Document · PDF

A- 28 Openbare Orde en Veiligheid (4) covid-19-impact-necessary-choices-for-

RAAD 31 maart 2021, gemeente AmsterdamBij agendapunt: Kennisnemen van de bespreking van het onderwerp Weldoordacht plan van aanpak heropening Amsterdamse samenleving in de raadscommissie AZ. Nr. VN2021-00624713.192 woorden

Open het PDF bij de gemeente ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen · deel 1 van 2

De impact van COVID-19: noodzakelijke keuzes voor een beter Amsterdam Eindrapport over toekomst Amsterdam na coronacrisis — Korte versie Korte versie DECEMBER 2020

Van dit document bestaat ook een langere leesversie

Context en aanleiding van rapport

Wat echter nog ontbreekt is een integraal (economisch en maatschappelijk) en op feiten gebaseerd overzicht van de impact van COVID-19 in de context van de unieke krachten en uitdagingen die de gemeente / MRA al voor de huidige crisis had. Daarnaast ontbreekt een blik op de toekomst met een geïntegreerd handelingsperspectief dat zich baseert op dat feitenoverzicht en dat de potentiële (beleids)interventies in kaart brengt. Dat terwijl proactief handelen juist nu cruciaal is; korte- en middellangetermijn-beslissingen bepalen hoe Amsterdam op lange termijn uit de crisis komt — met een kort window of opportunity om de kansen die de crisis ook biedt te benutten. Barbara Baarsma, Willemijn van Dolen, Henri de Groot, Mirjam van Praag, Marc Salomon (hoogleraren aan de UvA en VU) schetsen daarom samen met Boston Consulting Group een integrale impactanalyse met verschillende vergezichten en een op feiten gebaseerd voorstel voor gamechanging (beleids)interventies die Amsterdam kan initiëren. Hierbij is voortgebouwd op reeds bestaande toekomstvisies en studies naar specifieke deelaspecten. Dit voorstel is niet uit naam van de gemeente Amsterdam. Dit document is echter wel tot stand gekomen in nauwe samenwerking met de gemeente en daarbij verrijkt met inzichten en bijdragen vanuit de gemeentelijke organisatie.

Doelen van rapport 1. In kaart brengen van de impact van COVID-19 (kansen én bedreigingen) op de kernfuncties en belangrijkste doelen van Amsterdam

2. Schetsen van vergezichten en keuzes die Amsterdam kan maken om de impact van de coronacrisis te adresseren en om langetermijndoelen te verwezenlijken

1. O.a. waardevol denken van SEO, de Amsterdam Economic Board, OIS (gemeente), amsterdam&partners en de City Doughnut

De coronacrisis heeft Amsterdam en de metropoolregio bovengemiddeld hard geraakt. Als gevolg hebben meerdere partijen de afgelopen maanden goede analyses en veelal nuttige voorstellen gedaan voor het adresseren van de crisis.1

Twee versies van dit rapport: een korte versie en een langere leesversie U leest nu de...

Leesversie met alle inzichten én de onderliggende analyses

Alleen de belangrijke overzichtspagina's worden meegenomen in de korte versie. Iedere pagina in deze versie is tevens te vinden in de uitgebreidere leesversie.

Bevat naast de overzichtspagina's ook de gedetailleerde analyses en verdiepende inzichten. Deze pagina's zijn te herkennen aan de grijze sticker: Leesversie 2

Korte versie met een samenvatting van de belangrijkste inzichten

Samenvatting

Methode & structuur

Hoofdstuk 1 – Impactanalyse

Hoofdstuk 2 – Vergezichten

Hoofdstuk 3 – Handelingsperspectief

Inhoudsopgave

Terug naar de inhoudsopgave

Samenvatting (1/4): de coronacrisis houdt Amsterdam een spiegel voor en dwingt tot scherpe toekomstkeuzes

Het Amsterdamse model leek decennialang een succesverhaal, maar de coronacrisis houdt de stad een spiegel voor. De stad, haar economie en het maatschappelijk leven komen nu (deels) tot stilstand. Hierdoor worden bestaande maatschappelijke problemen verdiept én zichtbaarder. De crisis levert ook nieuwe uitdagingen en kansen op. Voor een succesvolle weg naar herstel is herbezinning noodzakelijk. Van wie en voor wat is de stad eigenlijk?

