A - 22 Diversiteit en Antidiscriminatiebeleid (9) Bijlage 3 Actieonderzoek a
Tekst van het document
Actieonderzoek AntiDiscriminatie LHBTIQ+
H.V. de Gooijer | M. zum Vörde sive Vörding | N. Belaraj
01.02.2021
Actieonderzoek Anti-discriminatie LHBTIQ+
Actieonderzoek Anti-discriminatie LHBTIQ+
1
Een actieonderzoek naar LHBTIQ+ discriminatie in Amsterdam: aard en frequentie, handelingsperspectief en aanknopingspunten voor de gemeente.
In opdracht van: Afdeling Diversiteit – Gemeente Amsterdam Auteurs: H.V. de Gooijer M. zum Vörde sive Vörding N. Belaraj
1 februari 2021
Table of Contents SAMENVATTING ............................................................................................................................................... 4 INLEIDING............................................................................................................................................................ 7 1.
ONDERZOEKSMETHODEN EN THEORETISCH KADER .............................................................. 10 1.1 PRINCIPES VAN ACTIEONDERZOEK ............................................................................................................................................ 11 1.2 ONDERZOEKSMETHODEN EN DESIGN...................................................................................................................................... 11 1.3 THEORETISCH KADER: BEGRIPPEN EN DEFINITIES..............................................................................................................13 1.3.1 Discriminatie ......................................................................................................................................................................... 13 1.3.2 Geweld.................................................................................................................................................................................... 15 1.3.3 LHBTIQ+ ................................................................................................................................................................................16 1.4 BEPERKINGEN ONDERZOEK........................................................................................................................................................ 17
2.
ERVARINGEN DISCRIMINATIE ........................................................................................................... 18
Actieonderzoek Anti-discriminatie LHBTIQ+
2.1 INLEIDING ...........................................................................................................................................................................................18 2.2 VORM, REGELMAAT EN OMGEVING .........................................................................................................................................18 2.2.1 Verbale discriminatie als losse incidenten ...........................................................................................................18 2.2.2 Doorlopende verbale discriminatie en intimidatie ..........................................................................................19 2.2.3 Discriminatie in het openbaar vervoer ..................................................................................................................
21 2.2.4 Discriminatie met fysiek geweld .............................................................................................................................22 2.2.5 Multi-layered discriminatie.........................................................................................................................................23 2.3 DE DADERS EN VERDACHTEN ...................................................................................................................................................24 2.3.1 Kenmerken ..........................................................................................................................................................................24 2.3.2 Mogelijke beweegredenen ........................................................................................................................................25 2.3.2 Samenstelling: groepsverband en leiders..........................................................................................................26 2.3.3 Discriminatie binnen families ....................................................................................................................................
27 2.4 OMSTANDERS EN GETUIGEN ....................................................................................................................................................28 2.5 DE LANGE TERMIJNEFFECTEN VOOR GEDISCRIMINEERDEN .........................................................................................29 2.6 CONCLUSIE .....................................................................................................................................................................................31 3.
HET ERVAREN HANDELINGSPERSPECTIEF .................................................................................32 3.1 INLEIDING..........................................................................................................................................................................................32 3.2 POLITIE: ERVARINGEN MELDING EN AANGIFTE ...................................................................................................................33
2
3.2.1 Positieve ervaringen en teleurstellende ervaringen.......................................................................................33 3.2.2 De wijkagenten................................................................................................................................................................. 37 3.3 ANDERE ONDERDELEN VAN HET HANDELINGSREPERTOIRE .......................................................................................... 37 3.3.1 Het Meldpunt Discriminatie Regio Amsterdam ................................................................................................ 37 3.3.2 Organisaties in de woonomgeving ........................................................................................................................39 3.3.3 Slachtofferhulp .................................................................................................................................................................39 3.3.4 Zelforganisaties – COC Amsterdam ................................................................................................................... 40 3.3.5 Informele steungroepen .............................................................................................................................................
40 3.4 ROL MEDIA ..................................................................................................................................................................................... 40
3.5 CONCLUSIE .....................................................................................................................................................................................41 4.
GEDRAGEN VOORSTELLEN EN AANKNOPINGSPUNTEN ........................................................ 43 4.1 INLEIDING..........................................................................................................................................................................................43 4.2 VOORLICHTING .............................................................................................................................................................................43 4.3 BREDE INFORMATIECAMPAGNES ........................................................................................................................................... 46 4.4 ZICHTBAAR MAKEN IN DE STAD ............................................................................................................................................... 47 4.5 AFSCHRIKEFFECT BUITEN HET STRAFRECHT OM ............................................................................................................ 48 4.6 BELANG ROZE IN BLAUW EN HET MELDINGSPROCES .................................................................................................... 49 4.6.1 Belang aangeven Roze in Blauw .............................................................................................................................
49 4.6.2 Laagdrempeliger proces ........................................................................................................................................... 50 4.6.3 Betere afhandeling meldingen en aangifte......................................................................................................... 51 4.6.4 Rol wijkagent .....................................................................................................................................................................52
Actieonderzoek Anti-discriminatie LHBTIQ+
4.7 NAAMSBEKENDHEID MELDPUNTORGANISATIES VERGROTEN .....................................................................................52
3
4.8 BIJEENKOMSTEN VOOR GEDISCRIMINEERDEN ..................................................................................................................53 4.9 ZWAARTEPUNT VERSCHUIVEN ................................................................................................................................................54 4.10 (INCLUSIEF) TAALGEBRUIK: NORMEN & WAARDEN ..........................................................................................................56 4.11 ADEMRUIMTE, GEHOORD WORDEN & VERTROUWEN ...................................................................................................... 57 4.12 CONCLUSIE...................................................................................................................................................................................58 CONCLUSIE ..................................................................................................................................................... 59 LITERATUURLIJST ........................................................................................................................................ 62
Samenvatting
Actieonderzoek Anti-discriminatie LHBTIQ+
‘’Ik wilde niet weg uit Amsterdam, maar ik zag geen andere oplossing.’’1
4
Hoewel er al op verschillende vlakken actie wordt ondernomen om acceptatie van de LHBTIQ+-gemeenschap in Amsterdam te vergroten is discriminatie in verschillende gradaties nog steeds een onmiskenbaar probleem in de stad. Het overgrote deel van de LHBTIQ+ gemeenschap wordt er dagelijks mee geconfronteerd. Dit actieonderzoek naar discriminatie jegens deze gemeenschap dient ter ondersteuning van het overkoepelende doel van de gemeente de daadwerkelijke omvang van LHBTIQ+ discriminatie in beeld te brengen en er harder beleid tegen te formuleren. Om deze ondersteuning te bieden staan in dit onderzoek drie doelen centraal, namelijk het bestuderen van: 1) De aard en frequentie van discriminatie jegens de gemeenschap. 2) Het huidige (ervaren) handelingsperspectief van LHBTIQ+ personen met betrekking tot discriminatie. Behoort melden daartoe en waarom wel of niet? 3) Het aandragen van concrete, realistische en door personen uit de LHBTIQ+ gemeenschap gedragen voorstellen en aanknopingspunten voor vervolgacties, waarbij de gemeente en partners gezamenlijk een stevigere vuist maken tegen discriminatie.
