegeven. 6. Risico’s en aandachtspunten: worden hier behandeld en op welke wijze deze worden aangepakt. 7. Via een Aanbesteding wordt een concessiehouder gecontracteerd die het TEO-systeem realiseert en exploiteert. De aanpak hiervan wordt in dit hoofdstuk beschreven. De bijlage bevat een verdere uitwerking van het voorlopig ontwerp en de business case.

Gemeente Amsterdam Energieplan TEO-systeem Hamerkwartier Fase(n): t/m gunning concessieovereenkomst

2 Aanleiding en doelstelling Dit hoofdstuk beschrijft de aanleiding en doelstelling van dit project. Dit hoofdstuk start met de aanleiding om hier toe te komen: de Amsterdamse inzet om te komen tot een duurzame warmtevoorziening. De vertaling daarvan naar Hamerkwartier volgt hierop met de doelstelling van dit project: de realisatie en exploitatie van een collectief TEO-systeem.

2.1 Regie op warmte in gebiedsontwikkeling In het kader van Regie op warmte in gebiedsontwikkeling is een drietal beleidsproducten behandeld door het college B&W op 28 januari 2021. Aanleiding hiervoor is de transitie naar een aardgasvrije stad, de verduurzaming van warmtenetten en de motie 14.04.17 lage temperatuurwarmte in nieuwbouw. De drie stukken vormen hierin noodzakelijke bouwstenen om op eenduidige en transparante wijze besluiten te nemen over warmtesystemen in gebiedsontwikkeling en transformatiegebieden in Amsterdam. De op 28 januari 2012 door het college behandelde stukken zijn: 1. Het afwegingskader betaalbaar-open-duurzaam voor uniforme besluitvorming warmtesystemen in gebiedsontwikkeling (vastgesteld) 2. Het ontwikkelbeeld preferente warmtesystemen in gebiedsontwikkeling (kennisname college) 3. Het Amsterdamse Bronnenboek (kennisname college)

2.1.1

Afwegingskader betaalbaar-open-duurzaam

Het afwegingskader dient als hulpmiddel voor de ambtelijke organisatie om bij nieuwbouwprojecten een keuze te maken voor een warmtesysteem voor de gebouwde omgeving. Het gaat nader in op de concrete toepassing van de principes ‘betaalbaar, open, duurzaam’ in projecten. In het afwegingskader worden de eigenschappen van warmtesystemen aan de hand van de Amsterdamse beleidsindicatoren (open, duurzaam, betaalbaar), toekomstbestendigheid en haalbaarheidsindicatoren (ruimtelijke impact, planning, juridisch en marktordening) afgewogen. Met deze indicatoren wordt in alle besluitvorming een eenduidige, integrale en transparante keuze voorgelegd aan de raad. Het afwegingskader geeft inzicht in de onderliggende berekeningen en aannames voor de keuze van een warmtesysteem. Er wordt geen weging gegeven aan de indicatoren, dus betaalbaarheid weegt niet zwaarder dan de duurzaamheid van een systeem. Omdat er in projecten en investeringsbesluiten nu elke dag keuzes worden gemaakt die invloed hebben op de ontwikkeling van zowel stadswarmte als (Z)LT warmtenetten, is het afwegingskader voor de gebiedsontwikkeling vastgesteld. Met het vaststellen van het afwegingskader wordt één stedelijk kader geboden om uitvoering te geven in projecten aan de criteria betaalbaar, open en duurzaam.

Het afwegingskader is in het Hamerkwartier toegepast en heeft de keuze voor een TEO-systeem onderbouwt in een eerdere fase (projectbesluit) van het project.

Gemeente Amsterdam Energieplan TEO-systeem Hamerkwartier Fase(n): t/m gunning concessieovereenkomst

2.1.2

Ontwikkelbeeld preferente warmtesystemen in gebiedsontwikkeling

In het ontwikkelbeeld is de wenselijke schaal en samenhang van de ontwikkeling van nieuwe warmtesystemen in de gebiedsontwikkeling aangegeven. Het ontwikkelbeeld geeft inzicht in welke gebieden sturing op collectiviteit vereist is. Uit berekeningen blijkt dat vanaf circa 500 woningequivalenten collectieve warmtesystemen gunstiger uit de afweging komen dan individuele warmtesystemen. Om dit schaalvoordeel daadwerkelijk te realiseren is het noodzakelijk te sturen op collectiviteit en samenwerking. Het huidig juridisch instrumentarium bestaat uit het vaststellen van een warmteplan waarmee een aansluitverplichting wordt geregeld en het aanbesteden van een warmtesysteem in een gebied (concessie), al dan niet in privaat-publieke samenwerking: 



Een warmteplan is een publiekrechtelijk instrument waarmee aansluitplicht op een preferent warmtesysteem kan worden geborgd. Hiermee wordt het risico voor de investeerder/exploitant verlaagd. Daarnaast regelt een warmteplan hoe van de aansluitplicht kan worden afgeweken als een eigen oplossing duurzamer is dan het voorgeschreven systeem. Bij een concessie neemt de concessiehouder het risico van realisatie, exploitatie, onderhoud en beheer van het systeem op zich, Amsterdam vergeeft het recht op het realiseren van een warmtesysteem en borgt eventueel de aansluitingen met het hierboven beschreven warmteplan. Er dienen afspraken gemaakt te worden wat er gebeurt na aflopen van de concessieovereenkomst.

2.1.3

Amsterdamse Bronnenboek

Het Amsterdamse Bronnenboek geeft inzicht in de huidige en de toekomstige warmtevraag en het warmteaanbod. Het product kan worden gebruikt als onderlegger voor vraagstukken op het gebied van warmte. Het Amsterdamse Bronnenboek vormt de basisinput voor warmte in de Regionale Energiestrategie (RES). De belangrijkste bevindingen uit het bronnenboek zijn: 





2.1.4

Er zijn voldoende warmtebronnen in Amsterdam. De bronnen zijn echter niet direct in te zetten vanwege het ontbreken van infrastructuur. Een bronnenstrategie om te bepalen welke bronnen een belangrijke rol (gaan) spelen is noodzakelijk; De warmtetransitie is in belangrijke mate een netwerk opgave. Waarbij het aansluittempo van gebouwen op (collectieve) warmtesystemen omhoog moet om in 2040 Amsterdam Aardgasvrij ambitie te kunnen realiseren; Het is technisch niet noodzakelijk om nieuwbouw op middentemperatuur (MT) of hoogtemperatuur (HT) systemen aan te sluiten, nieuwbouw kan door de hoge isolatiewaarde goed verwarmd worden door laagtemperatuur (LT) warmte. De gebiedsontwikkeling is een belangrijk vliegwiel voor de noodzakelijke ontwikkeling van nieuwe netwerken (lage temperatuur en zeer lage temperatuur) en de ontsluiting van nieuwe bronnen.

