A - 29 Ruimtelijke Ordening (30) bijlage 1 Omgevingsvisie Amsterdam 2050 Een

De essentie van vrije ruimte is echter dat dit samen opgaat: de gemeente speelt vrij, de initiatiefnemers vullen in. Het huidige landschap van vrije ruimte in Amsterdam weerspiegelt nog niet voldoende de diversiteit van Amsterdam en zijn bewoners. We willen vrije ruimte beschikbaar en toegankelijk maken voor een bredere groep Amsterdammers. Bij de toewijzing van ruimte moet er dus extra oog zijn voor initiatieven die aanvullend zijn op het huidige aanbod. Er komt nog een pakket aan maatregelen en initiatieven voor vrije ruimte. Onderdeel hiervan is het voornemen om in Amsterdam ruimte te maken voor een grote experimentele woon-werkgemeenschap.

161

Digitale omgeving Amsterdam heeft in 2019 een Agenda Digitale Stad opgesteld, met daarin drie ambities. De eerste is een vrije digitale stad: technologie moet de vrijheid van meningsuiting koesteren. Een vrije en eerlijke toegang tot de digitale omgeving moet worden gegarandeerd. Ten tweede de inclusieve digitale stad: hier staat voorop dat de digitale omgeving alle Amsterdammers helpt om zich te ontwikkelen. Toegang tot informatie en educatie is hierbij cruciaal. De derde ambitie is de creatieve digitale stad: hier leggen we de verbinding met kunst en cultuur. Creativiteit moet in de stad de ruimte krijgen, en kunnen bijdragen aan oplossingen voor maatschappelijke problemen, inclusief die van de technologie zelf. Digitalisering is een van de grootste transities van deze tijd. De i-Amsterdammer gedraagt zich heel anders dan de Amsterdammer van weleer, met steeds meer gevolgen voor de fysieke stad: in de detailhandel, in de openbare ruimte, bij bibliotheken, het onderwijs, in de mobiliteit, de manier waarop we werken enzovoorts. Al die effecten, positief en negatief, zijn direct en indirect terug te vinden in vele hoofdstukken van deze omgevingsvisie, maar kunnen ook vaak nog niet goed op waarde worden geschat. Daarom is het des te belangrijker dat het maatschappelijk debat daarover de komende jaren blijft worden gevoerd.

Maatschappelijke voorzieningen Maatschappelijke voorzieningen worden in de regel niet door de markt gerealiseerd en beheerd. De zorg voor maatschappelijke voorzieningen is deels een wettelijke taak, zoals bij onderwijshuisvesting, bibliotheken en verplichtingen die volgen uit Wet maatschappelijke ondersteuning en Jeugdwet. Maar Amsterdam heeft ook zelf de ambitie een complete stad te zijn, in bestaande en nieuwe buurten. Daar horen voorzieningen bij als scholen, en jeugd-, zorg-, opvang-, buurt-, wijk-, cultuur-, sporten speelvoorzieningen, in bestaande en nieuwe buurten. Naast kleine voorzieningen in buurten en wijken kent Amsterdam veel grootstedelijke voorzieningen, zoals voor middelbaar en hoger onderwijs, geestelijke gezondheidszorg,

162

topsport en cultuur. Zij hebben een functie voor de hele stad, het land en soms zelfs mondiaal. Daarmee bepalen ze mede de aantrekkelijkheid van Amsterdam en de metropoolregio als geheel. Voorzieningen voor sport en spel komen verderop in de beleidsagenda uitgebreider aan bod in het hoofdstuk Gezonde stad. Referentienormen De zorg voor maatschappelijke voorzieningen is verankerd in beleid voor onderwijs, sport, zorg, kunst en cultuur, en basisvoorzieningen. De meeste ruimtelijke consequenties voor de groei van de stad zijn vastgelegd in de in 2018 vastgestelde Referentienormen voor maatschappelijke voorzieningen, groen en spelen. Doel is de groei van de stad gelijk op te laten gaan met een voldoende, gespreid en fijnmazig maatschappelijk programma, zowel binnen- als buitenvoorzieningen. De referentienormen zijn gekoppeld aan financiering en blijven van kracht. Daarnaast biedt een scala aan beleid kaders voor maat voor maatschappelijke voorzieningen van de 21e eeuw. Van de Sportvisie 2025, het Actieplan Age Friendly City tot de Amsterdamse Impuls Schoolpleinen. Nieuwe richtingen Woningen en voorzieningen gaan samen We bouwen niet enkel woningen, maar we maken stad. Dat betekent dat we sturen op de totale functiemix, in plaats van woningen programmeren en de benodigde voorzieningen er pas daarna uit afleiden. Maatschappelijke voorzieningen staan centraal.

Ook moeten we die mix vaker bezien op het niveau van de wijk en de stad als geheel, in plaats van programmeren in losse projecten. Het uitgangspunt voor stadsontwikkeling wordt daarmee scherper: indien de complete voorzieningenstructuur niet kan worden gerealiseerd, dan kunnen ook de woningen niet worden gebouwd. Wij constateren dat huisartsenposten zich vanwege stijgende huren moeilijker in verschillende Amsterdamse buurten kunnen vestigen of handhaven. Als gemeente willen we dat deze voorzieningen, ook al vallen ze onder marktregels, voor alle buurten behouden blijven. We zoeken naar manieren om dit mogelijk te maken. In Deel II Waar van deze omgevingsvisie

Omgevingsvisie 2050 | Een menselijke metropool

worden verscheidene nieuwe typen stadsmilieus voorgesteld, die afhankelijk van locatie, ontsluiting, dichtheid en mate van functiemenging een eigen programma aan maatschappelijke voorzieningen vergen. De referentienormen zullen worden gespecificeerd naar deze beoogde stadsmilieus. In de dichtheid van de milieutypologieën in deze omgevingsvisie is daar ruimtelijk al rekening mee gehouden. Vooralsnog komen de financiële lasten van een compleet voorzieningenniveau vooral terecht bij de gemeente. We gaan onderzoeken of deze lasten gelijkmatiger verdeeld kunnen worden over ontwikkelende partijen, zowel ruimtelijk als financieel. Naoorlogse wijken In met name Nieuw-West, Zuidoost en delen van Noord kunnen de ruimtelijke randvoorwaarden voor een inclusieve stad nog aanmerkelijk worden verbeterd. Door onder andere een eenzijdige sociale woningvoorraad is er ruimtelijke segregatie naar sociaal-economische status en congregatie naar herkomst. Lage woningdichtheden, dalende huishoudensgroottes en vergrijzende inwoners veroorzaken een uitholling van het draagvlak voor voorzieningen en wijkeconomie. Het ontbreken van een rijke voorzieningenmix ondergraaft de aantrekkelijkheid van buurten en zorgt voor een toenemend isolement van mensen. In deze wijken blijven we investeren bestaande kwaliteiten: mensen, voorzieningen en ruimte voor lokale initiatieven.

Maar we moeten ook bouwen aan meer draagvlak voor een zo breed mogelijk scala aan voorzieningen, met verdichting, meer en diversere woningen voor middengroepen, meer ruimte voor werkfuncties, met aantrekkelijke, verbindende stadsstraten met ruimte en kansen voor lokaal ondernemerschap. Soms kan ook de vestiging van grootstedelijke voorzieningen hieraan bijdragen, omdat de rest van de stad vaker naar de buurt komt. De vestiging van grootstedelijke voorzieningen op centrale plekken buiten het centrum wordt daarom een belangrijk uitgangspunt, als onderdeel van de strategische keuze voor meerkernige ontwikkeling. Overigens blijft ruimte voor cultuurvormen op buurtniveau net zo belangrijk, in alle wijken van de stad.

Deel III | Wat

Vergrijzing De vergrijzing vereist de komende jaren meer aandacht. Er komen 80.000 oudere Amsterdammers bij tot 2050. Uitgangspunt van het Rijksbeleid voor wonen en zorg is dat mensen tot op hoge leeftijd zelfstandig blijven wonen. De vergrijzing en het rijksbeleid ten aanzien van langer zelfstandig wonen hebben een enorme impact op het woonzorglandschap. Er is sterke behoefte aan woningen waar ouderen met een ondersteunings- en/of zorgbehoefte in een veilige omgeving zelfstandig kunnen wonen mét eenvoudige toegang tot zorg en (extra) ondersteuning. Een omgeving waar bovendien gemakkelijk sociale contacten kunnen worden aangegaan. Het is daarom belangrijk om bij de inrichting van wijken de samenhang tussen wonen, woonomgeving, welzijn, zorg, economie en mobiliteit als uitgangspunt te nemen. Deze aspecten komen samen in het concept van woonzorgzones. Naast voldoende aangepaste of levensloopbestendige woningen met mogelijkheid tot domotica, kenmerkt een woonzorgzone zich door een verhoogd voorzieningenniveau van ondersteunings-, welzijns- en zorgdiensten. Het resultaat is een woon- en leefomgeving waar mensen lang zelfstandig, veilig en prettig kunt wonen. Zie ook de paragraaf over Wonen verderop in dit hoofdstuk. Zelforganisatie en eigenaarschap Het zijn vooral gevestigde professionele partijen die maatschappelijke voorzieningen realiseren en exploiteren.