De coronacrisis: grote impact op welzijn en welvaart

Impactanalyse Hoofdstuk I

De ijzersterke verdienpotentie van Amsterdam staat buiten kijf. Maar de stilte tijdens de coronacrisis maakt ook duidelijk hoezeer de economie de stad inkleurde; de massaliteit van de bezoekersstromen, het beslag van commercie op de openbare ruimte en een oprukkende monocultuur. Het internationale bedrijfsleven bepaalt steeds meer de arbeidsmarkt, het straatbeeld en soms zelfs sociale voorzieningen als de kinderopvang.

Het verloop van de coronacrisis blijft onzeker, maar sommige effecten op de stad zijn al scherp te zien. Vooral de kansenongelijkheid in de stad neemt toe. Dat betekent dat de inclusiviteit van Amsterdam, die al langer onder druk staat, nu snel afneemt. Dat leidt tot economische en sociale schade op groepsén samenlevingsniveau. Zo lopen scholieren met laagopgeleide ouders veel grotere leerachterstanden op. Studenten zijn veroordeeld tot een digitaal studentenleven, verliezen hun stage en hebben minder perspectief op werk en woning na afstuderen. De verwachte werkloosheidsklap zal lageropgeleiden, flexwerkers en migranten harder treffen. Een toename van (structurele) armoede en een versterkte maatschappelijke tweedeling liggen op de loer.

Niet iedereen deelt mee in de baten van dit (economische) systeem. De stad lijkt steeds minder van iedereen. Yuppen, expats en toeristen lijken soms meer ruimte te krijgen dan (midden)groepen, studenten en starters. Jonge gezinnen, werkenden in vitale (publieke) sectoren en creatieve vrijdenkers en -werkers dreigen te worden verdrukt. De stad geeft deze groepen steeds minder lucht; vaste banen verworden tot luxegoed, de woningprijzen exploderen en de eigen wijk verliest haar herkenbaarheid en vangnetfunctie.

Ook het openbare en sociale domein zijn kwetsbaar. De leefbaarheid van de stad neemt misschien tijdelijk toe in een stille (binnen)stad, maar tegelijkertijd ontdekt men de nadelen van klein wonen in een dichtbebouwde omgeving. Het individuele welbevinden wordt daarnaast sterk geraakt door het grootschalige uitstel van (reguliere) zorg, meer psychische klachten en een potentieel groeiende schulden- en daklozenproblematiek. Maatschappelijke onvrede en polarisatie nemen verder toe bij een voortduren van de crisis. 1/4

Amsterdam: een stad onder druk

Ook de fysieke leefomgeving knelt en kraakt, terwijl de bevolking doorgroeit. De (recreatieve) natuur in en rond de stad is schaars, terwijl het milieu en klimaat aan de noodrem trekken. Amsterdam als succesverhaal; dat zeker, maar het is onmiskenbaar wel tijd voor een nieuw hoofdstuk. De coronacrisis dwingt daar nog sneller toe.

Samenvatting (2/4)

Steun van het Rijk, slimme ‘pandemieadaptatie’ van ondernemers en de vaccinatiecampagne bieden hoop, maar nog geen garantie op herstel van het ‘oude’ stadsmodel en verdienvermogen. Mocht dit herstel wel optreden, dan neemt dit de urgentie van de eerdergenoemde problemen niet weg.

Het eerste herstel: beginnen met kansengelijkheid Zonder tijdige en ingrijpende systeemwijzigingen zal Amsterdam vermoedelijk, vroeg of laat, weer terugveren naar een kwetsbare variant op de precoronasituatie. Dat is zowel onwenselijk als onhoudbaar. Er is een antwoord nodig op de vraagstukken die door de coronacrisis zijn verdiept of blootgelegd, voortbouwend op de wend- en weerbaarheid die de stad toonde in vorige crises. Een sterk antwoord op de crisis begint met het herstellen en versterken van de kansengelijkheid; dit is essentieel in ieder toekomstperspectief. Een stad waaraan iedereen kan bijdragen creëert haar eigen voorsprong. Omgekeerd geldt dat zonder kansengelijkheid veel potentieel onbenut blijft en de verdiencapaciteit en brede welvaart van de gehele samenleving afneemt. Het Amsterdamse onderwijs zou iedere leerling dezelfde kansen moeten bieden en kan dat bevorderen met intensievere voorschoolse educatie, (toegankelijke) digitalisering en betere schakels tussen onderwijs en arbeidsmarkt. Omscholing, van werk naar school én terug naar werk, moet van modewoord in dagelijkse praktijk veranderen. Het denken in termen van vaardigheden in plaats van diploma’s moet gemeengoed worden.