Transitie Visie Warmte

De Transitievisie Warmte is op 30 september 2021 vastgesteld door de Gemeenteraad. De voorliggende ontwikkeling van een collectief TEO-systeem is volledig in lijn met de Transitievisie Warmte. In figuur 1 is te zien

Gemeente Amsterdam Energieplan TEO-systeem Hamerkwartier Fase(n): t/m gunning concessieovereenkomst

dat Hamerkwartier op een (zeer) laag temperatuurnet wordt aangesloten. Het TEO-systeem is een zeer laag temperatuursysteem (bronnet).

Figuur 1: Nieuwbouwkaart Aardgasvrij Amsterdam

2.2 Aanleiding De komende jaren zal het Hamerkwartier verder transformeren van een traditioneel bedrijventerrein naar een gecombineerd woon-/werkgebied. Het Hamerkwartier is aangewezen als versnellingslocatie. Het gebied is gelegen aan de noordelijke IJ-oever en omvat circa 47 hectare waarvan zo’n 8 hectare uit water bestaat. Totaal gaat het om een toevoeging van bijna 700.000 m2 BVO waarvan ca. 6.000-6.500 woningen, zie figuur 2 voor een impressie en het programmaoverzicht. De transformatie van Hamerkwartier zal vele jaren in beslag nemen. Mogelijk meer dan 20 jaar. Nadat het Investeringsbesluit is genomen, bepalen eigenaren, binnen vooraf gestelde voorwaarden, in principe het tempo.

Gemeente Amsterdam Energieplan TEO-systeem Hamerkwartier Fase(n): t/m gunning concessieovereenkomst

Figuur 2: Totaal programma Hamerkwartier (bron: Investeringsnota Deel B Hamerkwartier)

Figuur 3: Plankaart voorbeeldverkaveling Hamerkwartier (bron: Investeringsnota Deel B Hamerkwartier)

Gemeente Amsterdam Energieplan TEO-systeem Hamerkwartier Fase(n): t/m gunning concessieovereenkomst

Voor de nieuwbouw geldt dat Hamerkwartier een aardgasvrije wijk wordt, met (bijna) energieneutrale of volledig energieneutrale nieuwbouw. Er komen goed geïsoleerde gebouwen die op duurzame wijze van warmte en koude worden voorzien. Ook profteren de gebouwen optimaal van lokale duurzame energiebronnen, zoals de zon, de bodem en het oppervlaktewater van het IJ. De daken in de wijk zijn beschikbaar voor een combinatie van groen, waterberging en zon-PV. De woningen in Hamerkwartier voldoen aan BENG 123 waardes van Beng 1 ≤60 kWh/m2, BENG2 ≤10 kWh/m2 en BENG3 ≥85%. Utiliteitsbouw, oftewel alle gebouwen waar geen woningen in komen, moet ook voldoen aan bepaalde BENG waarden zoals opgenomen in het Investeringsbesluit Hamerkwartier conform NTA 8800. De gemeente wil in Hamerkwartier voor verwarming, warm tapwater en koeling inzetten op een laagtemperatuur warmtesysteem, in combinatie met duurzame koude en lokale duurzame bronnen. De bodem in Hamerkwartier heeft voldoende vermogen om alle gebouwen van warmte en koude te voorzien. Op basis van de kenmerken van het Hamerkwartier is het daarom de verwachting dat binnen het gebied veelvuldig gebruik zal worden gemaakt van bodemenergie (Warmte Koude Opslag). Gelet op de bouwprogramma’s wordt een veel hogere warmte- dan koudevraag verwacht. Normaal gesproken lossen ontwikkelaars deze onbalans op met droge koelers op de daken.

Vanuit stedenbouwkundig en energetisch oogpunt is dit een onwenselijke situatie. De nabijheid van ’t IJ kan perspectief bieden op een oplossing voor het gehele Hamerkwartier.

2.3 Doelstelling Door het oppervlaktewater van ’t IJ via een collectief netwerk te distribueren kan voor het gehele Hamerkwartier zorg worden gedragen voor de energiebalans van alle individuele bodemenergiesystemen die worden gerealiseerd. Hierdoor blijven daken van gebouwen beschikbaar voor duurzame energieopwekking, groen en waterberging. Om te komen tot realisatie en exploitatie van het TEO-systeem wordt middels een aanbesteding een concessiehouder geselecteerd.

Gemeente Amsterdam Energieplan TEO-systeem Hamerkwartier Fase(n): t/m gunning concessieovereenkomst

3 Energieaanpak Hamerkwartier In dit hoofdstuk wordt een onderbouwing gegeven van de voorgenomen energieaanpak voor het Hamerkwartier.

3.1 Regie op warmte via een Bodemenergieplan Hamerkwartier Gezien de verwachte lange fasering van de transformatie ligt een grootschalig collectief bodemenergiesysteem niet direct voor de hand. Het vollooprisico is hiervoor te groot. Bovendien is de ruimte in de ondergrond voor een collectieve infrastructuur beperkt. Bij grootschalige toepassing van individuele bodemenergiesystemen neemt de drukte in de ondergrond sterk toe en zal er bij strijdige belangen goed over de inpassing van de bodemenergiesystemen nagedacht moeten worden. Daarnaast is het belangrijk om een suboptimale inpassing van bodemenergiesystemen te voorkomen. Zo kan er tussen bodemenergiesystemen onderling negatieve interferentie optreden. Negatieve interferentie betekent dat systemen de temperatuur in elkaars nabijheid zodanig veranderen dat het rendement van die systemen nadelig wordt beïnvloed. Dit met als gevolg dat systemen niet meer (goed) kunnen functioneren. Het totale potentieel van de ondergrond kan optimaal worden gebruikt als er geen negatieve interferentie tussen bodemenergiesystemen onderling of nadelige beïnvloeding van andere ondergrondse functies optreedt. Zie ook figuur 4.