Tegelijkertijd groeit de vraag vanuit bewoners voor meer zeggenschap over hun eigen leefomgeving, inclusief voorzieningen. Die wensen moeten de ruimte krijgen. Voor een deel kan dat in broedplaatsen en vrije ruimtes, maar ook in het voorzieningenbeleid zelf moet meer ruimte komen voor nadere invulling door cocreatie en lokale initiatieven. Ook al is dat in planvorming vaak moeilijk, gebiedsontwikkelingen zouden niet op voorhand volledig moeten worden dicht gepland. Zie ook Agenda voor Samen stadmaken in Deel IV HOE. Uit ervaring blijkt dat sterke, enkelvoudige functies de beste kansen bieden op goed

163

gebruik en een sterk gevoel van eigenaarschap bij gebruikers. Dat betekent dus geen grote diversiteit aan functies onder één dak en achter één voordeur, maar juist eigen ingangen en zelfstandig beheer. De ligging van maatschappelijke voorzieningen in de buurt past bij de functie. Dat betekent dat scholen en voorzieningen voor sommige kwetsbare groepen in de luwte liggen, terwijl meer publieke functies juist heel goed op drukke plekken als stadsstraten en plekken met een stedelijke betekenis passen, waar ze bijdragen aan levendigheid in de openbare ruimte en draagvlak voor ondernemers.

Wonen Algemeen Steden als Amsterdam zijn populair. De druk op de ruimte vertaalt zich bij woningen in lange wachttijden voor sociale huur, een groot gebrek aan middeldure woningen en sterk gestegen prijzen in de vrije sector. Woningzoekenden vinden tegenwoordig alleen met lang wachten en veel geld of geluk nog een woning in Amsterdam. Ook op regionaal niveau is er schaarste, maar niet overal even veel. Het is niet aannemelijk dat op lange termijn de druk op de stad minder groot wordt. Daarmee blijft er ook grote vraag naar woningen. Toegang tot de stad, betaalbaarheid, omgaan met schaarste, tegengaan van negatieve effecten van segregatie woningkwaliteit: woonbeleid is en blijft een belangrijk instrument voor het behalen van veel doelen in deze omgevingsvisie. Het Amsterdamse woonbeleid omvat onder andere de in 2017 vastgestelde Woonagenda 2025, de Huisvestingsverordening Amsterdam 2020, de Doelgroepenverordening Woningbouw Amsterdam, de Actualisatie Bestuursopdracht Ontwikkelbuurten 20192022 en Samenwerkingsafspraken 2020-2023 met de Amsterdamse Federatie van Woningcorporaties en de Amsterdamse huurderskoepels. Het samen werken aan een ongedeelde stad doen we met enig realisme: de grote druk die wordt uitgeoefend op de Amsterdamse woningvoorraad door nieuwkomers, het toerisme, de platformeconomie, speculanten en andere factoren vragen om scherpe beleidskeuzes.

164

Iedere twee jaar wordt onderzoek gedaan naar de leefbaarheid in Amsterdamse buurten (WiA). De indicatoren zijn buurttevredenheid, ervaren overlast, schoon en heel, veiligheid en prettig samenleven. Sociale cohesie in een buurt speelt een belangrijke rol bij het prettig samenleven, maar voor de leefbaarheid is veiligheid en het onderhoud van de openbare ruimte ook belangrijk. De jaarlijkse rapportcijfers voor de woonomgeving spreken duidelijke taal: waarderingen van 7 of 8 in een ruim centrumgebied en lagere waarderingen in de naoorlogse wijken. De opgave voor de toekomst is om die verschillen te verkleinen. Nieuwe richtingen Een meer regionale blik Deze omgevingsvisie hanteert nadrukkelijk een regionaal perspectief, ook als het gaat om wonen. De metropoolregio biedt een rijk palet aan leefmilieus en woningtypen en Amsterdam levert daar een bijdrage aan. We ondersteunen de regio bij het bouwen aan meer stedelijkheid in de regiokernen, zodat deze in een deel van de vraag naar stedelijk wonen kunnen voorzien. Daarom kiezen we voor meerkernige ontwikkeling: de stedelijke kwaliteiten van kansrijke gebieden, ook buiten de gemeente Amsterdam, kunnen daarmee omhoog worden gebracht: verdichting met hoge kwaliteit, meer menging met andere functies, meer verblijfkwaliteit in de openbare ruimte. Met betere ov- en fietsverbindingen en een regionaal werkende huursector.

De Woondeal tussen Rijk en Metropoolregio Amsterdam uit 2019 vormt hiertoe een begin. We groeien toe naar een evenwichtiger regio met fysiek en sociaal gemengde wijken, zodat meer mensen een passende(r) woning kunnen vinden in het woonmilieu van hun keuze. Vitale buurten Met deze omgevingsvisie wil Amsterdam een betere stad worden voor alle inwoners. In veel buurten moet er een nieuwe balans komen tussen wonen, werken en recreëren. Uitgangspunt daarbij zijn complete buurten, dus gemengde, stedelijke wijken als sociaal veilige leefgemeenschappen, met maatschappelijke functies, werkfuncties, winkels, cultuur, mogelijkheden voor kinderen om er fijn op te groeien. Bewoners kunnen voor veel in hun eigen buurt terecht. Ze

Omgevingsvisie 2050 | Een menselijke metropool

voelen zich eigenaar van hun buurt en dragen ook zelf bij aan de kwaliteit van de leefomgeving. We hebben hiermee eigenlijk geen woningbouwopgave, maar een opgave voor stadmaken. Nabijheid als ordenend principe is hierbij heel belangrijk. Dit betekent dat voorzieningen nabij de woning gelegen zijn. Hierdoor zijn mensen, en vooral kwetsbare groepen, eerder genegen zijn naar buiten te gaan. Dit draagt bij aan het tegengaan van eenzaamheid en nodigt uit tot alledaags bewegen: lopend of fietsend naar winkel, buurthuis of het groen. Prettige woningen Het uitgangspunt dat een woning is om in te wonen blijft ook de komende jaren van kracht. Meer regulering moet de uitwassen van onder meer speculatie, verkamering en vakantieverhuur verminderen. Alleen dan kunnen buurten vitaal worden en blijven. Verder verdienen bouwkundige staat en binnenklimaat van Amsterdamse woningen de komende jaren meer aandacht, zoals voldoende oppervlak, flexibiliteit in de indeling, buitenruimte, daglicht en doorluchting. Daarvoor zijn drie redenen. Ten eerste verandert het klimaat, kansen op extreme hitte, wateroverlast en droogte nemen toe. Dat vereist steeds meer aanpassingen aan daken, afwatering, zonweringen, funderingen enzovoorts. Zie ook de paragraaf Klimaatbestendig in het hoofdstuk Duurzame stad. Ten tweede maakt de populariteit van Amsterdam dat ook slechte woningen goed verhuurbaar zijn.

Goed onderhoud, het wegwerken van achterstallig onderhoud en goed verhuurderschap moeten dan vaker worden afgedwongen. De Amsterdamse woningcorporaties en particuliere verhuurders zijn hierin belangrijke partners. Tot slot heeft de corona-epidemie extra duidelijk gemaakt dat de tendens tot meer thuiswerken gevolgen kan hebben voor basiseisen die we stellen aan woningen. Details en sturingsmogelijkheden zijn nog niet helder, maar er zijn zeker redenen voor meer beleidsmatige aandacht voor dit punt in de toekomst. Eigen zeggenschap en verantwoordelijkheid geven vaak de beste beheerresultaten. Daarom vormen wooncoöperaties in verschillende varianten belangrijke concepten voor de toekomst. Zie ook het hoofdstuk Agenda voor Samen stadmaken in Deel IV HOE. Deze vorm

Deel III | Wat

van ontwikkeling biedt vooral in de naoorlogse wijken een mogelijkheid om met verdichting blijvend betaalbare huurwoningen voor middeninkomens toe te voegen. De aard van deze ontwikkelvorm versterkt betrokkenheid bij de eigen woning en woonomgeving. In de stad zijn diverse ouderengroepen die gemeenschappelijke vormen van wonen willen realiseren. Deze groepen zoeken een locatie, een pand, een corporatie of een particuliere investeerder die wil ontwikkelen. Het is belangrijk deze groepen te ondersteunen en te faciliteren bij het opzetten van deze woongemeenschappen. Ouderenhuisvesting De Amsterdamse bevolking vergrijst. Het hedendaagse uitgangspunt is dat ouderen tot op hoge leeftijd zelfstandig blijven wonen. Zo mogelijk worden bestaande seniorenwoningen geschikt gemaakt voor langer passend en prettig wonen van ouderen. Daarnaast zullen er echter ook bestaande woningen voor ouderen zijn, die niet geschikt te maken zijn voor ouderen gegeven de te hoge kosten voor verbetering. Ouderen die hier wonen zullen moeten verhuizen naar een meer geschikte woning. Het is belangrijk ouderen goed te informeren over de mogelijkheden van doorstroming naar een andere, meer geschikte woning, al dan niet een geclusterde ouderenwoning. Daar moeten meer geschikte woonvormen voor komen, bijvoorbeeld geclusterd wonen voor contact, onderlinge hulp en zorg op maat.

