A - 24 Zorg (35) Raadsbrief Impactmonitor . AAGG

Bezoekadres Amstel 1 1011 PN Amsterdam Postbus 202 1000 AE Amsterdam Telefoon 14 020 amsterdam.nl

Retouradres: Postbus 202, 1000 AE Amsterdam

Aan de leden van de commissie Zorg, Jeugdzorg en Sport

Datum

4 juni 2021

Behandeld door

V. Busch, vbusch@ggd.amsterdam.nl, GGD Amsterdam

Bijlage(n)

Impactmonitor

Onderwerp

Impactmonitor Amsterdamse Aanpak Gezond Gewicht 2012-2020

Geachte raadsleden, In Amsterdam heeft bijna 1 op de 5 kinderen en jongeren overgewicht of obesitas. Dit heeft ernstige gevolgen voor hun gezondheid op korte en lange termijn. Daarom zet de gemeente in op het voorkomen en terugdringen van overgewicht bij kinderen, met als stip op de horizon: alle Amsterdamse kinderen op gezond gewicht in 2033. Hierbij ontvangt u de rapportage van de Amsterdamse Aanpak Gezond Gewicht (AAGG), zoals toegezegd op 3 december 2020. In de Impactmonitor AAGG 2012-2020 (bijlage 1) leest u wat we de afgelopen jaren vanuit de gemeente hebben gedaan en tot welke veranderingen dat in het gedrag en gewicht van Amsterdamse kinderen en jongeren heeft geleid. Acht jaar AAGG: gezond is de normale keuze voor kinderen In de afgelopen acht jaar is het gelukt om het dagelijks leven van Amsterdamse kinderen gezonder te maken. In het fictieve gezin van Nadia gaat haar zoontje van 2 jaar naar het kinderdagverblijf en dochter van 7 naar een basisschool die meedoet aan Jump-in.1 Ze heeft ook een zoon van 12 jaar die in de brugklas zit. Zowel op het kinderdagverblijf als op de basisschool krijgen de kinderen een gezonde lunch en tussendoortjes. Ook de traktaties bij verjaardagen zijn lekker en gezond. De kinderen mogen extra buitenspelen en worden gestimuleerd om lekker te bewegen.

1 Jump-in is een preventieprogramma gericht op meer bewegen en een gezond voedingspatroon van

basisschoolkinderen in Amsterdam.

Gemeente Amsterdam

Datum 4 juni 2021 Impactmonitor AAGG Pagina 2 van 7

Op school komt een jeugdverpleegkundige die een training en tools heeft gekregen om op een goede manier met kinderen en ouders over leefstijl en gewicht te praten. Als één van de kinderen ernstig overgewicht lijkt te ontwikkelen kan de jeugdverpleegkundige zorgen dat het gezin geholpen wordt door een vast aanspreekpunt (centrale zorgverlener). Deze begeleidt hen en zorgt ervoor dat alle professionals goed met elkaar samenwerken. Bij de knutselclub van haar dochter in het buurthuis staan geen chips meer op tafel, maar wordt voor rijstwafels, druiven en snoeptomaatjes gekozen. De gemeente praat met de voetbalclub van haar oudste zoon over de frisdrankautomaat op het terrein en het aanbod in de kantine. Nadia vindt belangrijk dat haar kinderen goed eten: ze zet het fruit in een schaal op tafel en het snoep in een bakje in de kast. De kinderen pakken standaard hun bidons als ze gaan buitenspelen, want bij de speelplekken in hun buurt staat een watertappunt om de dorst te lessen. Ze is onderdeel van een groep ouders die regelmatig (online) buurtbijeenkomsten organiseert waarin ze met elkaar praten over gezond opvoeden en tips uitwisselen. Daar hoorde ze over het belang van voldoende slapen. Samen met twee andere ouders zijn ze dit eerst veertien dagen zelf gaan proberen en merkten het verschil.