Figuur 4: Thermische effecten bij een geordende (links) en ongeordende ondergrond (rechts)

Het vergt dus in een vroeg stadium regie om een optimaal en duurzaam gebruik van de ondergrond te borgen, zodat alle initiatiefnemers in het Hamerkwartier gebruik kunnen maken van bodemenergie. Zonder regie is de kans groot dat toekomstige partijen die zich gaan vestigen in het Hamerkwartier, als gevolg van wildgroei van bodemenergiesystemen, op een gegeven moment geen gebruik meer kunnen maken van bodemenergie en hierdoor de beoogde duurzaamheidsdoelstellingen in het geding komen. Daarom heeft de gemeente gekozen voor een andere strategie: het organiseren van de ondergrond via het Bodemenergieplan Hamerkwartier. Op het moment dat het Hamerkwartier is aangewezen als interferentiegebied via een gemeentelijke verordening, gaat voor alle gesloten en open bodemenergiesystemen een vergunningsplicht gelden. Door het vaststellen en verankeren van een gemeentelijke beleidsregel kan de gemeente vastleggen op basis van welke regels een vergunningaanvraag voor een gesloten bodemenergiesysteem wordt getoetst. Deze gebruiksregels zijn gebaseerd op het voorkomen van interferentie tussen systemen en het bevorderen van doelmatig gebruik van

Gemeente Amsterdam Energieplan TEO-systeem Hamerkwartier Fase(n): t/m gunning concessieovereenkomst

de ondergrond voor zowel op als gesloten bodemenergiesystemen. Dit kan betekenen dat de gemeentelijke beleidsregel beperkingen oplegt aan de aanleg van gesloten systemen. In het Bodemenergieplan zijn deze gebruiksregels opgenomen waaraan toekomstige initiatiefnemers zich dienen te houden bij de aanleg en exploitatie van een bodemenergiesysteem binnen het plangebied Hamerkwartier. Het plan vormt hiermee, naast de landelijk geldende wetgeving, het toetsingskader voor het bevoegd gezag en de vergunningverlenende instanties. Het bodemenergieplan Hamerkwartier laat zien dat de bodem voldoende potentie heeft om het toekomstig programma (woningen, bedrijven en voorzieningen) van warmte en koude uit de bodem te voorzien. Verder zorgen de opgenomen gebruiksregels in het bodemenergieplan ervoor dat de potentie van de ondergrond optimaal benut kan worden rekening houdend met het karakter van het gebied en wordt ondoelmatig gebruik van de ondergrond voorkomen. Deze gebruiksregels laten zich samenvatten als verticale ordening van de warmte en koude bronnen waardoor alle partijen binnen hun Figuur 5: Verticale ordening ondergrond en scheiding open en gesloten eigen kavel toegang hebben tot bodemlussen bodemenergie. Het Bodemenergieplan wordt naar aanleiding van de aanbesteding mogelijk nog aangepast.

3.2 Collectief regeneratienetwerk als katalysator (duurzame) ambities In meer detail laat het Bodemenergieplan Hamerkwartier zien dat de warmtevraag in het Hamerkwartier circa een factor drie hoger is dan de koudevraag. Ontwikkelaars moeten aan de vergunningverlenende instantie laten zien dat ze na een aantal jaar hun WKO-systeem in balans kunnen brengen. Traditioneel gebruiken ontwikkelaars daar veelal droge koelers (drycoolers) voor welke op de daken worden geplaatst. Droge koelers zijn warmtewisselaars die koelen door omgevingslucht. Het nadeel van deze droge koelers is dat ze kostbare dakruimte innemen. In het Ruimtelijk en Programmatisch Kader staat dat er veel daktuinen worden gerealiseerd. Voor lagergelegen daken (onder de 17 meter) geldt dat de voorkeur uitgaat naar kwalitatief hoogwaardige groene daken die een mooi zicht bieden, een bijdrage leveren aan biodiversiteit en eventueel dienst kunnen doen als daktuin. Daar boven concurreren droge koelers met de opwek van duurzame energie middels zonnepanelen (om de strenge BENG-eisen te halen) en gebruiken ze zelf veel energie. Bovendien kunnen droge koelers voor geluidoverlast zorgen. Door warmte uit het oppervlaktewater van het IJ te gebruiken kan een de genoemde onbalans in de bodem opgeheven worden.

Temperatuurverschillen van het oppervlaktewater uit ‘t IJ kunnen gedurende de seizoenen worden ingezet voor het herstellen van de onbalans in de ondergrond. In de zomer kan warmte uit het

Gemeente Amsterdam Energieplan TEO-systeem Hamerkwartier Fase(n): t/m gunning concessieovereenkomst

oppervlaktewater worden gebruikt om ondergrond weer in balans te brengen. In de winter kan koude geladen worden. Hierdoor kunnen de WKO-systemen gebouwen efficiënter blijven verwarmen en koelen (> COP). Door het oppervlaktewater via een collectief netwerk te distribueren kan voor het gehele Hamerkwartier dit worden georganiseerd. Andere belangrijke redenen om dit te willen zijn dat daken beschikbaar voor duurzame energieopwekking, waterberging en groen en kunnen tot slot ook de achterste kavels, die niet aan het water liggen, gebruik maken van het oppervlaktewater. Alle gemeentelijke ambities worden door het collectieve regeneratienetwerk dus ondersteunt.

Figuur 6: Het regeneratienetwerk en de installatie aan het water vormen gezamenlijk het TEO-systeem

Om de energie uit het oppervlaktewater te kunnen gebruiken dient de gemeente via een aanbestedingsprocedure een partij te contracteren die dit realiseert, onderhoudt en exploiteert. Dit voornemen heeft de gemeente opgenomen in de Investeringsnota Hamerkwartier.