De focus in dit onderzoek ligt op de LHBTIQ+ gemeenschap in de stad, met uitzondering van lesbische vrouwen en intersekse personen met de rede dat de ervaringen van deze leden van de gemeenschap vielen onder het onderzoeksbereik van een aanverwant onderzoek dat uitgevoerd is in dezelfde periode.2 Wat betreft het onderzoeken van de ervaringen van respondenten met betrekking tot de aard en frequentie van de discriminatie en de regelmaat waarin ze hiermee geconfronteerd worden is het volgende gebleken. De aard van de discriminatie is diffuus maar heeft een structureel aspect. Discriminatie neemt verschillende vormen aan die elk met een andere regelmaat en in andere omgevingen plaatsvinden. Naast incidenten van verbale discriminatie vindt veel discriminatie plaats in de eigen woonomgeving, waarbij het vooral gaat om frequent verbaal geweld in combinatie met intimidatie, bedreiging en vandalisme. Dit patroon wordt doorbroken door incidenten van discriminatie die escaleren en een fysiek gewelddadig karakter aannemen. Personen die met verbale discriminatie en discriminatie in de woonomgeving te maken krijgen worden met regelmaat in groepsverband lastiggevallen. Andere veelgenoemde omgevingen zijn het openbaar vervoer, uitgaansgelegenheden en de werkplek (bij deze respondenten niet zozeer door collega’s, maar door hangjongeren die er samenkomen).
Ook wordt duidelijk dat hoewel seksuele geaardheid of genderidentiteit de dominante discriminatiegrond is, de LHBTIQ+ personen ook worden aangevallen op grond van bijvoorbeeld hun huidskleur, etniciteit, sociale status en handicap. De discriminatoire acties kunnen daarbij niet los gezien worden van de effecten die deze hebben op de gediscrimineerde personen. De respondenten van dit onderzoek hebben aangegeven een dusdanig laag veiligheidsgevoel in de stad te ervaren dat ze blijvende aanpassingen aan hun dagelijkse leven hebben ingevoerd. Voorbeelden betreffen, maar zijn niet gelimiteerd tot, het niet meer (alleen) verlaten van het eigen woonhuis, niet meer alleen openbare ruimtes betreden op bepaalde tijdstippen, het openbaar vervoer en bijbehorende haltes, stations vermijden, interactie met onbekenden op straat uit de weg gaan en zelfs weg verhuizen uit de
1
Marokkaans- Nederlandse Transvrouw 2020
2
Onderzoek uitgevoerd door I. Hemelaar voor afdeling diversiteit, gemeente Amsterdam.
Actieonderzoek Anti-discriminatie LHBTIQ+
5
stad. Hoe langer de discriminatie aanhoudt, hoe sterker en ingrijpender de langetermijneffecten zijn. Het tweede onderzoeksdoel was het in kaart brengen van het ervaren handelingsperspectief van de gediscrimineerde LHBTIQ+ personen en of melden hier een onderdeel van is. De analyse van de interviews laat zien dat het merendeel van de respondenten negatief denkt over hun mogelijke stappenplan en het onder andere als te nauw ervaart. Melden, hoofdzakelijk bij de politie of Roze in Blauw, behoort zonder twijfel tot het handelingsperspectief van de respondenten, al worden hierbij een zevental frustraties geformuleerd door de respondenten. De frustraties zijn de volgende: het tijdrovende en omslachtige karakter van het meldingsproces, de nutteloosheid, een mismatch tussen verwachtingen en de capaciteit van Roze in Blauw, schaamte en wantrouwen, veiligheidszorgen, het onbevredigende vervolgproces en een gebrek aan terugkoppeling en communicatie naar de gediscrimineerden. Ook als het gaat om instellingen buiten de reguliere politie, zoals het MDRA, wordt het als zeer ontmoedigend ervaren dat hier niet of nauwelijks teruggekoppeld wordt volgens het merendeel van de respondenten. Een verdere bevinding is dat de meldpunten, en waarvoor gediscrimineerden daar terecht kunnen, erg onbekend zijn.
Een ander onderdeel van het handelingsperspectief is te stappen naar instellingen als woningcorporaties, maar ook deze optie wordt als relatief nutteloos ervaren. De kritiek is dat woningcorporaties te weinig kunnen betekenen voor de gediscrimineerden, hetzelfde wordt gezegd over een organisatie als Slachtofferhulp. Zelforganisaties worden door de respondenten niet genoemd, met uitzondering van de kans die er wordt gezien voor COC Amsterdam. Ten slotte worden het belang van informele organisaties (bijv. de lokale volleybalclub) en de steun van vrienden en familie als groot ervaren. Wat blijkt is dat de stappen die de respondenten als productieve mogelijkheden ervaren en wat het daadwerkelijke handelingsrepertoire is (en hoe dit kan worden uitgebreid) niet geheel met elkaar overeenkomen en dat de frustraties dusdanig groot zijn dat deze leiden tot een lage meldingsbereidheid. Hoe lager de meldingsbereidheid, hoe minder zicht op de omvang van discriminatie in de stad, en hoe minder er op preventie en bestrijding ervan kan worden ingezet. Er ontstaat op die manier een vicieuze cirkel die doorbroken dient te worden, en dit is waar de uitkomsten van het laatste doel van het onderzoek ingezet kunnen worden: de aangedragen voorstellen en aanknopingspunten voor de gemeente met betrekking tot te ondernemen acties tegen discriminatie.
Via deze aanknopingspunten kan het gat tussen het ervaren handelingsperspectief en de daadwerkelijke mogelijkheden gedicht worden, kan het handelingsrepertoire worden uitgebreid en kan de gemeente een hardere vuist maken tegen discriminatie van de LHBTIQ+ gemeenschap. Opvallend wat betreft het derde onderzoeksdoel is dat het voor veel respondenten niet geheel duidelijk is wat de gemeente onderneemt op dit vlak en waar precies haar verantwoordelijkheid ligt. Met betrekking tot de preventie van discriminatie kan de gemeente volgens de respondenten meer doen aan het stimuleren van voorlichting op scholen en bij de brede groep inwoners van de stad om zo vooroordelen, onbegrip en mogelijke discriminatie te voorkomen en ook om deze bespreekbaar te maken. Hierbij is cruciaal dat dit gedaan wordt door een persoon uit de gemeenschap die zoveel mogelijk aansluit bij de religieuze en culturele achtergrond van de groep die voorgelicht wordt. Een verder voorstel is ook om meer te investeren in informatiecampagnes, zichtbaarheid van discriminatie en de gevolgen ervan in de stad en duidelijke communicatie op verschillende niveaus. Daarnaast zijn er acties te ondernemen betreffende het afschrikeffect buiten het strafrecht om, de politie en Roze in Blauw en het aangifte- en meldingsproces.
Ook kan de gemeente een rol spelen in het vergroten van de naamsbekendheid van verschillende meldpunten en andere relevante organisaties. De laatste aanknopingspunten geopperd door de respondenten: een
Actieonderzoek Anti-discriminatie LHBTIQ+
verschuiving van het zwaartepunt in beleid (minder focus op ‘Out en Proud’) en de verantwoordelijkheid voor verbeteringen (van leden binnen de gemeenschap naar de brede samenleving), werken naar een verandering in taalgebruik, normen en waarden in beleid en regelgeving, en het creëren van ademruimte voor de gediscrimineerden. Via deze aanknopingspunten kan het gat tussen de ervaren mogelijkheden en het daadwerkelijke handelingsrepertoire gedicht worden en kunnen nieuwe aangedragen acties worden opgepakt. Voor de belangrijkste door de gemeenschap gedragen voorstellen en aanknopingspunten zie onderstaand schematisch overzicht.
6
•
Versterking preventie & voorlichting: o Onderwijs & voorlichting – door personen uit de gemeenschap; o Buiten school – diverse groepen; o Op de werkvloer; o In AZC’s; o Binnen de LHBTIQ+ gemeenschap.