Omdat veel kinderen in hun buurt nu vroeger naar bed gaan, is het met mooi weer minder een strijd om de kinderen ’s avonds op tijd binnen te roepen. Het lijkt allemaal heel gewoon, maar acht jaar geleden was de dag van veel Amsterdamse kinderen niet zo gericht op een gezonde leefstijl. Er werd wel versnipperd informatie en voorlichting gegeven over gezond eten, drinken en bewegen, maar de AAGG heeft ervoor gezorgd dat de gezonde keuzes normaal zijn en worden op plekken waar veel kinderen komen. Invloed van de voedselomgeving Toch zijn we er nog lang niet. Het wordt steeds duidelijker hoe belangrijk en bepalend de inrichting van de (voedsel)omgeving is voor de keuzes die mensen maken. En onze voedselomgeving is echt niet gezond: in 2020 bleek uit de Superlijst dat ongeveer 80% van de aanbiedingen in de supermarkt voor producten buiten de Schijf van Vijf zijn, terwijl we het grootste deel van onze boodschappen juist in een supermarkt halen. Het CBS publiceerde onderzoek waaruit blijkt dat de prijs van gezond eten harder is gestegen (22% in tien jaar) dan die van snacks en snoep (13%). De verpakkingen en porties zijn de afgelopen jaren ook fors groter geworden. Het RIVM concludeerde dat de vrijwillige afspraken van VWS met fabrikanten nauwelijks tot minder zout (een snufje), verzadigd vet en suiker (circa twee suikerklontjes per dag) in producten heeft geleid.

Die ongezonde omgeving zien we ook in de stad: 84% van de aanbieders is ongezond onder andere door het aantal fastfoodzaken en winkels met snacks, zoals ijs- en wafelwinkels. Het is duidelijk dat Amsterdammers op heel veel manieren bewust en onbewust worden verleid tot meer en ongezonder eten en drinken. Moeder Nadia doet vaak boodschappen in de Amsterdamse Poort. Ze zegt dat ze zich niet laat verleiden door reclames of winkels op haar route. Toch koopt ze onderweg wel eens wat, bijvoorbeeld een saucijzenbroodje, croissantje of koffiebroodje. Haar puber heeft altijd trek. Ze geeft haar zoon geld mee naar school. Hij gaat dan met zijn vrienden naar de winkel of de toko om met z’n allen iets lekkers te kopen. Die voedselomgeving moet veranderen en daarom hebben we samen met Ede, Rotterdam, Utrecht en de Universiteit van Amsterdam onderzoek gedaan naar onze mogelijkheden.2 De 2 Zie City Deal, Gemeentelijk instrumentarium voor een gezonde voedselomgeving en UvA, Juridisch instrumentarium voor een

gezonde voedselomgeving.

Gemeente Amsterdam

Datum 4 juni 2021 Impactmonitor AAGG Pagina 3 van 7

uitkomst was zowel duidelijk als schokkend: de gemeente heeft, op basis van (inter)nationale afspraken wel een plicht om overgewicht bij kinderen en jongeren te voorkomen en te zorgen voor een gezonde voedselomgeving, maar geen (ruimtelijke) instrumenten om dit te bereiken. Dit was aanleiding om een brandbrief te schrijven naar de staatssecretaris van Volksgezondheid, Welzijn en Sport. Aan het eind van deze brief kom ik hierop terug. Overgewicht voorkomen Het voorkomen en bestrijden van overgewicht is een complexe opgave omdat er zoveel verschillende onderliggende factoren zijn. Op basis van de beschikbare kennis en studies weten we dat een succesvolle aanpak van overgewicht álle oorzaken moet aanpakken. Dit wordt een ‘systeemaanpak’ genoemd. De WHO adviseert bovendien om gezondheid centraal te stellen in al het gemeentelijk beleid; dit noemen zij Health-in-all-policies. De Amsterdamse aanpak is op deze principes gebaseerd. De AAGG heeft zich vanaf 2012 ontwikkeld tot een systeemaanpak met de overkoepelende ambitie: alle kinderen op gezond gewicht in 2033. De aanpak bestaat uit inhoudelijke interventies die positieve effecten hebben laten zien in de praktijk (evidence-informed) of die wetenschappelijk bewezen positieve effecten hebben (evidence-based). Partners van onderzoeksinstituut Sarphati, waaronder Amsterdam UMC, adviseren ons hierin.