3.3 Vooraanleg backbone TEO-systeem Omdat de werkzaamheden aan en onder de centrale verbindende weg (Gedempt Hamerkanaal) in het Hamerkwartier in 2022 al plaatsvinden, denk hierbij aan de aanleg van riolering, waterleiding, etc. ontstaat er

Gemeente Amsterdam Energieplan TEO-systeem Hamerkwartier Fase(n): t/m gunning concessieovereenkomst

spanning op de planning met het TEO-systeem. Daarom, en in het kader van werk-met-werk maken (kosten efficiënte, overlast), heeft de gemeente Waternet gevraagd om een deel van de TEO-backbone tegelijk met de aanleg van de waterleiding te laten realiseren. Waternet beheert dan deze backbone tot en met gunning van de concessie en draagt de backbone na concessie over aan de concessiehouder. Figuur 7 geeft de beoogde vooraanleg door Waternet weer. In figuur 8 is in dwarsdoorsnede 2-2 van het Gedempt Hamerkanaal de TEOleiding ingetekend onder het fietspad. Het totaal bedrag voor de vooraanleg komt neer op ca. €230.000.

Figuur 7: Weergave vooraanleg backbone TEO-systeem

Figuur 8: Dwarsprofiel Gedempt Hamerkanaal (diameters TEO-leiding niet op schaal)

Gemeente Amsterdam Energieplan TEO-systeem Hamerkwartier Fase(n): t/m gunning concessieovereenkomst

4 Ontwerp en business case In dit hoofdstuk wordt het ontwerp en de business case verder toegelicht. Een verdere onderbouwing is te lezen in bijlage 1. In het ontwerp en de business case zijn de resultaten van de marktconsultatie, zie hoofdstuk 5, reeds verwerkt. In het traject zijn drie verschillende varianten van het TEO-systeem onderzocht. Hieronder een kort overzicht: a) Regeneratie: In deze variant levert het TEO-systeem een beperkt vermogen welke de gehele zomer wordt gebruikt om de onbalans vanhet WKO systeem op te vangen. b) Regeneratie & Back-up: In deze variant levert het TEO systeem naast de regeneratie ook een back-up functie. Deze functie wordt voldaan door een minimale aansluiting van een vermogen van 291kW aan te sluiten welke overeenkomt met één monobron. In deze variant kan een WKO bron van het gebouw uitvallen en kan het TEO systeem als back-up fungeren. Hiervoor wordt een WKO-bron aan het TEO systeem toegevoegd om zodoende voldoende Back-up capaciteit in de winter beschikbaar te hebben. c) Regeneratie, back-up & piekvoorziening: In deze variant levert het TEO systeem naast de bovengenoemde functionaliteiten ook een deel van het piekvermogen in de winter. Hiervoor wordt een WKO bron aan het TEO systeem toegevoegd om zodoende in de zomer warmte op te slaan en deze in de winter uit te leveren.

In het uiteindelijke ontwerp en business case wordt uitgegaan van optie B (regeneratie & back-up). De toekomstige concessiehouder dient per afnemer te bespreken wel type aansluiting gewenst is. Dit biedt flexibiliteit voor zowel de investerende partij als voor de afnemers. Ook zijn de genoemde tarieven nog niet vastgesteld maar die gelden als de beste inschatting op dit moment en als basis voor de te berekenen onrendabele top die als maximale bijdrage vanuit de gemeente wordt gehanteerd. In de voorbereiding op de start van de aanbesteding, dienen de tarieven verder te worden geconcretiseerd.

4.1 Ontwerp en raming Qirion heeft in opdracht van de gemeente een ontwerp gemaakt. Het ontwerp is gebaseerd op het bouwprogramma zoals vermeldt in de Investeringsnota. Figuur 9 laat het ontwerp van het TEO-systeem zien. In het midden onder (rode stip) de inlaten van het TEO-systeem gesitueerd. De collectieve technische ruimte bevindt zich in het stadspark nabij de rode stip. De monobronnen worden geregenereerd met warmte uit het IJ. De dimensionering van IJ uitkoppeling is door de IJ temperatuur, TEO uitkoeling en het te regenereren onbalans. Zowel bij de bron (TEO) als bij de kavels wordt het net hydraulisch gescheiden. Dit wil zeggen dat er via een warmtewisselaar overdracht plaatsvindt van warmte tussen twee gesloten systemen. Het water uit het oppervlaktewater stroomt dus niet in de panden. Dit voorkomt vervuiling van het warmtenet en bij inpandige lekkages het leeglopen van het warmtenet

Gemeente Amsterdam Energieplan TEO-systeem Hamerkwartier Fase(n): t/m gunning concessieovereenkomst

Figuur 9: Voorlopig ontwerp collectieve regeneratie Hamerkwartier

De opzet van het voorlopig ontwerp is als volgt: Het TEO systeem bestaat uit verschillende onderdelen zoals hieronder in figuur 6 is te zien. Samenvattend zijn dat de in- en uitlaat in het oppervlaktewater, de TEO-installatie waar de warmte wordt onttrokken, een distributienetwerk en een afleverset bij de afnemer. De opzet van de rolverdelingen in het systeem is als volgt: Demarcatie/ rolverdeling  Bron oppervlaktewater:  Piek-en back-up voorziening:  Warmtewisselaar:  Monobron-installatie:  Regeneratienet:  Afleverset regeneratienet:  Warmtelevering TEO:

Rijkswaterstaat niet van toepassing nader te bepalen ontwikkelaar van desbetreffende kavel volgt uit aanbesteding volgt uit aanbesteding volgt uit aanbesteding

Gemeente Amsterdam Energieplan TEO-systeem Hamerkwartier Fase(n): t/m gunning concessieovereenkomst

In figuur 10 is een schematische weergave gegeven van het ontwerp van het TEO-systeem.

1.

Technische ruimte TEOsysteem en inlaat IJwater

1

5

5. Warmtepomp ontwikkelaar en aflevering warmte- en koude aan gebruikers door ontwikkelaar

2.Regeneratienet

2 3

4

3. Technische ruimte ontwikkelaar en afleverset regeneratienet

4. Monobron ontwikkelaar

Figuur 10: Schematische weergave

Er zijn twee ramingen gemaakt: een waarbij de technische ruimte van het TEO-systeem zich ondergronds bevindt en een waarbij deze bovengronds is geplaatst. Het verschil in kosten bedraagt ruim een half miljoen euro. In onderstaande raming is de raming inclusief ondergrondse technische ruimte weergegeven.

Figuur 11: Raming (Qirion)

Tot slot wordt opgemerkt dat Liander reeds rekening houdt met het voornemen van de gemeente Amsterdam om een TEO-systeem te ontwikkelen in het Hamerkwartier om zo de door ontwikkelaars te realiseren WKOsystemen te regenereren.