Ook de openbare ruimte in buurten moet meer op ouderen worden toegesneden dan we tot nu toe gewend zijn, met veilige looproutes, bankjes en fijnmazige voorzieningen om de hoek. Moderne combinaties van wonen en zorg worden de komende tijd uitgewerkt in een specifieke woon-zorgvisie. Geclusterd wonen draagt bij aan kwaliteit van leven, het vergroten van de zelfredzaamheid, het verminderen van eenzaamheid en daardoor aan een afname van zorg en ondersteuningsbehoefte. Geclusterde woonvormen voor ouderen stellen ouderen in staat langer zelfstandig te wonen, in elkaars nabijheid, met omkijken naar elkaar en met meer woonplezier. Onder geclusterde ouderenwoningen valt een brede variatie aan woonvormen, maar het gaat om minimaal vijf woningen, waar ouderen zelfstandig wonen, gebruik kunnen maken van

165

een gemeenschappelijke ruimte en een beroep kunnen doen op zorg en ondersteuning in de nabijheid. Geclusterd wonen past ook goed in het concept wooncirkel waar ook zorginfrastructuur aanwezig is. Een wooncirkel is een cirkel getrokken om een kern in een gewone buurt. Kern van de wooncirkel is een intramurale 24 uurs zorgvoorziening voor verpleeg- en verzorging. In de cirkel wonen mensen zelfstandig, op maximaal 10 minuten afstand van de kern. Als zij zorg of ondersteuning nodig hebben, kunnen zij een beroep doen op de zorg en ondersteuning in de kern. Marktpartijen kunnen zich ook inzetten om de doorstroming in de stad te bevorderen door het nieuwe aanbod van woningen primair te richten op Amsterdammers die een woning achterlaten in de bestaande voorraad. Betaalbaar wonen De betaalbaarheid van het wonen is een belangrijk onderdeel van de beleidsagenda. Voor woningzoekenden met een de laag- of middeninkomen is het erg moeilijk om een betaalbare woning te vinden. Amsterdam is een ongedeelde stad waar iedereen welkom is ongeacht inkomen, opleiding, leeftijd of huishoudenssamenstelling. Daarbij is het van belang dat voor alle doelgroepen betaalbare en kwalitatief goede woningen zijn in alle wijken. Voor bepaalde doelgroepen is extra aandacht, zoals beroepsgroepen die belangrijk zijn voor het goed functioneren van de stad. Denk aan leraren, politieagenten of zorgmedewerkers.

Daarnaast hebben specifieke kwetsbare groepen passende huisvesting en aandacht nodig: sociaal medisch urgenten, versnelde uitstromers uit maatschappelijke opvang of beschermd wonen, statushouders. De huisvesting van deze doelgroepen geschiedt verspreid over de stad en steeds vaker in bijzondere woonconcepten met gemengde groepen en beheervarianten. Amsterdam heeft een richtlijn Aanpasbaar Bouwen, waarin basiseisen en –maten voor aanpasbare woningen zijn vastgelegd, zoals minimale draaicirkels en minimale breedtes van de deuren. Met de woningcorporaties is afgesproken dat tenminste 90% van de woningen aanpasbaar wordt gebouwd. Voor woningen in de marktsector wordt dit eveneens gestimuleerd.

166

Daarnaast heeft de stad een fijnmazig netwerk van basisvoorzieningen, zoals huizen van de wijk, buurthuizen en andere locaties voor ontmoeting, activiteiten en dagbesteding. Ook is er aandacht voor de jongeren. Dit is een diverse doelgroep: praktisch of theoretisch opgeleid, werkend of studerend, Amsterdams of van buiten de stad. De studenten vormen hier een subgroep van. De woningcorporaties zijn een belangrijke partner in de huisvesting van deze doelgroepen en van de groepen die geen woning kunnen vinden op de ‘vrije’ woningmarkt. De samenwerkingsafspraken met corporaties en de huurderkoepels zijn mede gericht op de betaalbaarheid van woningen voor de lage- en middeninkomens, op een eerlijke verdeling van het woningaanbod en een evenwichtige spreiding in de stad en het behoud of uitbreiding van de sociale huurwoningen. Om voldoende betaalbare woningen te realiseren moeten er woningen bijgebouwd worden maar dat alleen is niet voldoende. Ook moet geïnvesteerd worden in de bestaande woningvoorraad, en een eerlijke verdeling plaatsvinden van de bestaande woningen. De gemeente zal hiervoor al haar beschikbare middelen aanwenden. Dit kan bijvoorbeeld bij nieuwbouw via tenders (percentage woningbouwcategorieën) of afspraken met ontwikkelaars bij transformatie of een zelfbewoningsplicht.

Voor de betaalbaarheid van de bestaande woningvoorraad kan gedacht worden aan meewerken aan bestemmingswijzingen, andere woonvormen te stimuleren zoals wooncoöperaties of door passende woningen aan te bieden door verhuisregelingen zoals bijvoorbeeld het stimuleren dat mensen met een (te) grote woning verhuizen naar een kleine(re) woning om zodoende de doorstroom te bevorderen. Voor omwonenden van nieuwe gebiedsontwikkelingen denken we na over het kunnen bieden van woonvoorrang voor een deel van de nieuwe huurwoningen. Een bepaalde woonvoorrang voor omwonenden kan bijdragen aan een inclusieve stad, draagvlak voor verdichting en samen stadmaken. Zie ook ‘Samen stadmaken’ elders in deze omgevingsvisie.

Omgevingsvisie 2050 | Een menselijke metropool

Ontwikkelbuurten In buurten waar verschillende uitdagingen tegelijk aan de orde zijn, werkt de gemeente samen met corporaties, bewoners en overige betrokkenen aan kwaliteitsverbetering van woningen, woonomgeving en gebouwde voorzieningen. Ook verbetering van de leefbaarheid en van de sociaal-economische positie van de huidige bewoners zijn een belangrijk doel. De 32 ontwikkelbuurten liggen in Noord, NieuwWest en Zuidoost en worden verdicht met extra woningen in verschillende woonsegmenten en voorzieningen en ruimte voor lokaal ondernemerschap. De komende jaren zetten wij dit beleid versterkt voort met een scherp oog voor de positie van de huidige bewoners, die per saldo baat moeten hebben bij verdichting. Wederkerigheid tussen oude en nieuwe bewoners en belangen staat centraal. Zie hiervoor ook de strategische keuze Meerkernige ontwikkeling in Deel I VISIE en het ruimtelijke-programmatisch kader in Deel II WAAR. Duurzaamheid en inclusiviteit Vrijwel alle Amsterdamse woningen krijgen te maken met de energietransitie. Gemeente en corporaties hebben gezamenlijk de ambitie om in 2050 een CO2-neutrale woningvoorraad te hebben, zie de paragraaf Klimaatneutraal in het hoofdstuk Duurzame stad. De gevolgen zijn echter niet voor iedereen gelijk. Sommige inwoners of buurten zijn kwetsbaarder of profiteren minder van de kansen die de energietransitie biedt.

Uitgangspunt is daarom dat de individuele woonlasten voor huishoudens met lage en middeninkomens niet stijgen als gevolg van de overgang van fossiele naar duurzame huisverwarmingen. De grootste en meest ingewikkelde opgave van de energietransitie ligt in de bestaande woningvoorraad. Vaak zijn dit kleine en slecht geïsoleerde woningen. Besluitvorming over investeringen is lastig in de vele kleine vve’s en in gemengde vve’s met zowel corporaties als eigenaar-bewoners of andere verhuurders. Welke keuzes daar ook uit volgen, een klimaatbestendige woning voor iedereen is een leidend principe.

Deel III | Wat

167

13 Duurzame stad

•

•

Amsterdam neemt met een ambitieuze inzet op klimaatneutraliteit, duurzame energie en een circulaire stad zijn verantwoordelijkheid in het tegengaan van klimaatverandering. Tegelijk dwingt onze kwetsbare ligging ons tot een stevige inzet op klimaatadaptatie. De gevolgen van klimaatverandering zijn nu al merkbaar, met pieken in hitte en droogte, extremere neerslag en op termijn ook zeespiegelstijging. Het klimaatbestendig maken van de bestaande stad vraagt om meer ruimte voor bijvoorbeeld waterberging en verkoelend groen. Wat betreft de energietransitie heeft het stadsbestuur stevige ambities geformuleerd. We streven naar een vermindering van de CO2uitstoot in Amsterdam met 55% in 2030, en 95% in 2050. Voor 2040 moet de stad aardgasvrij zijn en over 10 jaar mag er alleen nog uitstootvrij vervoer over de weg en over het water. Bijdragen aan een duurzame wereld betekent ook een transitie naar circulaire processen. Oftewel van lineaire ketens van productie, consumptie en afval, naar een circulaire omgang met grondstoffen en materialen. Het gedachtegoed van de donut-economie van Kate Raworth speelt hierbij een centrale rol: Amsterdam als stad waar geleefd en gewerkt wordt binnen planetaire en sociale grenzen.