Zo vormen we een lerende organisatie die zichzelf steeds verbeterd. De aanpak is uitgegroeid tot een voorbeeld van deze werkwijze. Dit bleek onder andere toen Unicef de AAGG uitkoos als goed voorbeeld voor een systeemaanpak en er een casereport over publiceerde. Amsterdam ontving bovendien in 2019 de Europese Health Award for Cities van de Europese Commissie voor haar vooruitstrevende aanpak. Impact meten Er is nog niet veel ervaring in het inzichtelijk maken van de effecten van een systeemaanpak. Voor het opstellen van deze monitor is advies aan professionals en (wetenschappelijke) experts gevraagd en is gezocht naar voorbeelden in de literatuur. Op basis hiervan is de Impactmonitor gemaakt die uit drie delen bestaat:  Deel 1 de ontwikkeling van gedrag en gewicht  Deel 2 de resultaten van de AAGG  Deel 3 de ontwikkeling van de AAGG als systeemaanpak De delen geven gezamenlijk een beeld wat er in de afgelopen jaren is bereikt en welke impact dit heeft op kinderen en jongeren in Amsterdam. Gedrag en gewicht In de afgelopen jaren hebben we gerapporteerd over het percentage kinderen met overgewicht (gebaseerd op de Body Mass Index) en gedrag. Gezond eten, drinken, genoeg bewegen en voldoende slapen zijn namelijk essentieel om een gezond gewicht te houden. In de Impactmonitor kijken we naar de trend van overgewicht in de periode 2012 tot en met 2018 en naar de trends in

Gemeente Amsterdam

Datum 4 juni 2021 Impactmonitor AAGG Pagina 4 van 7

gedrag omdat dit indicators zijn voor gewichtstoename in de toekomst.3 Op basis van de cijfers kunnen de volgende conclusies worden getrokken: Algemeen beeld Als we naar alle cijfers over de hele periode kijken, is het geschatte percentage kinderen en jongeren (0- 19 jaar) met overgewicht en obesitas in de stad gedaald van 21% in 2012 naar 18,8% in 2018 (circa 24.000 kinderen en jongeren) en dit is hoger dan het landelijk gemiddelde van 14,7% (4-18 jaar). Kinderen 0-4 jaar Bij kinderen van 0-4 jaar zien we een lichte stijging van het percentage kinderen met overgewicht (0,6% in 6 jaar). We hebben nog geen goed beeld van de oorzaken van deze stijging. In deze leeftijdsgroep kun je de meeste schommelingen verwachten omdat kleine kinderen zich heel verschillend ontwikkelen. We weten ook dat er een relatie is tussen stress tijdens de zwangerschap en kwetsbaar ouderschap en overgewicht. Dit is de reden om de inzet rond jonge, kwetsbare gezinnen te verbeteren met het programma Gezonde en Kansrijke Start (GKS) en op te nemen als onderdeel van Amsterdam Vitaal & Gezond. In GKS gaan we ook onderzoek doen naar de achterliggende oorzaken voor overgewicht bij deze groep kinderen. Kinderen 4-12 jaar De meeste positieve ontwikkelingen zien we bij de groep van 4-12 jaar. Het percentage kinderen van 10 jaar in de focuswijken dat dagelijks groenten eet, is gestegen van 79% naar 85%.

Opvallend is ook dat 27% minder kinderen in de focuswijken zijn die meer dan twee gezoete dranken, zoals pakjes, per dag drinken. In deze leeftijdsgroep is het aandeel kinderen met overgewicht gedaald van 20,3% in 2012 naar 17,2% in 2018. Het gemiddelde BMI van deze gehele groep wijkt ook minder af van de standaard voor kinderen van deze leeftijd (een afname van 0,138%). Een mogelijke verklaring zou kunnen zijn dat deze groep het meest heeft geprofiteerd van onze inzet. We bereiken ze o.a. via de scholen, sportclubs en via de activiteiten uit de sociale basis. Om deze verklaring te toetsen, gaan we een vergelijking maken van de BMI-ontwikkeling bij kinderen van Jump-in scholen en kinderen op vergelijkbare scholen zonder zo’n programma in andere steden. Jongeren 13-18 jaar Overgewicht is onder de jongeren het hoogst: bijna een kwart van de kinderen van 14-16 jaar heeft overgewicht. Gelukkig is dit percentage de afgelopen jaren wel afgenomen van 23,5% in 2012 naar 22,8% in 2018. Als we naar het gedrag in de focuswijken kijken, zien we dat jongeren het op álle indicatoren minder goed doen dan de kinderen op de basisschool. Je ziet dat de jongeren ongezonder eten en drinken, minder bewegen én meer slaapproblemen hebben en dan is overgewicht een logisch gevolg. Het aantal jongeren dat meer dan twee suikerhoudende dranken per dag drinkt, zoals frisdrank, is toegenomen met 12%.