Gemeente Amsterdam Energieplan TEO-systeem Hamerkwartier Fase(n): t/m gunning concessieovereenkomst

4.2 Business case De uitgangspunten en uitkomsten van de ontwikkelde business case worden hier uitgewerkt.

4.2.1

Uitgangspunten business case

De opzet van het TEO-systeem is dat de ontwikkelende partijen niet meer betalen dan zij zouden doen bij het alternatief, hier een droge koeler. Hierdoor zijn de inkomsten van het TEO-systeem beperkt tot een bepaald bedrag. Omdat de exacte kosten van de droge koeler variant verschilt per type ontwikkelaar en programma is het lastig een éénduidig tariefstelsel vast te stellen. In overleg met Qirion, Fakton Energy, de ontwikkelaars en de marktpartijen zijn onderstaande tarieven naar voren gekomen. Deze tarieven zijn qua kosten over een looptijd vergelijkbaar moeten zijn met de kosten van een droge koeler, maar kan per type ontwikkeling afwijken. Deze tarieven zijn als inkomsten opgenomen in de business case. Zodoende geeft de business case een beeld van de benodigde investeringen (o.b.v. ramingen), de onderhoudskosten, de elektra inkoopkosten en de inkomsten. De output van de business case is de onrendabele top die gefinancierd dient te worden via publieke middelen. Hieronder een puntsgewijze samenvatting van de belangrijkste uitgangspunten voor de businesscase. (alle bedragen exclusief BTW)  Rendementseis warmtebedrijf 6%.  De inkomsten worden bepaald door een combinatie van vastrecht (75€/kW/jaar) en projectbijdrage (300€/kW). Daarnaast wordt een GJ-tarief gehanteerd van €1,5 per GJ. De tariefstructuur is lastig te bepalen in deze fase.

De genoemde tarieven zijn gebaseerd op gesprekken met Fakton Energy (adviesbureau), installatietechnische bureaus zoals Hiensch, DWA en Huygen en met de warmtebedrijven via een marktconsultatie. De reacties en input verschilt daarbij per stakeholder. In het proces na dit rapport dient extra aandacht te worden besteed aan de uiteindelijke tarieven.  Onderhoud en beheer: 1% voor het leidingnet, 3% voor de installaties, m.u.v. de TEO installatie (4%)  De aansluitplanning op basis van de verwachte ontwikkelingen van de kavels. Hierbij geldt een onzekerheid. In het volloopscenario zijn alle kleinere ontwikkelingen niet aangesloten  De looptijd is 30 jaar voor leidingnet, 15 jaar voor de installaties.  Voor assets die na afloop van de exploitatieperiode nog niet volledig zijn afgeschreven wordt rekening gehouden met een te vergoeden restwaarde o.b.v. boekwaarde. De restwaarde is nagenoeg nihil.  De inkoopprijs van elektriciteit (grootverbruik) is €100/MWh excl. BTW+REB+ODE+netwerkkosten.  Output business case is de, voor zover, benodigde publieke bijdrage in jaar 1.

4.2.2

Uitkomsten business case

Verwacht wordt dat het TEO-systeem een onrendabele top kent van maximaal 1,85 miljoen euro wanneer deze ondergronds is geplaatst.

Gemeente Amsterdam Energieplan TEO-systeem Hamerkwartier Fase(n): t/m gunning concessieovereenkomst

Figuur 12: Business case bij ondergrondse technische ruimte (Qirion)

De hoogte van de onrendabele top is sterk afhankelijk van de plaatsing van de technische ruimte, is gevoelig voor het al dan niet aansluiten van ontwikkelaars (in de business case is nu uitgegaan dat alle grote ontwikkelingen aansluiten en de kleinere (>90kW) niet) en de hoogte van de afgenomen vermogens. De hoogte van de onrendabele top is erg volatiel/gevoelig. De komende maanden moet in samenspraak met de ontwikkelende partijen en de beoogde marktpartijen meer helderheid komen over de businesscase. Voor de gemeente geldt hierbij een maximale bijdrage van €1,85 miljoen. De impact van hogere gasprijzen zal naar verwachting gering zijn.

Gemeente Amsterdam Energieplan TEO-systeem Hamerkwartier Fase(n): t/m gunning concessieovereenkomst

5 Marktconsultatie Op basis van een voorlopig ontwerp en een concept-business case zijn gesprekken gevoerd met ontwikkelaars. Ook is een formele marktconsultatie via TenderNed uitgevoerd. De resultaten van beide processen zijn in dit hoofdstuk weergegeven.

5.1 Ontwikkelaars Het eigenaarschap van het gebied is als volgt:

Amvest Provast/Hines Draka Eigen Haard

Figuur 13: Eigendomskaart (bron: Concept-Investeringsnota Deel B Hamerkwartier, p16)

In 2021 is met ontwikkelaars Eigen Haard, Provast/Hines (Draka), Vorm/COD/BA (Amvest), Lingotto en Midvast diverse malen gesproken over de ontwikkeling van een TEO-systeem. Duidelijk is geworden dat alle ontwikkelaars positief staan tegenover de ontwikkeling van het TEO-systeem. Het TEO-systeem heeft voor alle ontwikkelaars een toegevoegde waarde. Met enkele van deze ontwikkelaars met al concrete plannen is het ontwerp en de business case in meer detail doorgesproken. Naar aanleiding van de ontvangen feedback is het ontwerp en de business case op de volgende onderdelen aangepast:  

Aan het TEO-systeem is een WKO toegevoegd zodat backup-capaciteit geleverd kan worden. De warmtewisselaars van het ontwerp zijn verbeterd zodat het TEO-systeem meer energie kan leveren.