•
Brede informatiecampagnes - Investeer in communicatie op verschillende niveaus: o Verschillende partijen met elkaar in gesprek; o Bevorder communicatie richting de gediscrimineerden en stimuleer daarmee de meldingsbereidheid.
•
Zichtbaar maken in de stad: o Investeer in nieuwe mediacommunicatie en stads-brede campagnes.
•
Afschrikeffect buiten het strafrecht om: o Communicatie richting zowel daders als gediscrimineerden.
•
Belang Roze in Blauw ondersteunen en het meldingsproces: o Belang van RiB blijven aangeven – laagdrempeliger proces; o Verzeker terugkoppeling bij melding en aangifte; o Vergroten en verbeteren rol wijkagent onder de aandacht brengen.
•
Naamsbekendheid (meldpunt) organisaties vergroten
•
Bijeenkomsten voor gediscrimineerden
•
Zwaartepunt verschuiven: o Van verantwoordelijkheid LHBTIQ+ gemeenschap naar hele gemeenschap; o Out & Proud minder centraal doel, maar nog wel van groot belang (blijf Pride activiteiten ondersteunen).
•
Taalgebruik & (beleids-) normen en waarden: o Ruimte in beleid; o Verandering retoriek burgerzaken.
•
Ademruimte, gehoord worden en vertrouwen: o Bijeenkomsten; o Aandacht voor onbegrip binnen de LHBTIQ+ gemeenschap; o Ondersteuning Regenbooghuis.
Actieonderzoek Anti-discriminatie LHBTIQ+
INLEIDING
7
“One day I was working just like today and we lived in Oost, that day my partner bought a canoe and once I finished working, we just went with the canoe. We started at Zeeburg and we wanted to go more to the city centre. During this trip at some point in the Indische Buurt area, a group of teenagers started to insult us and then they started to throw stones at us, one hit me in my head, and one hit my partner in the back. At that point I was quite upset, so I asked my partner to move us to the ‘kade’. I understood they were shouting homo related insults, I didn’t understand at the beginning because I was busy, I didn’t even realize that they were against us but then my partner told me exactly what they were saying, homo, I don’t even remember what word exactly, but it was stupid, and I wasn’t paying too much attention. I think I reacted like giving them the middle finger, something like that but it went on. When they started to throw things at us it wasn’t acceptable to me anymore, I felt like I had to do something. That’s when I went to the ‘kade’ and walked towards them and asked what was happening, what’s the problem they had. I was speaking in English and I’m not sure they were even understanding but then at some point they throw an empty bottle of alcohol at me, which broke on the floor. We were on top of a bridge at this point on top of the canal.
At that point I though that’s it and I began to walk back. But when I was going back to the canoe, they started to record me and the started again to shout homo related insults, they were quite bad. They were also recording and laughing, and I didn’t want to give the impression that look he is going away. So, at that point I turned back, and I was yelling that if you want to record me, ‘you should come a little bit closer to record me better’. I was also going a bit towards them, until I was very close to one of these guys, on the bridge you have the handrail, and this guy was leaning on the handrail and was very close to me. I said to him, can I know what is your problem? This guy kicks me or hits me, I can’t remember, did something, so I was going behind this guy and at that point I found myself with three people surrounding me, three of these teenagers and then I slapped one in the face. Because he was literally here [holds his hands a centimetre from his face] and they were not tall right, it was a signal of like go away from me please. At some point I noticed that my arm was bleeding. I was getting a bit scared that I might faint, so I started to call to my partner that I was cut and to help me.”
Bovenstaand fragment is afkomstig uit een van de afgenomen interviews.3 Het is slechts één voorbeeld van velen. Hoewel er veel actie wordt ondernomen om acceptatie van de LHBTIQ+-gemeenschap in Amsterdam te vergroten is discriminatie in verschillende gradaties nog steeds een onmiskenbaar probleem in de stad. Zoals aangegeven in het coalitieakkoord 2018-2022: ‘Het gif van racisme en discriminatie sijpelt langzaam onze samenleving in en bedreigt onze verbonden stad.’4 Uit onderzoek van het CBS blijkt ook dat LHBTIQ+ personen zich vaak onveilig voelen op straat en regelmatig geconfronteerd worden met discriminatie.5 Discriminatie kent vele vormen en definities. De Rijksoverheid definieert het als volgt: ‘dat er onterecht verschil wordt gemaakt in de behandeling van mensen.’6 Discriminatie vindt altijd plaats op basis van een bepaalde reden of een bepaald kenmerk, de discriminatiegrond. De discriminatiegronden die worden aangeduid door de Rijksoverheid zijn leeftijd, godsdienst en levensovertuiging, ras, geslacht,
Italiaanse homoseksuele man, woonachtig in Amsterdam. Groot- Wassink, 2019. 5 Segerink, 2013. 6 Https://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/discriminatie. 3 4
Actieonderzoek Anti-discriminatie LHBTIQ+
nationaliteit, handicap of chronische ziekte, politieke overtuiging, burgerlijke staat, soort arbeidscontract, arbeidsduur en seksuele gerichtheid. Discriminatie om welke van deze gronden ook is in Nederland wettelijk verboden, als is aangegeven in artikel 1 van de Nederlandse Grondwet: ‘Allen die zich in Nederland bevinden worden in gelijke gevallen gelijk behandeld. Discriminatie wegens godsdienst, levensovertuiging, politieke gezindheid, ras, geslacht of op welke grond dan ook, is niet toegestaan.’7 Dit onderzoek richt zich uitsluitend op discriminatie op grond van seksuele geaardheid of genderidentiteit.8 Dat personen uit de LHBTIQ+ gemeenschap ondanks het wettelijk verbod regelmatig worden geconfronteerd met discriminatie is een feit ook terug te zien in cijfers van het Meldpunt Discriminatie Regio Amsterdam (MDRA). Uit het MDRAjaarverslag gepubliceerd in 2019 blijkt dat Amsterdam de stad is waar het grootste aantal meldingen van LHBTIQ+ discriminatie worden gedaan. Een aantal dat tweeënhalf keer hoger ligt dan het landelijk gemiddelde en dat in twee jaar tijd is verdubbeld van 25 in 2017, via 45 in 2018 naar 51 in 2019.9 Bij deze meldingen is er in toenemende mate sprake van geweld en bedreiging, wat bijdraagt aan het onveiligheidsgevoel van LHBTIQ+ personen in de stad.
Er bestaat een sterk vermoeden dat er momenteel een discrepantie bestaat tussen de meldingsbereidheid, dus het aantal meldingen dat officieel wordt geregistreerd, en de daadwerkelijke omvang van discriminatie. Met het huidige meldingspatroon is alleen de top van de ijsberg zichtbaar terwijl er nog veel meer discriminatie plaatsvindt, die om verschillende redenen niet gemeld wordt en dus niet zichtbaar is. Het gevolg: een sterk vertekend beeld van de situatie met betrekking tot discriminatie en beleid dat onvoldoende aansluit op de benodigdheden van de Amsterdamse LHBTIQ+ gemeenschap. Dit is de aanleiding voor een verzoek bij de afdeling Diversiteit van de Gemeente Amsterdam om een actieonderzoek uit te laten voeren. Zoals staat beschreven in de Raadsbrief van 19 november 2019: ‘Bij specifieke groepen, met als doel om beter grip te krijgen op waar discriminatie plaatsvindt en de interventies te bepalen die nodig zijn om het gat tussen het aantal meldingen en de daadwerkelijke discriminatie te dichten. Hierbij wil ik een bredere coalitie van organisaties betrekken. Projecten rond moslimdiscriminatie, anti-zwart racisme, antisemitisme en LHBTIQ+ gerelateerde discriminatie hebben hierbij de prioriteit.’10
8
Ook in het Regenboogbeleid 2019 – 202211 heeft de gemeente aangegeven de ware omvang van discriminatie zichtbaar te willen maken en harder beleid te willen voeren.