Klimaatneutraal Amsterdam neemt zijn verantwoordelijkheid en levert een maximale bijdrage aan het behalen van de doelen van het Klimaatakkoord van Parijs. We werken hierin samen met veel partijen. De gemeente neemt de regie. In de Routekaart Amsterdam Klimaatneutraal 2050 staan de langetermijnvisie op de Amsterdamse energietransitie, de strategie en acties voor de korte termijn. Er worden vier transitiepaden beschreven: Gebouwde omgeving, Mobiliteit, Elektriciteit en Haven en industrie. In onder andere de Transitievisie warmte en de Regionale Energiestrategie (RES) krijgen deze activiteiten

168

•

nader vorm. Ook de Strategie Amsterdam Circulair is hierbij van belang. Amsterdams en landelijk beleid De Amsterdamse CO2-uitstoot mag in 2030 nog maar 1.710 kiloton zijn. Dat is 3.250 kiloton minder dan de 4.960 kiloton in 2018. Deze scherp dalende lijn moet na 2030 worden voortgezet, zodat in 2050 klimaatneutraliteit wordt bereikt. Dat betekent dus ook na 2030 meer energiebesparing, meer windenergie, meer zonne-energie, verdere elektrificatie, meer CO2-opslag en -hergebruik, meer waterstof. De Amsterdamse besparingsopgave tot 2030 van 3.250 kiloton wordt voor bijna de helft (1.450 kiloton) bereikt door een landelijke vergroening van de elektriciteitsvoorziening, waarvan een flink deel via windmolens op zee. Hieruit blijkt hoe het Amsterdamse en landelijke beleid onlosmakelijk met elkaar zijn verbonden. De landelijke toename van duurzame elektriciteit is alleen zinvol als warmte en mobiliteit ook worden geëlektrificeerd. Andersom is elektrificatie van warmte en mobiliteit alleen zinvol als meer elektriciteitsopwek duurzaam wordt.

•

Routekaart naar een klimaatneutrale stad Het Amsterdamse klimaatbeleid bestaat in hoofdlijnen uit de volgende elementen: Bij de gebouwde omgeving een verschuiving

Omgevingsvisie 2050 | Een menselijke metropool

van aardgas naar duurzame warmte en elektriciteit. In 2040 moet Amsterdam aardgasvrij zijn. De wijkaanpak en het programma aardgasvrij leveren een flinke bijdrage: maximaal 400 kiloton minder CO2. Bij mobiliteit een verschuiving van fossiele brandstoffen naar elektriciteit en invoering milieuzones: 500 kiloton minder CO2. Bij industrie volgen we de nationale trend, en maken we het Afval Energie Bedrijf (AEB) duurzamer. Het AEB zet in op carbon capture storage (CCS) of usage (CCU). Dat betekent dat de CO2 uit de schoorsteen wordt afgevangen en getransporteerd voor ondergrondse opslag of hergebruikt voor chemie en tuinbouw. Besparing: 450 kiloton CO2. Opwek van duurzame energie. Amsterdam doet een bijdrage met 127 megawatt windenergie in 2030; 550 MW zon in 2030 en 1.100 MW zon (= 640 hectare) in 2050. Samen levert dat 600 kiloton CO2-besparing op.

Het elektriciteitsgebruik gaat de komende decennia fors omhoog. Die toename moet worden beperkt door energiebesparing en efficiëntere technieken.

niak, vragen om veel risicoruimte. Zie ook thema omgevingsveiligheid. De gemeente Amsterdam heeft in de Routekaart Amsterdam Klimaatneutraal 2050 een ‘nee, tenzij-beleid’ ten aanzien van de verbranding van biomassa geformuleerd. Infrastructuur De elektriciteitsinfrastructuur zal sterk moeten groeien, vanwege de toenemende elektriciteitsvraag als gevolg van datagebruik en elektrificatie van warmte en mobiliteit. Bovendien beïnvloeden keuzes elkaar. Een groter warmtenetwerk reduceert bijvoorbeeld de elektriciteitsvraag en dus de vorm van het elektriciteitsnet. Elektriciteitsnetwerken zijn in de stad redelijk inpasbaar, maar leiden bij onderstations soms wel tot lastige ruimtelijke keuzes in woonwijken. Warmtenetten vragen echter beduidend meer ruimte. Daarnaast wordt de ondergrondse infrastructuur voor waterstof, stoom en CO2 uitgebreid, vooral in en van/naar energiehub Westpoort. Deze regionale en landelijke infrastructuur hangt nauw samen met andere ruimteclaims en vraagt mede daarom om intensieve samenwerking in het Noordzeekanaalgebied, waar rijk en provincie een belangrijke rol hebben bij het vormgeven van dit NOVI-gebied.

Gevolgen voor de Amsterdamse omgeving

•

•

Bronnen Alle duurzame bronnen van energie vragen veel ruimte: De opwek van zonne- en windenergie vraagt het meeste nieuwe oppervlak; zie de zoekgebieden wind en zon in de paragraaf Regionale Energiestrategie. Duurzame opwek van warmte zal in de toekomst meer decentraal en op verschillende locaties plaatsvinden (zie verder in dit hoofdstuk over WKO, geothermie en aquathermie). De opwek van duurzame warmte gebeurt nu nog op twee plekken, namelijk het AEB en de Diemercentrale. Het westelijk havengebied heeft een belangrijk rol in de energietransitie. Hier ontstaat een duurzame energiehub. Een belangrijk aandachtspunt daarbij zijn de veiligheidsrisico’s die hiermee samenhangen, want sommige duurzame energiedragers, zoals waterstof en ammo-

Deel III | Wat

Wat betreft elektriciteit en warmte gaat het om de volgende opgaven:

• •

•

Elektriciteit Meer ondergrondse hoofdtracés voor elektra. 7 extra onderstations (van 2.000 tot 5.000 m2 per stuk), van 25 nu naar 32 in 2030, en daarna verder. Verdubbeling van het aantal middenspanningsruimtes (van 6 tot 10 m2 per stuk). Amsterdam telt er nu 2.300. Nu zijn er gemiddeld voor 1 wijk van 3.600 woningen met bedrijven 9 nodig. Dat aantal zal ongeveer moeten verdubbelen, afhankelijk van de wijze waarop de warmte en mobiliteit worden verduurzaamd. Voor elke wijkbewoner wordt dat merkbaar. Uitgangspunt bij positionering is dat kinderen tot 15 jaar niet langdurig aan elektromagnetische velden van meer dan 0,4 microtesla worden blootgesteld. Zie ook het hoofdstuk Gezonde stad.

169

Amsterdam heeft de ambitie om in 2030 minstens 127 megawatt vermogen windenergie te realiseren, en 400 megawatt zonne-energie op grote daken en dubbelgebruik van stedelijke ruimtes. Daarnaast wil de gemeente 150 megawatt op kleine daken realiseren, zodat in 2030 de helft van alle geschikte daken voor zonne-energie wordt gebruikt. Voor zon zijn extra zoekgebieden opgenomen, met de toevoeging “nee, tenzij”.

170

Aalsmeerderbrug

va v ar

Ko Ko Ko Ko Ko st st st st s ve ve ve rlo rlo rl re n re n

S SchSinchin SchiSchiSchiSchiSchi chSch chink hiS nkelnkelnkelnkelnkel SchiS nkce kel kel l nkeilnkeilnkel el

Sl Sl Sl Sl ot ot ot er er er pl pl p as as

Polder

RES-kaart wind Amsterdam

Bovenkerker Bovenkerker Polder Polder

Polder de Rondehoep Polder de Rondehoep

Gei Gei Gei Gei Gei

Gei Gei Gei GeiGein

Lokale bronnetten: gestaag aardgasvrij tussen 2020 2040 Een aanzienlijk deel vanBovenkerk warmteaansluitingen nog open kookgas Polder de Rondehoep Warmtenetbuurt: gefaseerd aardgasvrij tussen 2020 en 2030de gebiedsontwikkeling starten vanaf 2030 Polder Nieuwbouwendeel transformatiegebied: volgt denog fasering van Grotendeels onbebouwd Bovenkerker Een aanzienlijk van warmteaansluitingen open kookgas Warmtenetbuurt: gefaseerd aardgasvrij tussen 2020 2030 Warmtenetbuurt: gefaseerd aardgasvrij tussen 2022 en 2032 Nieuwbouwen transformatiegebied: volgt de fasering van de gebiedsontwikkeling Nieuwbouwen transformatiegebied: volgt de fasering van de Polder Grotendeels onbebouwd Een aanzienlijk deel van warmteaansluitingen nog op kookgas Warmtenetbuurt: gefaseerd gefaseerd starten aardgasvrij tussen 2022 en 2032 Polder de Rondehoep Warmtenetbuurt: vanaf 2030 Grotendeels onbebouwd Een aanzienlijk deel van warmteaansluitingen nog op kookgas Bovenkerker gebiedsontwikkeling Polder de Rondehoep Warmtenetbuurt: gefaseerd starten vanaf 2030 Nieuwbouwendeel transformatiegebied: volgtBovenkerker denog fasering van de gebiedsontwikkeling Polder Een aanzienlijk van warmteaansluitingen op kookgas Polder de Rondehoep Nieuwbouw- onbebouwd en transformatiegebied: volgtBovenkerker de fasering van de gebiedsontwikkeling Polder Grotendeels Grotendeels onbebouwd Polder de Rondehoep Polder Grotendeels

onbebouwd Bovenkerker Een aanzienlijk deel van warmteaansluitingen nog op kookgas Polder de Rondehoep Polder Bovenkerker Een aanzienlijk deel van warmteaansluitingen nog op kookgas Een aanzienlijk deel van de warmteaansluitingen nog op kookgas