Daarom doen we onderzoek naar de

3 De overgewichtcijfers van schooljaar 2019-2020 zijn niet meegenomen in deze rapportage. De Jeugdgezondheidszorg werkt

sinds 2018 meer risicogestuurd, dat betekent dat we meer aandacht besteden aan kinderen die dat nodig hebben. De lockdown heeft deze werkwijze versterkt. Eén gevolg is dat hierdoor niet meer op alle scholen even vaak wordt gemeten en dit leidt tot grotere verschillen tussen de datasets en meer onzekerheid in de conclusies. Om de cijfers van 2019-2020 te kunnen presenteren, zijn er nadere analyses nodig en deze zijn na de zomer van 2021 beschikbaar.

Gemeente Amsterdam

Datum 4 juni 2021 Impactmonitor AAGG Pagina 5 van 7

keuzes die jongeren maken en waarom, bijvoorbeeld bij het drinken van frisdrank. Hieruit blijkt onder andere hoe belangrijk het aanbod in de omgeving en de invloed van leeftijdsgenoten is. Jongeren weten wel dat frisdrank niet gezond is, maar dat is niet genoeg om andere keuzes te maken. Het is niet voor niets dat ik met de partners van de Alliantie Voeding voor de Gezonde Generatie pleit voor de invoering van een suikertaks. Kinderen en jongeren met ernstig overgewicht of obesitas Circa 2.450 kinderen en jongeren met ernstig overgewicht of obesitas en hun gezinnen kregen en krijgen hulp van een centrale zorgverlener (CZV). Dit traject duurt maximaal 3 jaar en bij 60% van de kinderen en jongeren leidt dit tot een positief effect op het gewicht. Een analyse van dit effect wordt meegenomen in een evaluatie die wordt uitgevoerd in opdracht van Zilveren Kruis. Focusbuurten Het percentage kinderen met overgewicht en obesitas in de verschillende focusbuurten van de AAGG is afgenomen (deze afname varieert tussen 0,5% tot 6,2%). Dit is voor een deel te verklaren doordat het aandeel van kinderen met hoogopgeleide ouders in de stad is toegenomen (van 39% in 2012 naar 45% in 2017) ten opzichte van het aandeel kinderen met laagopgeleide ouders (van 27% in 2012 naar 24% in 2017). Overgewicht komt namelijk vaker voor bij kinderen van lager opgeleide ouders.

De daling na correctie op opleidingsniveau zou te maken kunnen hebben met de extra inzet in de focusbuurten, maar een causaal verband kunnen we nog niet aantonen. Resultaten De AAGG probeert alle oorzaken van overgewicht aan te pakken. De activiteiten zijn gericht op het verbeteren van het gedrag (eten, bewegen en slapen), de sociale norm én de voedselomgeving. Voor kinderen en jongeren met overgewicht en obesitas is op maat gemaakt aanbod en extra hulp. De meeste aandacht gaat naar de buurten en wijken waar dit het hardst nodig is. Het volledige overzicht staat in de Impactmonitor, maar ik noem hier een aantal resultaten om een indruk te geven:  Op 144 scholen waar overgewicht meer dan gemiddeld voorkomt, wordt het programma Jump-in uitgevoerd. Inmiddels hebben ook steeds meer middelbare scholen aandacht voor leefstijl en hebben 18 scholen een gouden kantineschaal. De Gezonde Schooladviseurs van de GGD ondersteunen hierbij.  Aanbieders van de sociale basis moeten aandacht hebben voor gezond eten, drinken en bewegen tijdens de activiteiten (vastgelegd in de Subsidieregeling sociale basis 2022).  Jaarlijks maken circa 40.000 kinderen kennis met minimaal één sport en het aantal kinderen dat lid is van een sportvereniging in de focuswijken is toegenomen met 8% van 52% in 2012 naar 60% in 2018.  Op steeds meer speel- en schoolpleinen en (sport)parken staan watertappunten.

 Ongeveer circa 400 vrijwilligers, studenten en professionals zijn opgeleid om het gesprek aan te gaan over het belang van gezond eten, drinken, voldoende bewegen en slaap in hun dagelijkse werk met kinderen. Ook het curriculum van ten minste 11 opleidingen is aangepast, zoals bij Algemene Lichamelijke Opvoeding, Voeding en Diëtiek en de huisartsenopleiding.  Circa 300- 400 vrijwilligers en Gezondheidsambassadeurs zijn getraind om zich in te zetten voor een gezonde leefstijl in hun buurt.