Gemeente Amsterdam Energieplan TEO-systeem Hamerkwartier Fase(n): t/m gunning concessieovereenkomst

 Er is een nauwkeurigere analyse gemaakt van de beschikbare temperaturen uit het IJ waaruit bleek dat er meer warmte geleverd kan worden. Enkele ontwikkelaars hebben gevraagd of de scope van de aanbesteding niet kan worden uitgebreid met levering van warmte en koude aan de bewoners. Warmtebedrijven hebben aangegeven de ambitie te hebben om ook warmte en koude te leveren maar dat dit niet mogelijk is binnen een concessieovereenkomst, zie paragraaf 5.2. Met een van de ontwikkelaars vindt voorafgaand aan de aanbesteding een verdere detaillering van de hanteren tarieven plaats op basis van een door deze ontwikkelaar gebruikte uitgewerkte referentie. Een belangrijk aandachtspunt hierbij is dat deze ontwikkelaar het TEO-systeem vergelijkt met een energieconcept waarbij de WKO-voorziening gedimensioneerd is op de koudevraag en de resterende warmtevraag, ordegrootte 40% van de benodigde totaalcapaciteit aan warmte, wenst op te wekken met luchtwater-warmtepompen. Dit levert discussie over het te leveren vermogen van het TEO-systeem, de te hanteren tarieven en de wenselijkheid om überhaupt grootschalige luchtwaterwarmtepompen toe te passen in een gebied waar sprake is van netcongestie.

5.2 Warmtebedrijven In de periode september tot en met november is een formele marktconsultatie via TenderNed uitgevoerd. Warmtebedrijven werden aan de hand van een marktconsultatiedocument en vragenlijst uitgenodigd om input te geven. De marktconsultatie werd door zo’n 15 partijen gevolgd. Drie bedrijven hebben de uitnodiging van de gemeente aanvaard om de vragenlijst te beantwoorden en hun vragen in een gesprek toe te lichten. De belangrijkste punten uit deze marktconsultatie zijn als volgt: 



   

Gezien de verwachte lange fasering van de transformatie raden warmtebedrijven een grootschalig collectief bodemenergiesysteem af. Het aansluitrisico is te groot omdat het warmteplan op de middellange termijn onvoldoende aansluitzekerheid biedt. Een aangeboden energieconcept wat anno 2022 bijvoorbeeld aantrekkelijk is, is dat mogelijk acht jaar later niet meer waardoor ontwikkelaars niet meer aan zullen sluiten. Het vollooprisico wordt ook als groot gezien omdat het een gebied betreft waarbij ontwikkelaars zelf gaan ontwikkelen en er niet gestuurd kan worden op een planning. Warmtebedrijven zien een meerwaarde in het toevoegen van een WKO aan de scope van het TEOsysteem. Met het toevoegen van een WKO kan het TEO-systeem meer draaiuren maken en wordt het IJwater nog beter benut. Warmbedrijven adviseren om zo concreet mogelijke afspraken te maken met ontwikkelaars voorafgaand aan de start van de aanbesteding. Enkele partijen geven aan dat een splitsing in een transport- en een leveringsdeel van de concessie mogelijk zinvol kan zijn. De door Qirion berekende onrendabele top lijkt realistisch te zijn. De bijdrage aan de onrendabele top dient te worden uitbetaald in een vroeg stadium om zodoende het grootste effect te hebben.

Gemeente Amsterdam Energieplan TEO-systeem Hamerkwartier Fase(n): t/m gunning concessieovereenkomst

6 Risico’s, aandachtspunten en beheersmaatregelen Risicomanagement is onderdeel van de projectaanpak om te komen tot een concessieovereenkomst. In elke projectfase (schrijven projectplan, voor aanbesteding, gedurende aanbesteding) worden risicosessies belegt waarin aandacht is voor de belangrijkste risico’s, aandachtspunten en beheersmaatregelen. Veelvuldige afstemming vindt plaats om het TEO-systeem zo goed mogelijk te verankeren in de reguliere processen van het Hamerkwartier. Binnen het IB worden in het kader van het Warmte voor de Stad programma actief geleerde lessen verspreid als het gaat om concessieaanbestedingen. De belangrijkste risico’s, aandachtspunten en beheersmaatregelen zijn als volgt: 1.

Ongewenste gebeurtenis: inpasbaarheid TEO-systeem in de openbare ruimte is onvoldoende a. Oorzaak: i. Bij het maaiveldontwerp van het stadspark en de kades is onvoldoende rekening gehouden met de plaatsing van een ondergrondse technische ruimte en voorzieningen in de kade om het IJ-water toegankelijk te maken voor het TEO-systeem. ii. Bij het ontwerp van leiding tracé voor water-, riolering en energiesystemen en het maaiveldontwerp is onvoldoende rekening gehouden met het toevoegen van een het leidingnetwerk van het TEO-systeem. Realisatie van deze systemen vindt plaats nog voordat het TEO-systeem is gegund. b. Gevolg: i. Meerkosten van het TEO-systeem en een verhoging van de onrendabele top. ii. Extra overlast wanneer reeds aangelegde wegen opnieuw open moeten. c. Beheersmaatregel: i. Omdat de werkzaamheden aan en onder de centrale verbindende weg (Gedempt Hamerkanaal) in het Hamerkwartier in 2022 al plaatsvinden, denk hierbij aan de aanleg van riolering, waterleiding, etc. ontstaat er spanning op de planning met het TEO-systeem. Daarom en vanuit het oogpunt werk-met-werk maken en kostenbesparing is een opdracht aan Waternet verstrekt om een deel van de TEObackbone tegelijk met de aanleg van de waterleiding te realiseren. Waternet beheert dan deze backbone tot en met gunning van de concessie en draagt de backbone na concessie over aan de concessiehouder.

Op deze wijze wordt voorkomen dat het TEOsysteem later niet meer inpasbaar is of dat het Gedempt Hamerkanaal opnieuw open moet. ii. De inlaat van het TEO-systeem en technische ruimte dient goed ingepast te worden in het ontwerp van het park. De ruimtelijke consequenties van het ontwerp van de technische ruimte van het TEO-systeem (Qirion) is geborgd in het maaiveldontwerp van het stadspark.

2.

Ongewenste gebeurtenis: vooraanleg backbone is (van) onvoldoende (kwaliteit) a. Oorzaak: i. De vooraanleg is van onvoldoende kwaliteit, de vooraanleg is niet passend bij de ambities van de toekomstige concessiehouder en tot slot is een risico op incorrect beheerd in de periode tussen realisatie en overdracht van Waternet aan de concessiehouder.