Als het gaat om kansen, moet worden gekeken naar de mens als geheel. De uitrol van meer gezondheidsmaatregelen hoort daarbij, zoals de actievere inzet op een gezonde leefstijl en het organiseren van effectieve (preventieve) zorg. Ook een stabiele en gezonde thuissituatie is essentieel. Het adresseren van bijvoorbeeld de groeiende schuldenproblematiek is daarom urgent.

De weg naar de toekomst: het realisme van ‘of of’ Deze basisset aan maatregelen laat onverlet dat de stad voor grote, richtinggevende keuzes staat. Voor wie kan en wil de stad een thuis zijn? Wordt Amsterdam dé magneet voor wereldwijd talent, de anywheres die de stad naar de toekomst tillen? Of creëren we meer ruimte voor de traditionelere bevolkingsgroepen, de somewheres die vanouds de straten, wijken en het sociale leven dragen? Richten we de blik naar buiten of op elkaar? En hoe vinden we een weg naar de toekomst zonder stikstofcrises, en zonder het klimaat overmatig te belasten? Zetten we in op decentrale energieopwekking met wind en zon, in een streven naar zelfvoorzienende duurzaamheid? Of kiezen we voor het behoud van de open ruimte, en investeren we in innovatieve alternatieven zoals het importeren van elektriciteit en waterstof? Daarnaast: welke rol gaat circulariteit spelen? De coronacrisis vormt een uniek window of opportunity om deze keuzes te maken. Het draagvlak voor verandering is groter dan ooit en de kans op een reset van de stad, zoals nu, is er zelden. Er komen fysieke locaties én (inter)nationale (herstel)fondsen vrij. Tegelijkertijd bestaat er ook een simpele noodzaak om keuzes te maken; zonder keuzes ontstaat geen sociaal en duurzaam herstel. Het is daarom van groot belang om het huidige momentum te benutten. 2/4

Naast sociale duurzaamheid wordt ook ecologische duurzaamheid geraakt. De coronacrisis leidt tot (tijdelijk) minder uitstoot, maar zet bovenal druk op investeringen in de energietransitie en circulariteit. Het op tijd behalen van de duurzaamheidsdoelen loopt daarmee gevaar.

Bij het maken van deze keuzes gelden, zeker nu, beperkingen: de middelen om aan de stad van de toekomst te bouwen, zoals geld en ruimte, zijn sterk begrensd. In het beste geval heeft de gemeente het straks financieel iets magerder dan voor de coronacrisis. In het slechtste geval zijn er honderden miljoenen euro’s per jaar minder te besteden. De verdeling van ruimte is minstens zo uitdagend. De grond in en rond de stad, bijna zonder uitzondering al in gebruik, kan meestal maar één keer benut worden; voor landbouw, energievoorzieningen, woningen, wegen of natuur. Met het oog op deze (ruimtelijke) grenzen geldt dat regionale samenwerking onmisbaar is. De maatschappelijke gewenning aan ‘én én’ zal in de komende jaren moeten plaatsmaken voor het realisme van ‘of of’. Dat betekent niet noodzakelijkerwijs een stap terug. Met een samenhangende visie op de toekomst van de stad kunnen we samen juist een stap verder komen.