Gein Gein

Am Am Am Am Am st st st st stel el el el el

4 km

SchipholProgramma Amsterdam Aardgasvrij 2020 Meer informatie: https://www.amsterdam.nl/aardgasvrij aardgasvrij@amsterdam.nl ©2020 Gemeente Amsterdam, Basisinformatie/OIS - DataPunt Aalsmeerderbrug schaalzoekgebieden 1:90.000 op A4 ingestemd met de0november RES 1.0. In alle Rozenburg 4 km Rijk SchipholMeer https://www.amsterdam.nl/aardgasvrij Programma Amsterdam Aardgasvrij aardgasvrij@amsterdam.nl Oude Meer ©2020informatie: Gemeente Amsterdam, Basisinformatie/OIS - DataPunt Rijk aardgasvrij@amsterdam.nl Meer https://www.amsterdam.nl/aardgasvrij ©2020informatie: Gemeente Amsterdam, Basisinformatie/OIS - DataPunt Oude Meer is een grens gehanteerd van 350 november 2020 tenminste Aalsmeerderbrug Rozenburg november 2020 ©2020 Gemeente Amsterdam, Basisinformatie/OIS - DataPunt aardgasvrij@amsterdam.nl SchipholProgramma Amsterdam Aardgasvrij Aalsmeerderbrug Rozenburg meter afstand vanaf geluidsgevoelige bestemRijk SchipholProgramma Amsterdam Aardgasvrij ©2020 Gemeente Amsterdam, Basisinformatie/OIS - DataPunt Meer informatie: https://www.amsterdam.nl/aardgasvrij Aalsmeerderbrug Meer informatie: https://www.amsterdam.nl/aardgasvrijRijk aardgasvrij@amsterdam.nl Aalsmeerderbrug mingen, zoals woningen.

Vanwege de wetteaardgasvrij@amsterdam.nl ©2020 GemeenteAalsmeerderbrug Amsterdam, Basisinformatie/OIS - DataPunt ©2020 Gemeente Amsterdam, Basisinformatie/OIS lijke geluidsnormen zijn binnen of op die grens - DataPunt Aalsmeerderbrug windturbines zo goed als onmogelijk.

r ve r ve vearve r Wave Warve r WaW Wrave Wa Warve War ve r Wave Wrave Wa Warve

Regionale Energiestrategie In het nationale Klimaatakkoord hebben de lokale overheden en de partners van het Rijk afgesproken dat dertig energieregio’s in Nederland een Regionale Energiestrategie (RES) opstellen. Overheden, netbeheerders, het bedrijfsleven en waar mogelijk bewoners maken regionaal gedragen keuzes voor duurzame opwek van 35 terawattuur aan elektriciteit. Ook de warmtetransitie en de daarvoor benodigde infrastructuur hoort daarbij. Alles wordt vertaald naar gebieden en projecten. Na vaststelling van de eerste RES door gemeenteraden, Provinciale Staten en de algemeen besturen van de waterschappen in 2021, wordt de RES om de twee jaar geactualiseerd. Amsterdam valt onder de RES-regio Noord-Holland Zuid, waarin de stad een eigen deelregio vormt en dus zelf een energiebod doet.

Am Am Am Am Am st st st st st el el el el el

Duurzaam energiesysteem

Am Am st st el el

•

Gemeente Gemeente Amsterdam Gemeente Amsterdam Gemeente Amsterdam Gemeente Amsterdam Amsterdam Gemeente Gemeente Amsterdam Gemeente Amsterdam Gemeente Amsterdam Gemeente Amsterdam Amsterdam Gemeente Gemeente Amsterdam Amsterdam

t t t t rt rt rt rt rt rt rt r t ar ar ar ar aa aa aa aa aa aa aa aa va va va va kv kv kv kv kv kv kv kv rek rek rek rek t t tre tre tre tre tre tre tre tre t t

•

A

lstel stel stelstel stel stel mste Am AmAm Am Am A Am

•

Warmte Ondergrondse ruimte in de bestaande stad, omdat het gasnet grotendeels wordt vervangen door een warmtenet (zie ook Transitievisie warmte). Hulpwarmtecentrales (variërend in grootte van 30 x 15 meter tot 60 x 40 meter): een groei van acht in 2020 naar waarschijnlijk tien in 2040. Warmte-overdrachtsstations (circa 30 x 15 meter), een groei van de huidige twee naar mogelijk vier. Regelkamers (ook wel ‘kleine WOS’ genoemd; één per 300 tot 400 woningen; grootte: 5 x 3 meter), een groei van omstreeks 800 tot 2040, een vervijfvoudiging ten opzichte van nu.

Sloterpark Osdorp Sloterpark Osdorp Nieuw-West Sloten Nieuw-West Sloten Nieuw-West Sloten

tel

•

g polder Ri vaa Lutkemeerng rt Lijnden v polder Ri aar Lutkemeerng t Lijnden v polder Ri aar ng t Lijnden va a rt Lutkemeerpolder LutkemeerRi ng Lijnden polder Ri vaar ng Lijnden t Ri vaa ng rt Lijnden v

m rda -R kan Diep Artis brandtMuiderpoort Science Park AMSTERDAM s dok Amsterdam RemNieuwe m ij Zuid Lelylaan Amsterdam Amstel Am terd -R nka aalBuiten IJ Centrum park Oost Vondelpark Amsterdam Diep Artis brandtMuiderpoort Amsterdam AMSTERDAM Science Park Nieuwe st am ijnk naaBuiten IJ Zuid Olympisch Diemen Lelylaan Centrum Amstel Amsterdam e park Vondelpark Diep rd -R an l Amsterdam brandt- stadion AMSTERDAM am ijn aa Nieuwe Olympisch Diemen Lelylaan Zuid Amstel Muiderpoort Boesingheliede RemVondelpark Amsterdam park -R kan l Diep Am stadion Oost Amsterdam Amsterdam Muiderpoort Olympisch Diemen ijnDiem a Artis Nieuwe RemLelylaan Zuid Science Park Amstel RAI st Boesingheliede ka al Vondelpark park Am er stadion Diep Oost Amsterdam Artis Amsterdam Dinaem Diemen da brandt- Olympisch Amsterdam Zuid Science Park RAI Lelylaan AMSTERDAM al s Amstel Vondelpark Am ter mOost stadion Amsterdam Nieuw-West Amsterdam Diem brandt- Olympisch Amsterdam Zuid RAI Sloten Diemen Over-D AMSTERDAM RAIAmsterdam Muiderpoort Science Park s da Ri Nieuwe Zuid Amsterdam Boesingheliede Am ter m- jnka Oost Badhoevedorp stadion park Amsterdam Nieuw-West Amsterdam RAI Diep Di Amsterdam Zuid Muiderpoort OverSloten RAI Science Park ste dam Rijnk nem Amsterdam Nieuwe aa Zuid Boesingheliede zijn op De warmtetransitie in Amsterdam Lelylaan De huidige warmtebronnen lange Amstel park Badhoevedorp A Oost Vondelpark

Diep l Amsterdam RAI r Amsterdam a R Overm da i Dinem Amsterdam Zuid Amsterdam Ri aar Science Diemen Park RAI Lelylaan Olympisch VUmc st Diemen Zuid m jnk aa ng t Amstel Lijnden Badhoevedorp Vondelpark e l a Nieuwe Amsterdam RAI meer va r VUmc Overda Rij na stadion Amsterdam Zuid Nieuw-West Amsterdam Diemen termijn niet voldoende en niet duurzaam genoeg. Lijnden Ring art Olympisch Diemen Sloten Zuid m nk a Badhoevedorp Nieuwe meer W VUmc Amsterdam RAIAmstel Nieuw-West va Ameesper -Ri an l Duivendrecht stadion OverOost Amsterdam Diemen Amsterdam Olympisch Diemen ar aa Sloten jn Diem Zuid Science Park RAI Amstel t d s W Diemen-Zui Nieuwe Badhoevedorp meer k l A t Oost Duivendrecht a VUmc er er stadion Amsterdam De toekomstige verdeling van warmtebron-Haarlemmermeerpolder R m eesp Diemen Amsterdam Dinem Sloten Olympisch Diemen Amsterdam Zuid Science Park aa stdda RAI Diemen-Zui W Amstel Nieuwe i meer m e e l n esp Haarlemmermeerpolder Lijnden VUmc stadion rd er-R Diem g Nieuwe RAI Duivendrecht Diemen aan Amsterdam Zuid OverSloten Meer Ri vaa Olympisch Diemen RAI Amsterdam Diemen-Zui Bosb Wed am ijn ng rt nen wordt gezamenlijk met de buurgemeenten Zuid Lijnden Haarlemmermeerpolder Duivendrecht Nieuwe Meer Nieuwe meer esper-R ka Badhoevedorp Gemeenstadion va aan Amsterdam RAIAmsterdam Amsterdam Zuid OverSloten ijn Dinaem ar Bosb RAI d Diemen-Zui Zuid W t schapsNieuwe Meer