Nederlandse Grondwet. Hierbij worden wel andere bijkomende discriminatiegronden die gelden in combinatie met seksuele geaardheid en genderidentiteit meegenomen. 9 MDRA-jaarverslag, 2019. 10 Groot- Wassink, 2019. 11 Gemeente Amsterdam, 2019. 7
8
Actieonderzoek Anti-discriminatie LHBTIQ+
9
Het uitgevoerde onderzoek dient ter ondersteuning van dit doel door: 1) Een duidelijk beeld te geven van de aard en regelmaat van de discriminatie binnen de LHBTIQ+ gemeenschap. 2) Te duiden wat het huidige ervaren handelingsperspectief is van de gediscrimineerden. 3) Concrete, realistische en door de betreffende gemeenschap gedragen voorstellen en aanknopingspunten voor vervolgacties op te leveren waarbij de gemeente en haar partners gezamenlijk een stevigere vuist maken tegen discriminatie. De uiteenzetting van centrale punten en de conclusies die getrokken worden in dit onderzoek zijn opgesteld na analyse van een vijftiental narratieve interviews met slachtoffers van discriminatie en professionals in het LHBTIQ+ veld. Er is een zo divers mogelijke groep gesproken, echter betekent de relatief kleine steekproef dat er geen uitspraken gedaan kunnen worden over álle LHBTIQ+ personen in Amsterdam noch over de totale omvang van het probleem. Wat wel gedaan kan worden naar aanleiding van de afgenomen interviews is aanduiden wat de belangrijkste punten zijn die spreken tot de ervaringen van de brede groep LHBTIQ+ personen in de stad. Om dit te doen worden, na een bespreking van theorie en onderzoeksmethoden, in het tweede hoofdstuk de discriminatie-ervaringen van de respondenten besproken.
Daarbij wordt aangeduid wat de aard en omvang van de discriminatie is inclusief uitleg over de daders, de omgeving en de effecten die de discriminatie heeft op het leven van de gediscrimineerden. Hier valt op dat de aard van discriminatie verschillende vormen aanneemt waarbij de meest voorkomende bestaat uit verbaal geweld dat plaatsvindt in de eigen straat of wijk en gericht is op meerdere lagen van de identiteit van de gediscrimineerde persoon (het heeft niet alleen betrekking op seksuele- of genderidentiteit maar bijvoorbeeld ook op hun huidskleur of een handicap). Wat betreft de frequentie van discriminatie is het belangrijk dat voor de meerderheid van de respondenten discriminatie een doorlopend karakter heeft: zij worden hier regelmatig mee geconfronteerd. Het effect van de discriminatie zijn veel langdurige aanpassingen in het dagelijks leven en het gedrag van de gediscrimineerde personen. In het derde hoofdstuk wordt er ingegaan op het huidige handelingsperspectief van gediscrimineerden. Wat zien zij als mogelijke handelingsopties? En wat zijn hun ervaringen met deze opties? Centraal staat hier dat het handelingsperspectief als nauw wordt ervaren en dat de aangifte- en meldingsbereidheid om verschillende redenen laag ligt onder de respondenten.
Roze in Blauw, een landelijk netwerk van de politie met een meldpunt voor LHBTIQ+ personen, wordt over het algemeen als zeer belangrijk maar slecht functionerend gezien rondom organisaties als het MDRA heerst een grote mate van onbekendheid. Als grote struikelblokken worden onder andere de slechte terugkoppeling en communicatie vanuit alle instanties en de relatief lage ‘opbrengst’ na het proces van melden aangeduid. Vervolgens wordt er gekeken naar knelpunten en bijbehorende aanknopingspunten voor de gemeente en partners die gedaan zijn door de respondenten. Deze aanknopingspunten hebben een tweeledig karakter: aan de ene kant kan er meer ondernomen worden met betrekking tot preventie van discriminatie en aan de andere kant worden er voorstellen gedaan voor actiepunten met betrekking tot beide de gediscrimineerden en de daders van discriminatie. Ten slotte zullen de conclusies worden besproken en enkele voorstellen gedaan worden voor vervolgonderzoek.
1. Onderzoeksmethoden en Theoretisch Kader
Actieonderzoek Anti-discriminatie LHBTIQ+
Dit onderzoek naar discriminatie op grond van seksuele geaardheid en genderidentiteit in Amsterdam is uitgevoerd in de periode van augustus 2020 tot en met januari 2021 in opdracht van gemeente Amsterdam. De focus ligt op de LHBTIQ+ gemeenschap in de stad, met uitzondering van lesbische vrouwen en intersekse personen met de reden dat deze leden van de gemeenschap vielen onder de onderzoeksbereik van een aanverwant onderzoek dat uitgevoerd is in dezelfde periode. Zoals aangegeven in de inleiding dient dit onderzoek ter ondersteuning van het overkoepelende doel van de gemeente Amsterdam de ware omvang van discriminatie zichtbaar te maken en harder beleid te vormen tegen discriminatie in de stad. Om dit te bewerkstelligen zijn er drie subdoelen met bijbehorende onderzoeksvragen geformuleerd:
10
1. Wat is de aard en frequentie van LHBTIQ+ discriminatie jegens de gemeenschap? 2. Wat is het huidige handelingsperspectief van LHBTIQ+ personen met betrekking tot discriminatie? Behoort melden daartoe en waarom wel of niet? • Het stroomlijnen van meldingen; samenwerking met andere organisaties zoals het MDRA en andere relevante organisaties. 3. Concrete, realistische en door personen uit de LHBTIQ+ gemeenschap gedragen voorstellen en aanknopingspunten opleveren voor vervolgacties, waarbij de gemeente en partners gezamenlijk een stevigere vuist maken tegen discriminatie. • Inzicht krijgen in andere mogelijkheden om gediscrimineerde LHBTIQ+ personen te empoweren. Zoals in de inleiding aangegeven is het met de uitgevoerde steekproef en methode niet mogelijk sluitende uitspraken te doen over de omvang. Wat echter wel kan is het duiden van regelmaat of frequentie bij het voorkomen van verschillende uittingsvormen van discriminatie. Dit is dan ook waar, samen met de aard, op is gefocust in het eerste subdoel van dit onderzoek. Samen met de twee andere subdoelen staan op die manier de ervaringen van de respondenten centraal naar aanleiding waarvan er aanknopingspunten voor actie vanuit de gemeente geformuleerd zijn.
Het onderzoek is uitgevoerd aan de hand van de principes van actieonderzoek en is daarom niet alleen een onderzoek over de praktijk maar ook een onderzoek in de praktijk. Daarnaast is er gekozen voor een etnografische benadering. In hoofdstuk 1.1 wordt het fenomeen ‘actieonderzoek’ nader uitgelegd en in hoofdstuk 1.2 worden de gebruikte onderzoeksmethoden en het onderzoeksdesign besproken. Ten slotte geeft hoofdstuk 1.3 een overzicht van onderliggende theorie en een relevant begrippenkader.