Gemeente Amsterdam Energieplan TEO-systeem Hamerkwartier Fase(n): t/m gunning concessieovereenkomst

b. Gevolg: i. Wanneer de vooraanleg van onvoldoende kwaliteit is zal de concessiehouder onvoldoende in staat zijn om hier op de gewenste wijze gebruik van te maken. c. Beheersmaatregel: i. Om dit te voorkomen is het ontwerp verricht door een ingenieursbureau wat veel werkt voor warmtebedrijven en zijn de specificaties van dit ontwerp gedeeld in het kader van de marktconsultatie. Ook wordt aandacht besteed aan de wijze van oplevering. Door warmtebedrijven is geadviseerd om gedurende de aanbesteding een bezoek aan het in uitvoering zijnde werk te organiseren. 3.

Ongewenste gebeurtenis: ontwikkelaars sluiten niet aan a. Oorzaak: i. Het TEO-systeem heeft te weinig toegevoegde waarde. ii. Aansluiting op het TEO-systeem is te duur. iii. Vanuit stedenbouwkundig oogpunt is er onvoldoende belang bij het vrijspelen van dakoppervlak door het TEO-systeem. b. Gevolg: i. De business case van de concessiehouder is matig/zwak met uiterlijke mogelijkheid dat zij uiteindelijk faillissement moet aanvragen. c. Beheersmaatregel i. Ontwikkelaars zijn intensief betrokken bij het ontwerp van het TEO-systeem zodat deze goed aansluit bij hun behoeften. ii. Het gehanteerde tarievenkader van het TEO-systeem is zodanig dat dat ontwikkelaars een concurrerend aanbod krijgen in vergelijking met een energiesysteem met droge koelers. iii. De gemeente staat conform de Investeringsnota deel A de toepassing van droge koelers en luchtwaterwarmtepompen niet toe. iv. Met ontwikkelaars zal zo mogelijk een intentieovereenkomst worden gesloten waarin aansluiten op het TEO-systeem is opgenomen. v. Tot slot geldt er een aansluitverplichting conform het Warmteplan waarbij restricties gelden op het gebied van geluidsemissie.

4.

Ongewenste gebeurtenis: aanbesteding mislukt a. Oorzaak: i. Wanneer te strenge/klemmende kaders worden toegepast is het voor marktpartijen niet mogelijk om een aanbieding te doen. Bovendien heeft de markt een zeer beperkte ervaring met TEO-concessies. Voor zover bekend zijn die er nog niet. ii. De benodigde onrendabele top is er volatiel. b. Gevolg: i. Partijen schrijven niet in. ii. Een collectief regeneratiesysteem ontstaat niet. c. Beheersmaatregel i. Middels een marktconsultatie is opgehaald binnen welke kaders warmtebedrijven wel kunnen aanbieden. Warmtebedrijven verwachten een onrendabele top. Voor aanbesteding moet zicht zijn op dekking van deze onrendabele top. ii. Marktconsultatie en een dialoogronde in de aanbesteding om zodoende flexibiliteit te houden om bepaalde voorwaarden aan te passen.

5.

Ongewenste gebeurtenis: contractbeheer gemeente is onvoldoende a. Oorzaak: i. Verschillende grondeigenaren. ii. Geen programmatische aanpak concessies Amsterdam.

Gemeente Amsterdam Energieplan TEO-systeem Hamerkwartier Fase(n): t/m gunning concessieovereenkomst

iii. Na de aanbesteding zal er afstemming nodig zijn tussen gemeente en concessiehouder over de ruimtelijke inpassing van de leidingen en de centrale technische ruimte.

b. Gevolg: i. De concessiehouder wordt onvoldoende ondersteunt in de ontwikkeling van een TEOsysteem in het Hamerkwartier. c. Beheersmaatregel i. Op dit moment wordt met R&D gewerkt aan het opzetten van een programma LTW concessiebeheer. Binnen dit programma dient alle kennis en kunde opgebouwd te worden om de gemeente een keuze voor te leggen aan het eind van de concessieduur met een financiële onderbouwing indien nodig.

Gemeente Amsterdam Energieplan TEO-systeem Hamerkwartier Fase(n): t/m gunning concessieovereenkomst

7 Aanbesteding Concessies (voor warmtenetten, ook op basis van TEO) dienen sinds 1 juli 2016 volgens de regels van de aanbestedingswet aanbesteed te worden. De gemeente dient daarom via een aanbestedingsprocedure een partij te contracteren die dit realiseert, onderhoudt en exploiteert. Alvorens de aanbesteding te starten wordt de warmteketen georganiseerd en benodigde randvoorwaarden afgedekt (7.1). Vervolgens start de aanbestedingsfase (7.2).

7.1 Organiseren warmteketen Om de slagingskans te vergroten dient de warmteketen van het TEO-systeem zo goed mogelijk georganiseerd te worden alvorens de aanbesteding te starten. Globaal geeft onderstaande figuur dit weer: Warmtebronnen • Beschikbaarheid locatie TEO-inlaat • TEO-vergunning • Bodemenergieplan

Infrastructuur

Levering

Afnemer

• Wenstracé procedure doorlopen: beschikbaar stellen ondergrond • Vooraanleg backbone • Beschikbaarheid locatie eventuele technische ruimte

• Committeren klanten: IOVK aanwezige ontwikkelaars en bestaande bouw en KESgesprekken • Warmteplan (aansluitverplichting) • Privaatrechtelijke afspraken

Figuur 14: Organiseren warmteketen

In onderstaand schema zijn alle stappen verder uitgewerkt: Doel en product

Planning

Deadline gereed

Uitwerking

Organiseren warmteketen: bron, infrastructuur, levering Marktconsultatie

2 maanden

Oktober

Het projectplan wordt uitgewerkt tot een zelfstandig leesbaar

2021

marktconsultatiedocument

waarin

alle

bovenstaande

stappen

verwerkt zijn. De aanpak, aanbestedingsstrategie, business case, het VO en de afspraken met Waternet (o.a. beheer, realisatie en kosten vooraanleg backbone) worden gedeeld. De aanpak wordt getoetst middels de marktconsultatie. Na afloop van de marktconsultatie wordt het projectplan verbetert en resultaten van de marktconsultatie worden daarnaast geborgd in een marktconsultatiedocument. Privaatrechtelijke

6 maanden

Q1 2022

afspraken

Om te voorkomen dat de gegunde concessiehouder straks een concessie maar geen afnemers wordt de aansluitkans vergroot middels het opleggen van een aansluitverplichting middels AO/afsprakenbrief/ realisatieovereenkomst/ erfpachtovereenkomst/intentieovereenkomst.