Drie inspirerende vergezichten

Vergezichten Hoofdstuk II & III

In dit rapport schetsen wij, ter inspiratie, drie vergezichten. Deze vergezichten vormen een synthese van de kansen én uitdagingen die de coronacrisis creëert, en zijn gevoed door perspectieven vanuit de gemeente Amsterdam, de Amsterdam Economic Board en de City Doughnut. Elk van de drie vergezichten biedt een integraal perspectief op een toekomstbestendige stad binnen de regionale economie. Vanzelfsprekend met andere nadrukken en met een andere uitwerking op de economie, ruimte, de bevolking en haar cultuur. De keuze tussen deze toekomstperspectieven is niet vrijblijvend, want toekomstige beleidskeuzes sluiten elkaar soms uit en bepalen de verdeling van grond en geld.

Zo zien wij de Slimme metropool waarin vergaande digitalisering en innovatieve groeisectoren ruim baan krijgen. Amsterdam wordt nog sterker op gebieden waarin ze nu al uitblinkt zoals de Social Sciences, Life Sciences & Health en Data & AI. Dat vereist aanzienlijke investeringen in innovatieve ecosystemen waar ondernemerschap, kennis en overheid elkaar vinden, (digitaal) onderwijs, en – voor zakelijk verkeer – internationale (trein)verbindingen met Amsterdam Zuid en doortrekken N-Z lijn tot Schiphol (t.b.v. zakelijk klimaat en bereikbaarheid NL). Om een aantrekkelijk en internationaal leef- en vestigingsklimaat te creëren, wordt gekozen voor een transitie van landbouw naar natuur rond de stad. Keerzijdes van dit vergezicht zijn minder nieuwe (eengezins)woningen, een kleiner budget voor het regionale openbaar vervoer en minder ruimte voor lokale energieopwekking. Al met al ontstaat zo wel een welvarende, weerbare en wendbare stad – door vergaande digitalisering ook tijdens toekomstige pandemieën. Iedereen krijgt de kans hiervan te profiteren door effectief onderwijs, maar hogeropgeleiden voelen zich in dit stadsmodel misschien meer thuis. Internationaal ondernemerschap en innovatie vormen de motor van brede welvaart. Daar zou een Regionale metropool tegenover kunnen staan, waarin waardering weer boven (financiële) waarde staat.

Sociale én ecologische duurzaamheid vormen de speerpunten van dit systeem, met nadruk op de potentie van de eigen regio. Lokaal ondernemerschap, dat sterk werd gewaardeerd tijdens de coronacrisis, wordt aangemoedigd en versterkt. Het meerennen met de hypercompetitiviteit van de internationale economie maakt plaats voor investeringen in regionale bottom-up-initiatieven, lokalere productieketens en het benutten van eigen talent. Een sterk mkb vormt de motor van de welvaart. Energie wordt zoveel mogelijk zelf opgewekt op regionale energieparken. Lageropgeleiden en middengroepen krijgen weer 3/4

Samenvatting (3/4)

Samenvatting (4/4) kansen, onder andere door sterk (vak)onderwijs, werk in het mkb (bijvoorbeeld in de energietransitie) en aantrekkelijke, nieuwe woonkernen in de regio. Stadsuitbreiding richt zich op het noorden, westen en oosten—en woningen in de stad worden behouden. Een belangrijke voorwaarde hiervoor is de sluiting Kleine Ring. Deze investeringen in energie, circulariteit en gebiedsontwikkeling impliceren wel een kleiner budget voor bijvoorbeeld culturele en academische topinstellingen. Meer financiële steun van het Rijk is waarschijnlijk nodig. Ook bestaat, door de energielandschappen en nieuwe woongebieden, minder ruimte voor natuur en (export)landbouw.

Welke richting zou u inslaan? Wij moedigen de stad, regio en inwoners aan om dit toekomstdebat nú te voeren en om uiteindelijk richtinggevende keuzes te maken. De coronacrisis raakt de stad hard, maar er bestaat een belofte van een aantrekkelijke, zelfgekozen toekomst.