Haarlemmermeerpolder eesper ka al GemeenDuivendrechtDuivendrecht Badhoevedorp aan Amsterdam RAIAmstel SchipholOverVUmc Amsterdam Zuid Dinaem Amsterdam Bosb afgestemd in de Regionale Structuur Warmte Diemen RAI d Diemen-Zui Olympisch Diemen schapsa polder Amstel GemeenDuivendrecht Nieuwe Meer Nieuwe meer Badhoevedorp Noord Am l Haarlemmermeerpolder Schipholaan Amsterdam RAI VUmc Overstadion Amsterdam Zuid ste Bosb Olympisch Diemen Diemen polder schapsSloten Noord Am l Badhoevedorp SchipholNieuwe Meer Nieuwe meer (RSW). Deze RSW maakt deel uit van de RES. stadion aan VUmc Amsterdam RAI Duivendrecht Duivendrecht Diemen Weesper Diem Gemeen- schapsOverst Bosb Sloten polder Noord Am el Duivendrecht RAI d Diemen-Zui GemeenW Badhoevedorp Nieuwe Schipholmeer e Duivendrecht VUmc Haarlemmermeerpolder ste esper Diem Diemen polder Amsterdam Zuid RAI schapsNoord Am l Diemen-Zui Duivendrecht Amsterdam zet daarbij in op nieuwe duurzame Wed Nieuwe meer SchipholDuivendrecht esper Haarlemmermeerpolder Luchthaven Nieuwe Meer VUmc ste aan Amsterdam Zuid Amsterdam RAI Diemen Overpolder Middelpolder ArenA Bosb Diemen-Zui Noord Am l Wed Haarlemmermeerpolder Schiphol Duivendrecht Luchthaven Nieuwe Meer Nieuwe meer Gemeenesper Badhoevedorp G Amsterdam RAI ste aan OverMiddelpolder ArenA en betaalbare warmtebronnen zoals geothermie, aa Bosb l d Diemen-Zui W schapsBijlmer ArenA s Badhoevedorp Luchthaven

Nieuwe Meer eesper GemeenHaarlemmermeerpolder G p Duivendrecht Duivendrecht Schiphol Schipholaan Amsterdamse Middelpolder aa ArenA VUmc onder Bosb Diemen d Diemen-Zui Schiphol polder schapsBijlmer ArenA s Duivendrecht GemeenAm G p Luchthaven Nieuwe Meer Nieuwe meer SchipholSchiphol Noord restwarmte van datacenters en aquathermie.Haarlemmermeerpolder Amsterdamse VUmc aan aa onder Middelpolder ArenA st Bosb Driemond Schiphol polder Bijlmer Diemen ArenA schapsDuivendrecht Am el GemeenG sp Luchthaven Nieuwe Meer Nieuwe meer SchipholWe Amsterdamse Schiphol Noord an onder Duivendrecht ArenA aa esper ste Middelpolder Driemon osba Schiphol B polder Bijlmer ArenA sp Amstelveen schapsl Noord Am Duivendrecht SchipholWed Diemen-Zui GemeenG Duivendrecht Amsterdamse esp Schiphol Schipholonder Legenda er Haarlemmermeerpolder ste aa Driemon Schiphol Noord Oost Amstelveen polder d Gaasperplas SchipholschapsDiemen-Zui Bijlmer ArenA sp Am l Duivendrecht Bos SchipholHaarlemmermeerpolder Legenda Amsterdamse Gaasperplas Luchthaven Nieuwe Meer onder ste Driemon aan Oost Wind en zon in Amsterdam Amstelveen Schiphol Middelpolder ArenA Schipholpolder Bosb Noord Bos Am l Legenda Gaasperplas Nieuwe Meer en particuliere Luchthaven GemeenG aan ste City Deal-buurten initatieven Driemon Schiphol Oost City Deal-buurten en particuliere initiatieven Amstelveen aa Middelpolder ArenA Bosb Schipholl Bos Ouderkerk

a/d Amstel schapsBijlmer ArenA s GemeenLegenda Gaasperplas Zuidoost Luchthaven Duivendrecht G p Om de ambitie voor windenergie te realiseCity Deal-buurten particuliere initatieven Schiphol Schiphol- Oost Amsterdamse Middelpolder aa onder ArenA All Electric: gestaagenaardgasvrij tussen 2020 en 2040 AMSTELVEEN Amstelveen SchipholBos Ouderkerk a/d Amstel Schiphol schapspolder Bijlmer ArenA Duivendrecht s Amsterdam Zuidoost Noord Am Legenda Gaasperplas G p Luchthaven City Deal-buurten enaardgasvrij particuliere initatieven Schiphol SchipholAmsterdamse Holendrecht All gestaag tussen 2020 en2020 2040 AMSTELVEEN aa onder Oost Middelpolder ArenA ste AllElectric: Electric: gestaag aardgasvrij tussen 2040 Driemon Ouderkerk a/d Amstel Aardgasvrij gasnet: gestaag tot toten 2040 polder SchipholSchiphol Bos 70% gasbesparing Amsterdam Bijlmer ArenA ren zijn circa 17 nieuwe windturbines van 3 Zuidoost Noord A ms l G sp Luchthaven City Deal-buurten engestaag particuliere initatieven Holendrecht Amsterdamse Schiphol All Electric: gestaag aardgasvrij 2020 en 2040 AMSTELVEEN Schinkelpolder onder aa De Hoek Zuid Middelpolder tel Driemon ArenA Aardgasvrij gasnet: tot tussen 70% gasbesparing tot 2040 SchipholSchiphol Ouderkerk a/d Amstel Amsterdam Amstelveen op het warmtenet Al (bijna) volledig Bijlmer ArenA Zuidoost SchipholAMC Holendrecht G sp Hoofddorp City Deal-buurten en particuliere

initatieven Schinkelpolder Amsterdamse Schiphol Legenda All Electric: gestaag aardgasvrij tussen 2020 en 2040 AMSTELVEEN Gaasperplas De Hoek Zuid onder aa Aardgasvrij gasnet: gestaag tot 70% tot 2040 tot 2040 Driemon Schiphol- in megawatt nodig. Hiervoor heeft de gemeente gasnet: gestaag totgasbesparing 70% gasbesparing Schiphol Oost op het warmtenet AlAardgasvrij (bijna) volledig Ouderkerk a/d Amstel Amsterdam Transitiekaart SchipholBijlmer ArenA sp Zuidoost AMC Holendrecht Lokale bronnetten enaardgasvrij warmtenet: Bos gestaag aardgasvrij tussen 2020 en 2032 Amstelveen Hoofddorp Schinkelpolder Legenda De Hoek Amsterdamse Gaasperplas Zuid All Electric: gestaag tussen 2020 en 2040 AMSTELVEEN Luchthaven onder Aardgasvrij gasnet: gestaag tot 70% gasbesparing tot tussen 2040 2020 en 2032Amstelveen Driemon op het warmtenet Al (bijna) volledig Oost Transitiekaart SchipholSchiphol Middelpolder ArenA SchipholLokale bronnetten en warmtenet: gestaag aardgasvrij AMC Amsterdam Hoofddorp Bos Lokale bronnetten: gestaag aardgasvrij tussen 2020 en 2040 Holendrecht Luchthaven LegendaSchinkelpolder Gaasperplas het voorjaar 2020 zoekgebieden aangewezen.

De Hoek Ouderkerkerplas Zuid Bovenkerk G City Deal-buurten en particuliere initatieven Driemon Aardgasvrij gasnet: gestaag totwarmtenet 70% gasbesparing tot tussen 2040 2020 en 2032Amstelveen Schiphol Transitiekaart Oost Middelpolder ArenA op het warmtenet Al volledig aa schaal 1:90.000 opSchipholA4 Al(bijna) (bijna) volledig op het Lokale bronnetten en warmtenet: gestaag aardgasvrij Schiphol0 Bos AMC 4 km Ouderkerk a/d Amstel Ouderkerkerplas Hoofddorp Lokale bronnetten: gestaag aardgasvrij tussen 2020 en 2040 Bijlmer ArenA s Zuidoost Bovenkerk G Legenda Schinkelpolder Gaasperplas De Hoek schaal 1:90.000 op Zuid Schiphol Warmtenetbuurt: gefaseerd aardgasvrij tussen 2030 City Deal-buurten enaardgasvrij particuliere initatieven aa p Amsterdamse Transitiekaart A4 Oost All Electric: gestaag tussen 2020 en2020 2040en AMSTELVEEN A onder op het warmtenet Al (bijna) volledig 0 4Schiphol km Lokale bronnetten en warmtenet: gestaag aardgasvrij tussen 2020 en 2032Amstelveen SchipholOuderkerk a/d Amstel Ouderkerkerplas Bos Bijlmer ArenA sp AMC Amsterdam Lokale bronnetten: gestaag aardgasvrij tussen 2020 en 2040 Hoofddorp Bovenkerk Zuidoost Oude Meer Legenda Warmtenetbuurt: gefaseerd aardgasvrij tussen 2020 en 2030 CityElectric: Deal-buurten enaardgasvrij particuliere initatieven Amsterdamse HolendrechtGaasperplas onder schaal 1:90.000 op A4 Warmtenetbuurt: gefaseerd aardgasvrij tussen