Actieonderzoek Anti-discriminatie LHBTIQ+
1.1 Principes van actieonderzoek Actieonderzoek is een aanpak waarbij er onderzoek gedaan wordt (eigenlijk is ‘samen uitzoeken’ een meer accurate term) niet alleen over de praktijk maar ook in de praktijk. Er wordt niet alleen informatie door de onderzoekers opgehaald, maar deze gaan samen met de respondenten en andere betrokkenen actief aan de slag. De grondlegger van deze aanpak, Kurt Lewin12, ontwikkelde deze destijds revolutionaire vorm van academisch onderzoek na jarenlange frustratie over de beperkte praktische toepasbaarheid van wetenschappelijk onderzoek. Actieonderzoek onderscheidt zich van ‘regulier’ onderzoek doordat er een praktische vraag centraal staat, namelijk: wat is de situatie en wat kunnen we doen om deze te verbeteren? In navolging van Lewin zijn verschillende organisatiewetenschappers verdergegaan met het ontwikkelen van de discipline van ‘action science’. In het werk van Argyris en Schön13 staat de verbinding tussen theorie en praktijk, tussen kennis en actie, centraal.
Het maken van een te sterk onderscheid tussen theorie en praktijk kan – in de optiek van pragmatici – het praktisch hanteerbaar maken van verkregen inzichten in de weg staan.14 Dit onderzoek dient het doel de ervaringen met discriminatie binnen de LHBTIQ+ community niet alleen te begrijpen – met alles wat daarbij komt kijken – maar ook te komen tot gedragen voorstellen voor de gemeente om verandering teweeg te brengen: hoe kunnen zij een stevigere vuist maken tegen discriminatie. Etnografische benadering In dit actieonderzoek is gekozen voor een etnografische benadering: de ervaring van de onderzoeksgroep en de weergave van hun ervaringen staan centraal. Er worden enkele langere citaten getoond om zo op een ‘credible, rigorous and authentic’15 manier de ervaringen van de respondenten te kunnen weergeven. Zo zijn de respondenten zélf zoveel mogelijk aan het woord, in plaats van dat de onderzoekers hun analyse over de groep naar voren brengen. Vaak is een grote teleurstelling hoeveel er óver personen in de LHBTIQ+ gemeenschap wordt gesproken en dat zij niet de mogelijkheid krijgen zelf hun eigen stem terug horen. Dat één van de onderzoekers tot deze groep behoort neemt dit belang niet weg. Daarom hebben we ervoor gekozen de ervaringen zoveel mogelijk in hun eigen context te presenteren.
1.2 Onderzoeksmethoden en design
11
Om de praktijk van discriminatie in Amsterdam goed te kunnen begrijpen zijn er kwalitatieve (narratieve) interviews afgenomen met verschillende ervaringsdeskundigen, mensen uit de LHBTIQ+-gemeenschap die zelf discriminatie hebben meegemaakt en personen die bij verschillende instanties werken die vanuit hun professie te maken krijgen met de gevolgen van discriminatie. Narratieve
12
Lewin, 1946.
Argyris en Schön, 1978. Dewey, 1910; Argyris en Schön, 1978; Peirce, 1877. 15 Savage in O’Reilly, 2012: 2. 13 14
Actieonderzoek Anti-discriminatie LHBTIQ+
interviews zijn gekozen als de belangrijkste onderzoeksmethode omdat de soort informatie die verzamelt dient te worden zich niet leent voor vragenlijsten of meer kwantitatieve onderzoeksmethoden. De reden hiervoor is dat dit onderzoek gaat over het blootleggen van de praktische ervaring van individuen en het vergelijken hiervan, om vervolgens te komen tot aanknopingspunten aan de hand waarvan de gemeente haar beleid en te ondernemen acties kan vormgeven. Het onderzoek is op te delen in drie fasen met verschillende onderzoeksmethoden. Daarbij is gekozen voor een getrapte werkwijze.
12
Stap 1: Observaties en vooronderzoek Allereerst hebben de onderzoekers via deskresearch kennisgenomen van de onderzoeken die al zijn uitgevoerd met betrekking tot discriminatie van de LHBTIQ+ gemeenschap en de daaraan verwante onderzoeken. Hierbij lag de focus op gelijksoortige onderzoeken van verschillende kennis-, publieke en wetenschappelijke instituten. Daarnaast hebben de onderzoekers een aantal bijeenkomsten kunnen observeren waarbij óf de discriminatie óf de gediscrimineerde LHBTIQ+-personen zelf centraal stonden. Stap 2: Narratieve interviews Als tweede stap zijn er diepte (narratieve) interviews afgenomen. Narratieve interviews volgen een door de geïnterviewde geïnitieerde verhaallijn16 waarbij gebruik kan worden gemaakt van een ‘topic list’ om de focus in het gesprek te houden. Deze specifieke vorm van interviewen heeft tot doel het perspectief van de geïnterviewde op te tekenen, en niet zozeer een feitenrelaas te vergaren. Er zijn circa 15 interviews afgenomen met de personen uit de LHBTIQ+-gemeenschap die zelf discriminatie hebben ervaren. Daarnaast is gesproken met professionals van de politie (Roze in Blauw) en de hulpverlening (de Regenbooggroep en Meldpunt Discriminatie Regio Amsterdam). Deze interviews zijn afgenomen met een het hierboven benoemde driedelig doel.
In de opzet van dit onderzoek is gekozen om de respondenten in eerste instantie te verwerven via een ‘convenience sample’17, oftewel met mensen die in het netwerk of via-via bereikt konden worden. De reden hiervoor is dat de groep respondenten moeilijker te identificeren en benaderen is zonder een persoonlijk contact in het eigen sociale netwerk te hebben of doorverwezen te worden. Ook is het belangrijk niet slechts contact op te nemen met de mensen die heel openlijk over hun ervaringen spreken, bijvoorbeeld in de media, maar ook met de personen die hun ervaringen met discriminatie voor zichzelf hebben gehouden. Veel van hen zijn geschaad in hun vertrouwen richting verschillende instanties en zijn daarmee ook wantrouwend tegenover onderzoekers die in opdracht van een dergelijke instantie werken. Vanuit de eerste convenience sample is er gebruik gemaakt van een
16 17
Bryman, 2008: 438. Bryman, 2008: 458.
Actieonderzoek Anti-discriminatie LHBTIQ+
zogeheten ‘snowball sample’18 om het netwerk van contacten uit te breiden. Bij een snowball sample wordt de respondenten gevraagd wie de onderzoekers volgens hen nog meer zouden moeten spreken. Wanneer respondenten een goede ervaring hebben met de onderzoekers zijn zij sneller bereid iemand anders in de groep aan te dragen als respondent. Tegelijkertijd staat de respondent die benaderd wordt vaak ook meer open voor een gesprek. Door de gekozen opzet pretendeert dit onderzoek niet een representatieve weergave te geven. Tegelijkertijd maken de interviews wel duidelijk dat er ‘patronen’ te herkennen zijn: de ervaringen lijken niet op zichzelf te staan maar eerder voor een groter deel van de LHBTIQ+ gemeenschap te spreken. Bij het benaderen van respondenten is gelet op het behalen van de grootst mogelijke diversiteit, en dus de spreiding met betrekking tot seksuele- en gender identiteiten maar ook op: sekse, leeftijd, etniciteit, eventuele lichamelijke beperkingen en woonplaats in de stad. Daarnaast is er ook gelet op het behalen van de grootst mogelijke diversiteit, en dus de spreiding met betrekking tot seksuele- en gender identiteiten maar ook op: sekse, leeftijd, etniciteit, eventuele lichamelijke beperkingen en woonplaats in de stad.