4/4

Minder revolutionair maar sterk voortbouwend op de bestaande krachten van Amsterdam is de Ontmoetingsmetropool. Een stad waarin bezoekers nog steeds de motor van de economie vormen, maar waar generieke massaliteit plaatsmaakt voor een kleinschaliger en hoogwaardiger cultuur- en voorzieningenaanbod. Bezoekers zullen zich spreiden over de aantrekkelijke (buiten)wijken waar ondernemers én bewoners van profiteren. Internationale bedrijven en kennisorganisaties zullen hun beurzen en symposia in dit nieuwe Amsterdam organiseren. De leefbaarheids- en veiligheidsnadelen van bezoekersstromen worden sterk beperkt. Voor deze ontwikkelingen zijn grote investeringen nodig in veiligheid, cultuur en duurzame mobiliteit, zowel internationaal (de Noord-Zuidlijn naar Schiphol en Amsterdam Zuid als treinhub) als binnenstedelijk (schaalsprong van OV). Dat betekent minder financiële slagkracht voor vergaande verduurzaming en innovatie. Amsterdam blijft aantrekkelijk om in te wonen, maar de beschikbare woon- en werkruimte zal niet veel groeien vanwege het horeca-, winkel- en voorzieningenaanbod. Lageropgeleiden en middengroepen zullen nog steeds te maken hebben met een lastige woningmarkt, maar wel profiteren van een betere leefbaarheid en diverse arbeidsvraag. Deze bruisende metropool is een toonbeeld van (inter)nationale gastvrijheid, tolerantie en diversiteit.

A'dam in 2023: mogelijke gevolgen van de coronacrisis €

Totaal arbeidsverlies kan oplopen tot 71.000 banen. Lageropgeleiden zullen hierbij ~2x zo hard geraakt worden als andere segmenten.

2,5%

5–10 maanden leerachterstand

0,9%

+2%

-9%

voor kinderen van lageropgeleiden

maximaal CO2-reductie door verminderd woon-werkverkeer

tot BRP-ontwikkeling1 in 2023 t.o.v. 2019

Kinderen met lageropgeleide ouders lopen ~2x meer achterstand op dan gemiddeld door afstandsonderwijs en uitvallen (praktijk)onderwijs.

CO2-reductie door verminderd woonwerkverkeer zal beperkt zijn: een druppel op een gloeiende plaat t.o.v. klimaatdoelen (-55% in 2030).

In een optimistisch scenario zal de economie veerkrachtig zijn. Bij een langere verstoring kan echter drastische krimp plaatsvinden.

70%

113.000

50.000–400.000

tot jaarlijkse bevolkingskrimp

tot minder bezoekers

tot extra huishoudens met schulden2

zorgbehandelingen aan achterstand

Bij een langdurige (internationale) verstoring kan de bevolking krimpen door minder buitenlandse vestigers en een trek uit de stad.

Een langdurige verstoring zal tot minder bezoekers leiden, dit vermindert toeristenproblematiek, maar ten koste van verdienvermogen.

Bij een langere verstoring zal het aantal huishoudens met schulden met ~70% groeien door verhoogde werkloosheid en financiële impact.

In ieder scenario zal er een stuwmeer aan zorg opgebouwd zijn, met negatieve gevolgen voor toegankelijkheid en wachttijden.

1. Relatief aan het pre-COVID basispad ligt het BRP in 2023 in een optimistisch scenario 5% lager, in een pessimistisch scenario ligt BRP 16% lager dan in het basispad 2. Inclusief lichte schulden

55.000

tot extra lageropgeleide werklozen

Terug naar de inhoudsopgave

Na een integrale impactanalyse volgt een schets van drie vergezichten voor de lange termijn; de post-COVID-19 metropool. Voor ieder van deze vergezichten is een concreet handelingsperspectief geschetst voor de middellange termijn.

De impactanalyse beschrijft de mogelijke gevolgen van COVID-19, nu en in de toekomst

Drie vergezichten voor 2030 schetsen steeds een ideale metropool

Handelingsperspectief voor 2022-2025 grijpt in op de huidige ontwikkelingen

Hoe ziet Amsterdam er in 2022-2025 uit zonder grote koerswijzigingen en wat doet dat met belangrijke doelen voor de stad?

Hoe zou Amsterdam er in 2030 uit kunnen zien als er actie wordt ondernomen, en hoe is dat mede door COVID-19 anders dan vandaag?

Welke interventies vanuit de gemeente zijn nodig per vergezicht om de kansen en bedreigingen van de coronacrisis te adresseren?