entussen 2032 2020 All gestaag tussen 2020 en2022 2040 AMSTELVEEN Oost Transitiekaart 0 4Schiphol km Oude Meer DriemonA Aardgasvrij gasnet: gestaag tot 70% gasbesparing tot 2040 SchipholOuderkerk a/d Amstel Ouderkerkerplas Lokale bronnetten en warmtenet: gestaag aardgasvrij en 2032 Lokale bronnetten en warmtenet: gestaag aardgasvrij tussen 2020 Bos Amsterdam bronnetten: gestaag aardgasvrij tussen 2020 en 2040 Zuidoost Bovenkerk Warmtenetbuurt: gefaseerd aardgasvrij tussen 2020 en 2030 november 2020 City Deal-buurten engestaag particuliere initatieven Holendrecht Warmtenetbuurt: gefaseerd aardgasvrij tussen en2040 2032 Schinkelpolder All Electric: gestaag aardgasvrij tussen 2020 en 2022 2040 AMSTELVEEN schaal 1:90.000 op A4 De HoekvoorkeursDriemonA Zuid Van zoekgebieden naar Warmtenetbuurt: gefaseerd starten vanaf 2030 0 Aardgasvrij gasnet: tot 70% gasbesparing tot 4 km Oude Meer SchipholOuderkerk a/d Amstel Ouderkerkerplas Rozenburg Amsterdam opgestaag hetBovenkerk warmtenet Al volledig Amstelveen Lokale bronnetten: aardgasvrij tussen 2020 en Zuidoost SchipholWarmtenetbuurt: gefaseerd aardgasvrij tussen 2020 en 2040 2030 november 2020 AMC Holendrecht Hoofddorp Schiphol2022 2032 en(bijna) 2032 Programma Amsterdam Aardgasvrij City Deal-buurten engestaag particuliere initatieven Schinkelpolder A Legenda All Electric: gestaag aardgasvrij tussen 2020 enfasering 2040 AMSTELVEEN

Gaasperplas De Hoek schaal Zuid 1:90.000 Rozenburg op A4 Warmtenetbuurt: gefaseerd starten vanaf 2030 Aardgasvrij gasnet: tot 70% gasbesparing tot 2040 Schiphol0 Amstelveen 4 km Oude Meer Oost Nieuwbouwen transformatiegebied: volgt de van de gebiedsontwikkeling Transitiekaart op het warmtenet Al (bijna) volledig Ouderkerk a/d Amstel SchipholAmsterdam Rijk Zuidoost november 2020 Lokale bronnetten en warmtenet: gestaag aardgasvrij tussen 2020 en 2032 AMC Holendrecht SchipholBos Programma Amsterdam Aardgasvrij Zuid Warmtenetbuurt: gefaseerd aardgasvrij tussen 2020 en 2030 Legenda Schinkelpolder gebiedenHoofddorp Ho 2022 2032de gebiedsontwikkeling Meer informatie: https://www.amsterdam.nl/aardgasvrij De Hoek A Warmtenetbuurt: gefaseerd starten vanaf 2030 All Electric: gestaag aardgasvrij tussen 2020 enfasering 2040 AMSTELVEEN Abcoude Gaasperplas Aardgasvrij gasnet: gestaag tot 70% gasbesparing tot tussen 2040 Oost Rozenburg SchipholNieuwbouwen transformatiegebied: volgt de van le nd Transitiekaart op het warmtenet Al (bijna) volledig Rijk Amsterdam t Oude Meer Bos Grotendeels onbebouwd AbcouderLokale bronnetten en warmtenet: gestaag aardgasvrij 2020 en 2032 AMC Schipholnovember 2020 Programma Amsterdam Aardgasvrij Hoofddorp re ch Ho Meer informatie: https://www.amsterdam.nl/aardgasvrij Lokale bronnetten: gestaag aardgasvrij tussen en 2040 Schinkelpolder Holendrecht Ouderkerkerplas

aardgasvrij tussen 2022 en2040 2032deen aardgasvrij@amsterdam.nl Bovenkerk AbcoudeGei n Lokale bronnetten: gestaag aardgasvrij tussen 2020 2040 De Hoek meer Zuid Warmtenetbuurt: gefaseerd starten vanaf 2030 City Deal-buurten en particuliere initatieven le nd Nieuwbouwen transformatiegebied: volgt de 2020 fasering van gebiedsontwikkeling Aardgasvrij gasnet: gestaag tot 70% gasbesparing tot Rozenburg Transitiekaart Schipholschaal 1:90.000 op A4 op het warmtenet Al (bijna) volledig Rijk t Grotendeels onbebouwd Abcouder0 Lokale bronnetten en warmtenet: gestaag aardgasvrij tussen 2020 en 2032 4 km r De zoekgebieden zijn voor de Regionale AMC SchipholOuderkerk a/d Amstel Ouderkerkerplas Ho Programma Amsterdam Aardgasvrij Hoofddorp Meer informatie: https://www.amsterdam.nl/aardgasvrij ech november 2020 Een aanzienlijk deel van warmteaansluitingen nog open kookgas Lokale bronnetten: gestaag aardgasvrij tussen 2020 2040 aardgasvrij@amsterdam.nl Zuidoost meer AbcoudeGei n Bovenkerk Schinkelpolder City Deal-buurten en particuliere initatieven ©2020 Gemeente Amsterdam, Basisinformatie/OIS - DataPunt Warmtenetbuurt: gefaseerd aardgasvrij tussen 2020 en 2030de gebiedsontwikkeling De Hoek Zuid starten vanaf 2030 le nd Nieuwbouwendeel transformatiegebied: volgt de fasering van A schaal 1:90.000 Rozenburg op A4 Transitiekaart All Electric: gestaag aardgasvrij tussen 2020 en 2040 AMSTELVEEN

Grotendeels onbebouwd Abcouderop het warmtenet Al (bijna) volledig Rijk 0Programma r e c ht Ouderkerk a/d Amstel Ouderkerkerplas 4 km Oude Meer Lokale bronnetten en warmtenet: gestaag aardgasvrij tussen 2020 en 2032 Een aanzienlijk van warmteaansluitingen nog open kookgas AMC Amsterdam Ho SchipholZuidoost Lokale bronnetten: gestaag aardgasvrij tussen 2020 2040 Meer https://www.amsterdam.nl/aardgasvrij Hoofddorp aardgasvrij@amsterdam.nl Amsterdam Aardgasvrij Polder Waardassacker meer Bovenkerk ©2020informatie: Gemeente Amsterdam, Basisinformatie/OIS - DataPunt AbcoudeGei n Warmtenetbuurt: gefaseerd aardgasvrij tussen 2020 en 2030 Warmtenetbuurt: gefaseerd aardgasvrij tussen 2020 en 2030 le nd All Electric: gestaag aardgasvrij tussen 2020 en 2040 AMSTELVEEN Holendrecht Warmtenetbuurt: gefaseerd aardgasvrij tussen 2022 en 2032 A schaal 1:90.0001.0 op A4 (RES Nieuwbouwen transformatiegebied: volgt de fasering van de gebiedsontwikkeling Energie Strategie Noord-Holland Zuid Transitiekaart t Abcoude Grotendeels onbebouwd 0 Abcouder4 km Rijk Aardgasvrij gasnet: gestaag tot 70% gasbesparing tot 2040 r Polder en Holendrecht SchipholEen aanzienlijk deel van warmteaansluitingen nog open kookgas Amsterdam Lokale bronnetten en warmtenet: gestaag aardgasvrij tussen 2020 en 2032 ech Polder Waardassacker in bronnetten: gestaag aardgasvrij tussen 2020 2040 Ho aardgasvrij@amsterdam.nl

©2020informatie: Gemeente Amsterdam, Basisinformatie/OIS - DataPunt Oude Meer Meer https://www.amsterdam.nl/aardgasvrij e Ouderkerkerplas meer Bovenkerk Warmtenetbuurt: gefaseerd aardgasvrij tussen 2020 en 2030 november 2020 Abcoude Holendrecht G Warmtenetbuurt: gefaseerd aardgasvrij tussen 2022 en2040 2032 A Schinkelpolder le nd schaal 1:90.000 op A4 Abcoude Polder de Rondehoep De Hoek Zuid Aardgasvrij gasnet: gestaag tot 70%vanaf gasbesparing tot Warmtenetbuurt: gefaseerd starten 2030 SchipholPolder Aalsmeerderbrug en Holendrecht 0 Grotendeels onbebouwd 4 km Oude Meer AbcouderBaambruggeRozenburg r e c ht Een aanzienlijk deel van warmteaansluitingen nog op kookgas Polder Waardassacker op het warmtenet Al (bijna) volledig n i Bovenkerker Lokale bronnetten: gestaag aardgasvrij tussen 2020 en 2040 ©2020 Gemeente Amsterdam, Basisinformatie/OIS DataPunt aardgasvrij@amsterdam.nl Ouderkerkerplas e meer Bovenkerk november 2020 Warmtenetbuurt: gefaseerd aardgasvrij tussen 2020 en 2030 AMC Schiphol1.0) verkleindHoofddorp en geprioriteerd.