Stap 3: Organiseren van een terugkoppel en brainstorm bijeenkomst In deze bijeenkomst stonden de door de respondenten aangedragen voorstellen en aanknopingspunten voor de gemeente centraal. De in de interviews opgehaalde onderzoeksresultaten werden tijdens deze sessie besproken en zo kreeg de eerdergenoemde praktische vraag ‘wat kunnen we doen om de situatie te verbeteren?’ een actief vervolg. Centraal stond hier dus specifiek het volgende: hoe kunnen de aanknopingspunten opgehaald in het onderzoek hanteerbaar gemaakt worden voor inzet in de praktijk? De input gegeven door respondenten tijdens deze bijeenkomst is meegenomen in dit onderzoeksrapport.
1.3 Theoretisch kader: Begrippen en definities Er zijn een aantal begrippen die een centrale plaats innemen in dit onderzoek en waar verschillende definities en opvattingen over bestaan. Hieronder worden deze begrippen, en hoe ze in dit rapport bedoeld zijn, kort uiteengezet.
13
1.3.1 Discriminatie Discriminatie kent veel verschillende vormen en uitingen. Artikel 1 van de Nederlandse grondwet benadrukt dat discriminatie om wat voor reden dan ook niet is toegestaan in Nederland: ‘Allen die zich in Nederland bevinden, worden in gelijke gevallen gelijk behandeld. Discriminatie wegens godsdienst, levensovertuiging, politieke gezindheid, ras, geslacht of op welke grond dan ook, is niet toegestaan.’19 De Algemene Wet Gelijke Behandeling (AWBG)20 maakt Artikel 1 concreet en specificeert welke gevallen gelijke
Idem: 459. Nederlandse Grondwet. 20 Wetten.overheid.nl/BWBR0006502/2020-01-01. 18 19
Actieonderzoek Anti-discriminatie LHBTIQ+
behandeling vereisen. Het schenden van de grondwet en de AWBG is strafbaar. Maar wat verstaan we dan precies onder discriminatie? Wat is het verschil in definitie van discriminatie waarmee er binnen het strafrecht rekening wordt gehouden en de definitie die wordt aangehouden in dit onderzoek? In een rapport van Politie Nederland uit 2013 wordt discriminatie op grond van seksuele geaardheid als volgt gedefinieerd: ‘Het welbewust uiten van discriminatie op grond van seksuele voorkeur door het gebruiken van fysieke kracht, dan wel het dreigen daarmee, gericht tegen een ander persoon of een groep personen, hetgeen resulteert of kan resulteren in letsel, dood of psychische schade.’21 Zij hanteren de term ‘anti-homogeweld’. Er is daarbij een keuze gemaakt om alleen de politieregistraties in acht te nemen waarbij fysiek geweld is gepleegd jegens mannen en vrouwen: ‘…personen met seksuele of romantische verlangens naar mensen van hetzelfde geslacht.’22 Voor dit onderzoek dekt bovenstaande definitie de lading echter niet. Hier wordt een breder geformuleerde definitie gehanteerd waarin verbaal geweld en grensoverschrijdend gedrag ook onder de noemer discriminatie vallen wanneer dit gebeurt op grond van seksuele- en/ of genderidentiteit.
Essentieel is het feit dat personen op meerdere aspecten van hun identiteit gediscrimineerd kunnen worden en dus naast discriminatie op grond van seksuele geaardheid en genderidentiteit ook te maken krijgen met geweld jegens andere onderdelen van hun identiteit, zoals een handicap of hun culturele achtergrond. Hierom wordt in dit onderzoek de definitie aangehouden zoals geformuleerd door het College voor de Rechten van de Mens: ‘Discriminatie is mensen anders behandelen, achterstellen of uitsluiten op basis van (persoonlijke) kenmerken.’23 Deze ligt dicht bij de definitie die de Rijkoverheid aandraagt.24 Er wordt dus niet alleen fysiek geweld als discriminatie meegenomen maar ook uitingen van vooroordelen, stigma, afwijzing, mis-genderen25, verbaal geweld en verbale en fysieke intimidatie.26 Binnen het begrip discriminatie is er een onderverdeling te maken tussen institutionele en interpersoonlijke discriminatie.
Institutionele discriminatie heeft betrekking ‘… op beleid en contexten die ongelijkheid creëren, uitvoeren, bevestigen en behouden.’27 Hoewel deze vorm ook kort aan bod komt, draait dit onderzoek hoofdzakelijk om interpersoonlijke discriminatie: ‘…een onterecht andere behandeling door individuen van specifieke groepen en leden daarvan.’28 Hierbij is het van belang twee begrippen te duiden die volgens veel wetenschappers voorspellers zijn van discriminerend gedrag, namelijk stereotypen en vooroordelen. Terwijl stereotypen
14
Segerink, 2013. Idem: 14. 23 Https://mensenrechten.nl/en/node/4). 24 Https://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/discriminatie. 25 Het verkeerd benoemen of niet accepteren van de genderidentiteit van de persoon. 26 Zoals ook aangeduid in de LHBT- monitor van het Sociaal en Cultureel Planbureau, 2018. 27 Felten et al., 2016: 4. 28 Ibid. 21
22
Actieonderzoek Anti-discriminatie LHBTIQ+
cognitief en automatisch een associatie zijn29, zijn vooroordelen een houding, affectief en hebben betrekking op negatieve gevoelens.30 Meest relevant voor dit onderzoek zijn vooroordelen omdat deze negatieve gevoelens hun uiting krijgen in discriminatie. Hierbij is een verdere tweedeling te maken in: impliciet en expliciet. Impliciete vooroordelen zijn oordelen die geïnformeerd worden door automatische reacties zonder dat de persoon zich er volledig bewust van is.31 Expliciete vooroordelen daarentegen zijn bewust en opzettelijk.32 Er zijn veel onderzoeken die aantonen dat beide vormen een groot effect hebben en dus een belangrijke voorspeller kunnen zijn van discriminatie.33 Belangrijk voor dit onderzoek is de bewustwording van de verschillende gronden en uitingsvormen van discriminatie, dat er een zekere gelaagdheid bij komt kijken, en dat discriminatie als het ware weer uit verschillende begrippen bestaat. Gaat het om individuen of is het geïnstitutionaliseerd? En is op welke manier is het gedrag ingegeven? Hieronder meer over de uitingen van discriminatie en de onderverdeling die daarin aangehouden wordt.
15
1.3.2 Geweld Discriminatie gaat gepaard met geweld in de brede zin van het woord. Het geweld kan vele vormen aannemen waarvan in dit onderzoek de volgende worden besproken: • Fysiek geweld; o Doorlopend fysiek geweld: lichamelijk geweld dat langere perioden aanhoudt. o Incidenteel fysiek geweld: lichamelijk geweld dat wordt aangedaan in meer of mindere mate, van steekincident tot bespugen. Waarbij het lichaam wordt aangevallen. • Verbaal geweld; o Doorlopend verbaal geweld: waarbij personen in kwestie jarenlang vaak door dezelfde personen worden uitgescholden of geïntimideerd. o Incidenteel verbaal geweld: scheldpartijen waar personen op willekeurige plekken en als losse incidenten mee geconfronteerd worden. • Intimidatie – apart genoemd omdat dit los van fysiek geweld kan plaatsvinden en toch verder gaat dan verbaal geweld. Hieronder vallen bijvoorbeeld het bespugen van een woning, vernieling van eigendommen, het gooien van zand door de brievenbus, het stelen van post, en op een dreigende manier te dicht in de persoonlijke ruimte komen zonder dat hier direct fysiek of verbaal geweld aan te pas komt.