Kijken daarbij naar stand van de stad voor COVID-19 en zowel korte als middellange termijn impact van de crisis (a.d.h.v. scenario's)

Nemen daarbij drie verschillende vergezichten om keuzes voor de stad Amsterdam te articuleren

Houden daarbij ook rekening met de ruimtelijke en financiële middelen van de gemeente

Methode & structuur: van impactanalyse naar vergezichten mét handelingsperspectief

Methode: Voor een compleet beeld van de gevolgen, hebben we het COVID-19 effect op 9 kernfuncties van de stad geanalyseerd…

…om vervolgens te beoordelen in welke mate deze effecten mogelijke doelen voor de stad dichterbij/verder weg brengen

Kansengelijkheid Werken

Zorgen

Wonen

Leren

Samenleven

Reizen

Innoveren

Ontspannen

Winkelen

Verdienvermogen Veiligheid en leefbaarheid

Duurzaamheid Individueel welbevinden

•

1e orde effecten – COVID-19 leidt tot directe effecten op elk van deze functies

•

2e orde effecten - De effecten op de functies hebben een impact op potentiële leidende doelen voor de stad

•

Volledigheid – De 9 functies helpen om een zo compleet mogelijk beeld te krijgen van de effecten van COVID-19

•

Leidende draad – Het verhaal rondom de impactanalyse wordt verteld a.d.h.v. deze doelen

Methode: Impact crisis is bepaald door pre-coronavirus stand van de stad en kortetermijneffecten te extrapoleren naar middellange termijn aan de hand van twee uiterste scenario's Impact op middellange termijn A. Weg naar boven

COVID-19 kortetermijneffecten

Pre-COVID stand van de stad

Versterkend

B. Blijvende verstoring

•

Bestaande sterktes en uitdagingen langs de 5 leidende doelen

•

1e en 2e orde effecten die de afgelopen maanden waargenomen zijn

•

Observaties kortetermijneffecten, tijdens golven en tussen golven in, gebruikt om de middellangetermijnimpact te voorspellen en kwantificeren in de twee scenario's

•

Gekwantificeerd over tijd en t.o.v. andere steden

•

Gekwantificeerd a.d.h.v. set data-indicatoren

•

Verwachting voor de middellange termijn (2022-25), gebaseerd op twee uiterste scenario's (best case en worst case) om zo de range aan mogelijke uitkomsten te beschrijven

2020

2021

2022

2025 11

Herstellend

Methode: We kijken naar de economie van de MRA1 en zoomen voor andere functies in op Amsterdam Metropoolregio Amsterdam

Gemeente Amsterdam Voor niet-economische functies, zoals wonen of leren, zoomen we in eerste instantie in op de Gemeente Amsterdam. We bekijken deze effecten wel in relatie tot ontwikkelingen in de bredere Metropoolregio Amsterdam.

1. Metropoolregio Amsterdam

Vanwege de sterke economische verwevenheid van de 7 deelregio's en 32 gemeenten die verenigd zijn in de Metropoolregio Amsterdam, kijken we in het onderzoek op het niveau van de Metropoolregio Amsterdam naar de impact op de economie en werkgelegenheid.

Methode: We hanteren 2022-2025 als middellange termijn en 2030 als lange termijn

Huidige impact van COVID-19 op functies

2020 Q4

Middellange termijn

2021

Stap/volgorde in onderzoeksproces

Medio 2021

Evolutie van impact van COVID19 in scenario's op functies, en doorwerking op leidende doelen

Handelingsperspectief om impact te mitigeren én om vergezichten dichterbij te brengen

2022-2025

Lange termijn

Drie vergezichten voor toekomst

20301

Toepassing van twee scenario's met betrekking tot het virus, de economische context en ziekte-/zorgdruk

1. Het jaar 2030 is gekozen voor de lange termijn omdat dit dichtbij genoeg ligt om concreet te kunnen maken mét een urgent handelingsperspectief, maar ver weg genoeg ligt om te kunnen sturen op doelen waarbij tijd nodig is om impact te kunnen behalen (bijv. duurzaamheid)

Korte termijn

Terug naar de inhoudsopgave

HOOFDSTUK 1

HOOFDSTUK 2

HOOFDSTUK 3