De AmsterProgrammaDe Amsterdam Aardgasvrij Schinkelpolder G 2022 2032 en 2032 Hoek Stokkelaarsbrug Zuid Polder de Rondehoep A Abcoude Warmtenetbuurt: gefaseerd aardgasvrij tussen 2022 schaal 1:90.000 Rozenburg op A4 Aalsmeerderbrug Warmtenetbuurt: gefaseerd starten vanaf oostzijde Polder en Holendrecht Baambrugge0 op het warmtenet Al (bijna) volledig 4 km Oude Meer Nieuwbouwendeel transformatiegebied: volgt2030 denog fasering van de gebiedsontwikkeling Transitiekaart Polder Polder Waardassacker Een aanzienlijk van warmteaansluitingen op kookgas Bovenkerker Rijk AMC Hoofddorp Lokale bronnetten en warmtenet: gestaag aardgasvrij tussen 2020 en 2032 ©2020 Gemeente Amsterdam, Basisinformatie/OIS DataPunt november 2020 SchipholProgramma Amsterdam Aardgasvrij Warmtenetbuurt: gefaseerd gefaseerd starten 2020 en 2032 2030 Ho Stokkelaarsbrug Meer informatie: https://www.amsterdam.nl/aardgasvrij Polder de Rondehoep aardgasvrij tussen 2022 Abcoude A oostzijde Aalsmeerderbrug Abcoude Warmtenetbuurt: vanaf 2030 BaambruggePolder en Holendrecht Transitiekaart le nd Rozenburg Nieuwbouwen transformatiegebied: volgt de fasering van de gebiedsontwikkeling Polder Bovenkerker t Polder Waardassacker Lokale bronnetten en warmtenet: gestaag aardgasvrij tussen 2020 en 2032 damse gemeenteraad heeft op 26 mei 2021 Rijk Grotendeels onbebouwd AbcouderOude Meer r h Schipholnovember 2020 Programma Amsterdam

Aardgasvrij Stokkelaarsbrug ec Ho Meer informatie: https://www.amsterdam.nl/aardgasvrij in Lokale bronnetten: gestaag aardgasvrij tussen en aardgasvrij@amsterdam.nl Polder de Rondehoep Ouderkerkerplas aardgasvrij tussen 2022 en 2040 2032de gebiedsontwikkeling oostzijde meer Bovenkerk Abcoude Aalsmeerderbrug Warmtenetbuurt: gefaseerd starten vanaf 2030 Abcoude BaambruggeGe Warmtenetbuurt: gefaseerd starten vanaf 2030 le nd Polder Polder Nieuwbouwen transformatiegebied: volgt de 2020 fasering van en Holendrecht Rozenburg schaal 1:90.000 op A4 Bovenkerker t Rijk Grotendeels onbebouwd Abcouder0

Boesingheliede Boesingheliede

re ch Ho Ouderkerkerplas Stokkelaarsbrug le nd r e c ht Polder Waardassacker Ho Stokkelaarsbrug le nd en Holendrecht r e c ht Polder Waardassacker Ho le nd en Holendrecht r e c ht Polder Waardassacker

Stokkelaarsbrug en Holendrecht Polder Waardassacker Ho Stokkelaarsbrug en Holendrecht le Polder Waardassacker Ho ndr e c h t Stokkelaarsbrug le nd en Holendrecht r e c ht Stokkelaarsbrug Polder Waardassacker Stokkelaarsbrug en Holendrecht Polder Waardassacker en Holendrecht Stokkelaarsbrug Stokkelaarsbrug

Daarnaast is voor elk zoekgebied een belangenafweging gemaakt. Welke aspecten per zoekgebied doorslaggevend zijn geweest is te lezen in de RES 1.0. De belangenafweging heeft geleid tot een prioritering van de gebieden in voorkeursgebieden, reservegebieden en extra reservegebieden. De groene gebieden zijn de voorkeursgebieden. Hier wil Amsterdam zo spoedig mogelijk medewerking onder voorwaarden verlenen aan initiatiefnemers. Waarschijnlijk kan de windambitie binnen de voorkeursgebieden gerealiseerd worden. Zo niet, dan wordt naar de gele gebieden gekeken. De rode gebieden komen pas aan bod als de ambitie niet gehaald wordt in de groene en gele gebieden. Nieuwe dialoog in de tussenfase Na vaststelling van de RES 1.0 wordt een tussenfase ingelast. De gemeente zal in deze tussenfase samen met het betreffende stadsdeel en eventueel initiatiefnemer(s) in gesprek gaan met

Omgevingsvisie 2050 | Een menselijke metropool

Gemeentegrens

Zoekgebieden wind: Bestaande windturbine LIB hoogtelijnen Schiphol Hoogspanningsmasten Voorkeursgebied Reservegebied Extra reservegebied Contour geluidsgevoelig object Havengebied

Deel III | Wat

171

meer Abcoudermeer Abcoudermeer Abcoudermeer

Abcoudermeer Abcoudermeer

AbcoudeGei n AbcoudeGei n

oostzijde Baambrugge-

oostzijde Abcoude Polder in Abcoude Ge Abcoude BaambruggePolder in Ge Abcoude oostzijde Polder Baambruggeoostzijde Abcoude Abcoude BaambruggePolder in Abcoude oostzijde Abcoude Ge BaambruggePolder in Ge

oostzijde Baambrugge-

oostzijde Abcoude Polder Abcoude Polder BaambruggeBaambruggeoostzijde oostzijde

A A

bewoners(groepen) en andere belanghebbenden over hoe windenergie het beste gerealiseerd kan worden in de zoekgebieden, welke andere opgaven tegelijkertijd onderdeel kunnen worden van de uitwerking en waar de ruimte zit voor optimalisatie. Ruimtelijke wensen zoals voorkeurslocaties zijn onderdeel van het gesprek. Ook worden belangen zoals (toekomstige) gebiedsontwikkeling, landschappelijke, recreatieve en natuurwaarden, en cultureel erfgoed (UNESCO-werelderfgoed zoals de grachtengordel en Stelling van Amsterdam) meegewogen tijdens de nadere uitwerking. Zie ook de RES 1.0, waarin per voorkeursgebied aandachtspunten beschreven worden. Van voorkeurslocatie naar initiatief De gemeente, initiatiefnemer(s), bewoners en belanghebbenden ontwikkelen vervolgens samen een participatieplan voor het gebied. In het participatieplan wordt beschreven hoe het participatieproces (samenwerking tussen initiatiefnemers en omwonenden) wordt vormgegeven. Gezamenlijk wordt besloten hoe bewoners betrokken en geïnformeerd willen worden. In elke fase van het lokale participatieproces kunnen bewoners vragen stellen, adviseren, en soms ook meebeslissen. Bewoners kunnen onderwerpen inbrengen waarover ze willen worden geïnformeerd. Het college moet het participatieplan goedkeuren voordat er het lokale participatieproces gestart wordt en verdere uitwerking van een wind-initiatief mogelijk is.

De gemeente verbindt voorwaarden aan de medewerking van initiatieven. Ook in dit stadium staan de gezondheid en veiligheid van mens en natuur voorop. Een initiatiefnemer is verplicht onderzoek te doen naar onder andere de effecten op de ecologie, ruimtelijke inpassing, geluid, slagschaduw en veiligheid. Dit onderzoek moet uitwijzen of een locatie mogelijk is, en er wordt verplicht een MilieuEffectRapportage gemaakt. Bij het komen tot locaties wordt opnieuw rekening gehouden met de uitgangspunten voor een integrale afweging. Zie het deel WAAR, hoofdstuk 7. Transitievisie warmte Iedere gemeente stelt een eigen transitievisie warmte (TVW) op. Die van Amsterdam

172

is dit jaar vastgesteld. Deze TVW wordt verder uitgewerkt in buurtuitvoeringsplannen die vervolgens worden vastgelegd in omgevingsplannen. De doelstellingen van de TVW zijn: • Alle nieuwbouw in Amsterdam aardgasvrij. Tot op heden ligt de nadruk op gebieden met grootschalige nieuwbouw of transformatie. In de nabije toekomst zal ook sloop/nieuwbouw van een individueel gebouw aardgasvrij moeten worden gerealiseerd, ook als de wijk zelf nog met aardgas wordt gevoed. • Alle bestaande bouw gaat planmatig de stap naar aardgasvrij maken, in het ritme van de TVW en met de preferente techniek voor de betreffende buurt. • De energie-infrastructuur zal in alle straten worden vernieuwd. De ruimtelijke inpassing hiervan, gecombineerd met de andere opgaven die ruimte vragen, vormt een grote uitdaging. Ondergronds is ruimte nodig voor warmtenetten, wko’s en geothermie. Daarnaast is ruimte en regulering belangrijk om interferentie tussen warmtebronnen te voorkomen. Zie ook de paragraaf Ondergrond. Op het maaiveld zijn meer warmteoverdrachtstations en warmteregelkamers nodig. De kaart hiernaast geeft de meest preferente techniek voor aardgasvrij, en de planning in de tijd. Deze opgave wordt nog uitgewerkt. De bodem als energiefabriek De Amsterdamse ondergrond heeft een grote potentie voor het bufferen en leveren van warmte en koude.