Gemeente Amsterdam





Datum 4 juni 2021 Impactmonitor AAGG Pagina 6 van 7

In de focusbuurten worden activiteiten voor en door bewoners georganiseerd zodat de gezond gedrag weer normaal wordt gevonden, bijvoorbeeld kookworkshops, voorlichtingsbijeenkomsten en beweeg-clinics. Een mooi voorbeeld komt uit de Indische Buurt waar één van de moeders, die getraind is als gezondheidsambassadeur, nu kinderkookworkshops organiseert vanuit haar eigen stichting en zowel op school via Dynamo (naschools aanbod via de Talententent). Ze leert de kinderen hoe ze lekkere dingen kunnen maken met groenten en inspireert en helpt ouders bij gezond opvoeden. Om de voedselomgeving in de stad gezonder te maken, is kindermarketing niet meer toegestaan in de metrostations en buitenreclame. Om dit in de toekomst uit te kunnen breiden en mee te kunnen nemen bij gebiedsontwikkeling is het onderwerp opgenomen in de Omgevingsvisie Amsterdam 2050.

Conclusies en vervolg In het voorgaande heb ik laten zien dat de gemeente en haar partners zich maximaal inspannen om overgewicht bij kinderen en jongeren te voorkomen en te keren en dat wij dit doen op basis van de meest recente wetenschappelijke inzichten. Om de positieve ontwikkelingen in het gedrag en gewicht te behouden, is blijvende inzet vanuit de gemeente nodig. Corona verhoogt deze noodzaak en urgentie want uit de eerste gegevens van 2020 blijkt dat het gemiddelde gewicht is toegenomen. Ik wil de toekomst van kinderen en jongeren centraal stellen en opkomen voor hun gezondheid en welzijn. De gemeente kan dit niet alleen en het wordt tijd dat andere partijen zoals het Rijk en de voedselproducenten ook grotere stappen gaan zetten. Daarom spreekt Amsterdam zich uit over schadelijke invloed van de omgeving in de vorm van combi-deals, (online)reclame, pushberichten van fastfoodketens en lobbyt voor het invoeren van de suikertaks en verlaging van de BTW voor groente en fruit en het verbod op reclame voor ongezond voedsel. Gelukkig zijn er steeds meer partijen die zich achter dit standpunt scharen, zoals de Adviesraad voor Volksgezondheid en Samenleving. In de komende periode kiezen we voor deze extra activiteiten omdat hiervan het grootste, blijvende effect kan worden verwacht.

Deze worden ook opgenomen in de Nota gezondheidsbeleid die na de zomer wordt gepresenteerd:  Vervolg op het onderzoek naar de mogelijkheden om de voedselomgeving te reguleren in de nieuwe City Deal Gezonde en duurzame voedselomgeving.  Actief blijven in de focusbuurten omdat daar de meeste kinderen en jongeren met overgewicht wonen en het meeste ongezonde voedselaanbod is. Dit jaar organiseren we bijvoorbeeld weer Midzomer Mokum met allerlei activiteiten voor kinderen en jongeren waarin ook aandacht is voor gezonde voeding en bewegen.  Lobby voor de structurele financiering van de centrale zorgverlener uit de Zorgverzekeringswet, zodat alle kinderen met obesitas geholpen worden bij een gezondere leefstijl.  De WHO adviseert om gezondheid onderdeel te maken van al het gemeentelijk beleid (‘health in all policies’). Hier kunnen we nog stappen zetten. Gezondheid moet expliciet worden meegewogen in de beslissingen die de gemeente neemt. Bij veel onderwerpen gebeurt dit al, maar het is nog geen vanzelfsprekendheid en er liggen nog kansen om

Gemeente Amsterdam

Datum 4 juni 2021 Impactmonitor AAGG Pagina 7 van 7

gezondheid mee te nemen in de besluitvorming over o.a. het flexibel preventief aanbod jeugd, het horeca- en terrassenbeleid en het beleid verkooppunten in de openbare ruimte. Het voorkomen en bestrijden van overgewicht vergt, zoals we weten, een lange adem. De Impactmonitor laat echter zien dat het wel degelijk mogelijk is om de gezonde keuze normaler te maken voor de Amsterdamse jeugd. Het motiveert ons om door te zetten omdat ieder kind het verdient om gezond op te groeien in Amsterdam. Met vriendelijke groet,

Simone Kukenheim Wethouder Zorg