Ruimtelijke

6 maanden

Q1 2022

De

inpasbaarheid

van

het

TEO-net

wordt

georganiseerd.

Gemeente Amsterdam Energieplan TEO-systeem Hamerkwartier Fase(n): t/m gunning concessieovereenkomst

reserveringen

Raakvlakkenmanagement met K&L en wenstracé-procedure vindt plaats en interne afstemming met IB op het gebied van techniek en fysieke inpassing. Dit alles in nauwe afstemming met Waternet

TEO-vergunning

3 maanden

Q2 2022

We doen dit om zekerheid te bieden aan de markt zodat ze sneller een vergunning krijgen.

Vooraanleg

12 maanden

Q2 2022

backbone

Waternet realiseert de vooraanleg van de backbone tegelijkertijd met de werkzaamheden aan en onder de centrale verbindende weg (Gedempt Hamerkanaal) in het Hamerkwartier.

Borging randvoorwaarden aanbesteding door gemeenteraad Bodemenergieplan

-

en aanwijzing

Februari

De Interferentieverordening en het Bodemenergieplan waarborgen

2021

doelmatig gebruik van de ondergrond door ontwikkelaars. Een

Interferentiegebied

collectieve regeneratieoplossing op basis van oppervlaktewater van het IJ ligt voor de hand zodat alle ontwikkelaars in het Hamerkwartier de verwachte onbalans kunnen herstellen.

Warmteplan

6 maanden

December

Om te voorkomen dat de gegunde concessiehouder straks een

2021

concessie heeft maar geen afnemers wordt de aansluitkans vergroot middels het opleggen van een aansluitverplichting middels een warmteplan. Het warmteplan moeten door de gemeenteraad worden vastgesteld.

Dekking onrendabele top

6 maanden

Februari

De business case van het TEO-systeem laat een onrendabele top.

2021

Voorafgaand aan de aanbesteding moet de onrendabele top afgedekt zijn.

7.2 Aanbestedingsprocedure De aanbesteding start nadat de gemeenteraad het Warmteplan en Bodemenergieplan Hamerkwartier heeft vastgesteld, het gebied Hamerkwartier toegevoegd is aan de Verordening interferentiegebieden bodemenergiesystemen 2014 en er dekking is om een mogelijke onrendabele top op te vangen. Voor het in de markt zetten van een concessieopdracht en de te doorlopen procedure dient de opdrachtwaarde verder te worden onderzocht. Het betreft een opdracht voor realisatie en exploitatie van een collectief regeneratiesysteem. De concessiehouder verdient zijn investering terug middels de exploitatie hiervan. De verwachte exploitatiewaarde ligt rond het drempelbedrag voor Europees aanbesteden. Mogelijk moet er daarom Europees aanbesteed worden. De inschrijvingen op de aanbesteding worden vergeleken op basis van prijs (benodigde bijdrage onrendabele top), technische, sociale en duurzaamheidsaspecten. Vervolgens wordt met een vooraf bepaalde weging de winnende inschrijving bepaald. Bij gunning wordt middels gunningcriteria uitgegaan van de beste-prijskwaliteit verhouding. Inschrijvers worden zo gestimuleerd om publieke belangen zo goed mogelijk te honoreren en de benodigde gemeentelijke bijdrage om de onrendabele top te dekken te minimaliseren. De concessieovereenkomst dient door het College van B&W te worden ondertekend.

In het schema op de volgende bladzijde zijn alle stappen verder uitgewerkt:

Gemeente Amsterdam Energieplan TEO-systeem Hamerkwartier Fase(n): t/m gunning concessieovereenkomst

Doel en product

Planning

Deadline gereed

Uitwerking

Voorbereiding aanbestedingsprocedure Schrijven

Inkoop-

2 maanden

Q1 2022

Een Inkoopstrategie wordt opgesteld, de aanbestedingsprocedure

strategie

wordt uitgewerkt, de geschiktheids- en selectie-eisen worden geïnventariseerd en inzicht wordt gegeven in de verschillende gunningcriteria (duurzaamheid, betaalbaarheid, leveringszekerheid, open en toekomstvast) en BPKV-mogelijkheden. Onderdeel van deze stap is het organiseren van een risicosessie waarin risico’s en kansen worden

geüpdate

en

gekwantificeerd

worden

en

welke

beheersmaatregelen nodig zijn. De Inkoopstrategie wordt ter goedkeuring aangeboden aan de opdrachtgever Energie en de Tenderboard Fysiek. O.b.v. de inkoopstrategie kunnen onderstaande stappen er iets anders uitzien. Schrijven selectieleidraad

3 maanden

Q1 2022

Met behulp van bovenstaande stappen kan een selectie- en gunningleidraad worden ge(her)schreven. In een sessie wordt de risicoen kansanalyse van de Inkoopstrategie herijkt. Het pakket aan aanbestedingsdocumenten wordt ter toetsing voorgelegd aan de Tenderboard Fysiek.

Schrijven

dialoog-

en

3 maanden

Q2 2022

Gedurende de selectiefase worden de dialoog- en inschrijvingsleidraad

gunningleidraad

uitgewerkt. Het pakket aan aanbestedingsdocumenten wordt ter wordt ter toetsing voorgelegd aan de Tenderboard Fysiek. Aanbesteding Het Investeringsbesluit van het Hamerkwartier is het startschot voor de aanbestedingsprocedure. Van de inschrijvingen in deze fase worden twee tot vier partijen geselecteerd. Deze worden uitgenodigd voor een bijeenkomst waarin het vervolg van de aanbestedingsprocedure wordt toegelicht. In de Gunningsfase worden de stappen gezet om te komen tot een concessieovereenkomst o.v.v. besluitvorming in het College van B&W.

Selectiefase

3 maanden

Q2 2022

Gunningsfase

6 maanden

Q3 2022

2 maanden

Q3/4 2022

Bestuurlijke

borging

Vaststellen van de concessieovereenkomst en informeren raad.

resultaten Realisatie en exploitatie Realisatiefase

6-12 maanden

Exploitatiefase

30 jaar

Q4 2023 Contractmanagement

Gemeente Amsterdam Energieplan TEO-systeem Hamerkwartier Fase(n): t/m gunning concessieovereenkomst

Bijlage 1 – Voorlopig ontwerp en business case 

Qirion rapport: Rapportage Regeneratie Hamerkwartier