Dovido, Evans en Tyler, 1986. Felten et al., 2016: 4. 31 Felten et al., 2016:4; Greenwald, McGhee & Schwartz, 1998. 32 Dovido, Kawakami en Gaertner, 2002. 33 Amodio & Devine, 2006; Dovidio & Gaertner, 2000; McConnell, & Leibold, 2001; Stepanikova, Triplett en Simpson, 2011 in Felten et al., 2016. 29
30
•
Actieonderzoek Anti-discriminatie LHBTIQ+
•
Grensoverschrijdend gedrag – apart genoemd omdat dit gedrag ervaren kan worden als discriminatie maar soms door buitenstaanders niet direct gelinkt wordt aan discriminatie op basis van seksuele- of genderidentiteit. Structureel geweld – ‘Structural violence is embodied as adverse events if what we study, as anthropologists, is the experience of people who live in poverty or are marginalized by racism, gender inequality, or a noxious mix of all of the above.’34 Personen in de LHBTIQ+ community krijgen ook te maken met vormen van structureel geweld. Een groot deel van de maatschappij accepteert ze niet wat zowel een constante zichtbare als onzichtbare strijd is. Daarnaast kunnen deze personen ook te maken krijgen met voor anderen onzichtbare vormen van geweld zoals chantage en psychologisch geweld dat ze doelgericht wordt aangedaan: ‘The adverse outcomes associated with structural violence—death, injury, illness, subjugation, stigmatization, and even psychological terror—come to have their “final common pathway” in the material.’35
1.3.3 LHBTIQ+ Een andere kwestie met betrekking tot terminologie is de naam die gegeven wordt aan de gemeenschap die centraal staat in dit onderzoek. Verschillende personen, instanties en organisaties gebruiken elk een andere benaming voor dezelfde groep. ‘LHBTers’, ‘LHBTIers’, ‘LHBTIQ+ers’ zijn allemaal benamingen die de revue hebben gepasseerd. De onderzoekers zijn zich ervan bewust dat er nog andere varianten bestaan, zoals LHBTIQA+, echter wordt in dit onderzoek de benaming ‘LHBTIQ+’ aangehouden. Dit is de benaming die ook aangehouden wordt door gemeente Amsterdam. Om helder te zijn over wat we onder deze afkorting verstaan zetten we dit hier kort uiteen:36 Lesbisch: Een vrouw die zich emotioneel/ fysiek aangetrokken voelt tot vrouwen Homoseksueel: Een man die zich emotioneel/ fysiek aangetrokken voelt tot mannen. Bi+: Een persoon die zich zowel emotioneel als fysiek aangetrokken voelt tot mannen als vrouwen. Transgender: parapluterm voor mensen die zich niet identificeren met het bij geboorte toegekende geslacht. Intersekse: een parapluterm voor aangeboren condities waarbij het geslacht verschilt van wat medici als norm beschouwen voor mannen- en vrouwenlichamen. Er zijn veel verschillende intersekse-condities. Queer: Mensen die hun seksuele voorkeur liever niet in een hokje plaatsen.
Iemand die queer is wil zich dus liever niet identificeren als lesbisch, hetero, biseksueel of panseksueel. Cisgender: Mensen bij wiens genderidentiteit past bij de sekse toegewezen na geboorte.
16
Farmer, 2004: 4. Ibid. 36 Beusekom en Kuyper, 2018: 12-13. 34 35
1.4 Beperkingen onderzoek
Actieonderzoek Anti-discriminatie LHBTIQ+
Ondanks dat er geprobeerd is een zo grondig mogelijk onderzoek uit te voeren moet er op een aantal beperkingen gewezen worden. Tijdens de onderzoeksperiode is het niet gelukt om een respondent te spreken die zich identificeert als trans- masculiene. Ook lag de focus lag niet op de lesbische vrouwen of intersekse personen die mogelijk gediscrimineerd zijn. Deze aspecten zijn opgepakt door Irene Hemelaar in haar aanverwante onderzoek dat ook in deze periode is uitgevoerd in opdracht van de gemeente Amsterdam. Daarnaast geldt dat hoewel er geïnformeerde uitspraken gedaan kunnen worden over de daders vanuit het perspectief van de respondenten, dit geen volledige uitspraken zijn. De daders zelf zijn niet geïnterviewd en dus mist hun perspectief op de situatie met als gevolg dat diepgaande inzichten in onderliggende motivaties en aanleidingen voor de discriminatie onderbelicht blijven.
17
2. Ervaringen Discriminatie
Actieonderzoek Anti-discriminatie LHBTIQ+
2.1 Inleiding
18
Discriminatie in al haar verschillende vormen is een omvangrijk probleem in Amsterdam, zo ook discriminatie op grond van seksuele geaardheid en/of genderidentiteit. In dit hoofdstuk ligt de nadruk op ervaringen met betrekking tot de aard en frequentie van de discriminatie jegens de LHBTIQ+ gemeenschap in de stad. Personen uit deze gemeenschap, zowel jong als oud, krijgen op regelmatige basis te maken met discriminatie, waarbij er in sommige gevallen niet alleen gediscrimineerd wordt wegens de seksuele geaardheid of genderidentiteit, maar hier ook nog andere gronden bij komen kijken. De discriminatoire acties nemen verschillende uitingsvormen aan waarbij er een verschil te maken is tussen verbale scheldpartijen, intimidatie en bedreigingen, en fysiek geweld. Deze uitingsvormen komen in verschillende temporele spreidingen, fysieke omgevingen en de relaties daarbinnen. In het eerste deel van dit hoofdstuk worden de kenmerken van de aard van de discriminatie uiteengezet waarna er zal worden ingegaan op kenmerkende aspecten met betrekking tot de daders. Ten derde zal worden gekeken naar de rol die omstanders spelen bij discriminatie, of het nu gaat om incidenten of langdurige episodes, en ten slotte worden de langdurige effecten van discriminatie op de levens van de gediscrimineerde personen besproken.
2.2 Vorm, regelmaat en omgeving 2.2.1 Verbale discriminatie als losse incidenten “Twee weken terug ben ik weer uitgescholden. Toen kwamen er gasten op scooters voorbij en dan gewoon ‘kankerhomo’ uitschelden.”37
Een eerste uitingsvorm is verbale discriminatie, meestal voorkomend als losse incidenten waar LHBTIQ+ personen soms wel dagelijks mee te maken krijgen. De gediscrimineerden worden hierbij nageroepen en uitgescholden, maar de daders bewaren de fysieke afstand. Het draait hierbij incidenten waarbij de daders willekeurig LHBTIQ+ personen die ze langs zien komen uitschelden en naroepen. Deze uitingsvorm wordt door veel van de respondenten als niet meer bijzonder ervaren. Volgens hen hoort het er nou eenmaal bij en went het, en om die reden wordt van dit soort incidenten ook bijna geen melding (meer) gedaan. Respondenten vertellen over ervaringen met deze vorm van discriminatie op plekken als pretparken waar men een dagtrip heen maakt, uitgaansgelegenheden en op straat. De scheldwoorden betrekken vaak de seksuele geaardheid, uitingen van walging, bepaalde ziektes en soms zelfs het recht om te leven.
37
Jongere homoseksuele man.
“Ik denk dat de meeste LHBTers hetzelfde zeggen. ‘Alleen uitschelden, daar lig ik niet wakker van.’’38 “De reactie is meestal: O moet je kijken! Gadverdamme.”39
Kankerflikker dit, kankerflikker dat.
“Ik was ooit met mijn zusje van 8 jaar jonger in Walibi en toen zaten we in een wildwaterbaan en mijn zusje zat tegen mij aan. Ik was begin 20 en zij was een tiener en toen stonden er jongens in de rij die aan het roepen waren ‘Lesbisch, lesbisch.’ […] Wat het uiteindelijk laat zien is dat het eigenlijk niet oké is als je niet hetero en cis gender bent, en het laat machtsverhoudingen zien.”40
Actieonderzoek Anti-discriminatie LHBTIQ+
Omdat het als onderdeel van het alledaagse leven wordt ervaren, stond deze vorm van discriminatie vaak niet centraal in de interviews.
19
2.2.2 Doorlopende verbale discriminatie en intimidatie Een tweede vorm van discriminatie die meerdere malen naar voren gebracht werd in de interviews is verbaal geweld in combinatie met incidenten van intimidatie, bedreiging en vandalisme. Hierbij is er sprake van uitschelden en naroepen waarbij de daders dichter in de personal space van de gediscrimineerde personen komen wat heel dreigend overkomt, maar de situatie escaleert nog niet daadwerkelijk tot fysiek geweld. Eén van de respondenten vertelt hoe hij op een dag door de Pijp fietste. “Toen kwamen er jongens achter me aan en die dus dachten dat ik een meisje was en keken naar me om en dachten fuck nee. En toen binnen no-time werd er gespuugd en reden ze door.”41
In dit geval is het een losstaand incident waarbij de daders en de respondent elkaar niet eerder bewust zijn tegengekomen. Echter wordt in de overige interviews duidelijk dat deze uitingsvorm meestal voorkomt in de woonomgeving van de LHBTIQ+ personen en van (een deel van de groep) daders. Daarbij gaat het dus niet zoals bij de losse verbale incidenten om vreemden die een LHBTIQ+ persoon een enkele keer zien, maar om (enigszins) bekenden die elkaar wel eerder tegen zijn gekomen en elkaar herkennen, waarbij de irritaties hoog liggen en zich ophopen over een langer tijdsbestek. Zo vertelt een in Syrië geboren transvrouw, woonachtig in Amsterdam, over hoe ze in haar buurt regelmatig wordt bespuugd, uitgescholden voor ‘kankerhomo’ en achtervolgd. Een andere respondent vertelt over hoe een groep jongens die vaker in de buurt rondhangt bedreigend dicht achter hem komt lopen als ze hem uitschelden.
Medewerker De Regenbooggroep. Drag queen. 40 Bi+ vrouw. 41 Jongere homoseksuele man. 38 39
“Het zijn geen incidenten. Verbale uitingen van anti-homo gedrag gebeurt hier vaker. Als we de bus uit lopen bijvoorbeeld of als we op straat lopen en boodschappen doen. […] Ik liet Queeny (hondje) uit bij de IJdoornlaan en ik zie aan de overkant een groepje van Marokkaanse jochies tussen de 12 en 18 zitten. Ik sla linksaf en voor ik het wist, echt binnen 30 seconden, stonden ze achter me. […] en toen begon het gescheld op allerlei manieren. Eerst negeerde ik het en ben doorgelopen. Toen iemand naast mij kwam lopen en probeerde me de pas af te sluiten heb ik Queeny losgelaten en toen wisten ze niet hoe gauw ze weg moesten komen. […] Er werden allerlei dingen gezegd ‘Homo. Jij moet dood, jij mag niet leven.’’42
Actieonderzoek Anti-discriminatie LHBTIQ+
Ook op de werkvloer kan discriminatie voorkomen, met name als het werk zich bevindt of uitgevoerd wordt in een openbare ruimte. Zo vertelt één respondent over verbale discriminatie, niet door collega’s, maar door hangjongeren die hem tijdens werk lastigvielen. “Een bepaald type jongeren hadden de lobby gevonden om ‘s avonds niks te doen, te hangen, met telefoon te spelen. En op het moment dat ik ze aansprak eindigde het altijd wel in schelden op het moment dat ze naar buiten liepen. Ze gooien het op ‘kankerhomo’ en dat soort dingen, ‘Heb je niet wat beters te doen?’, vergelijkingen maken dat je liever een vrouw had willen zijn. En ja flikker, echt alle type scheldwoorden heb je dan wel voorbij zien komen. […] Ze komen eerst heel dichtbij binnen de meter afstand in je aura. Maar ze druipen op een gegeven moment af. Het is nooit een gevaarlijke situatie geworden maar ja.”43
In sommige gevallen komt de discriminatie nog dichterbij en vindt plaats in het eigen gebouw, waarbij de buren de daders zijn. Eén van de respondenten is ongeneeslijk ziek en kan al een lange tijd niet werken, zit thuis en heeft daar te kampen met geluidoverlast, scheldpartijen en een buurman die de post openmaakt. “Toen is het van kwaad tot erger gelopen met schelden, bedreigen, post openmaken, tot op de dag van vandaag gebeurt dat nog steeds. Hij weet ook van mijn situatie. Hij scheldt gewoon uit voor ‘kankerzwarte je hoort hier niet’ en ‘het is hier alleen voor witte mensen’ en ‘ik betaal alleen maar voor jouw kutziekte’ en hij heeft ook wel een keer ‘kutflikker’ gezegd. Best wel nare dingen en hij maakt post open waardoor ik alleen maar processen verbaal krijg van rekeningen die ik niet betaald heb, terwijl ik altijd heel secuur ben ik dat soort dingen.”44
20
Bij een aantal personen die zijn gesproken gaat de discriminatie en intimidatie gepaard met vandalisme. Er is in die gevallen sprake van doorlopende incidenten waarbij onder andere ook ramen bespuugd en muren met stront beklad werden, of zand en andere zaken door de brievenbus gegooid zijn. Eén van de respondenten vertelt over
Oudere homoseksuele man. Jongere homoseksuele man. 44 Zwarte homoseksuele man. 42
43
hangjongeren die regelmatig in haar straat rondhangen en er op een gegeven moment achter gekomen zijn dat ze een transgenderpersoon is. Vooral op zomeravonden, als de jongeren tot laat buiten zijn ervaart ze veel overlast. “Gelukkig is het nooit fysiek geworden, maar het is schelden, dingen naar je gooien, aanbellen, dingen in de brievenbus doen. Dat gebeurde met enige regelmaat. Ze schelden me uit voor omgebouwde homo, zemmel in het Marokkaans. Van alles eigenlijk wat je maar kunt bedenken. Wat ze in de brievenbus gooiden: vuurwerk, zand of gewoon vervelende kinderachtige dingen eigenlijk, maar het is heel vervelend als je het elke keer mee moet maken.” 45
Actieonderzoek Anti-discriminatie LHBTIQ+
Een ander vertelt over een bekende van hem, een homo-jongen die gediscrimineerd en bedreigd werd in zijn huis vanwege zijn seksuele geaardheid. Via woningruil heeft deze persoon zelf een huis in de Jordaan kunnen regelen, echter zette de discriminatie zich daar voort. “Helemaal opgeknapt (het trappenhuis), helemaal blij en toen kreeg hij ruzie met de buurvrouw boven. De buurvrouw boven zei dus ook van ja jij bent vluchteling jullie krijgen zomaar huizen. En hij had een regenboogvlaggetje op zijn deur geplakt. Daar had ze dus in grote letters fuck off geschreven.”46