A - 19 Duurzaamheid, Energietransitie en Circulaire Economie (42) 2022-09-14

• Met het pand Elisabeth Wolffstraat 2-4 nemen we deel aan het pilotproject ‘Energie uit kademuren’. • Als onderdeel van het transitieplan Werven zal een aantal nieuwe werven aardgasvrij worden opgeleverd. • In 2022 verwachten we 1 – 3 garages te voorzien van LEDverlichting als in het groot onderhoud. Dit wordt echter geld gestuurd waardoor aantal garages nog onzeker is.

Domein Gebouwen Maatregel 20

Bijlage | Verduurzamingsrapportage 2022

59

Vergroenen van de warmte Wat De gemeente verwarmt het grootste gedeelte van haar huisvestingspanden en werven door aardgas dat wordt ingekocht bij een contractpartij. Tijdens de transitie naar aardgasvrij in 2030, kan een groot gedeelte van onze CO2-uitstoot (28% van de CO2-voetafdruk) alvast worden verlaagd door de

inkoop van warmte te verduurzamen. Nog eens 2% kan worden gerealiseerd door de (verwachte groeiende) stadswarmtevraag te vergroenen.

Hoe Ons gascontract moet in 2020 opnieuw aanbesteed worden, daarvoor onderzoeken we

duurzame mogelijkheden. We leggen opties voor aan het bestuur om groen gas in te kopen of de CO2-uitstoot van het gebruik van aardgas te compenseren. Warmtenetten kunnen garanties van oorsprong uitgeven van de gebruikte duurzame warmtebronnen.

Dit hebben we in 2021 gerealiseerd

Plannen voor 2022

• Per 1 januari 2022 hebben we voor een periode van 4 jaar een contract met Eneco voor de levering van groen gas aan de gemeentelijke huisvestingspanden. Hiermee wordt de gemeentelijke CO2-uitstoot met 28 procent verlaagd. Onderdeel van de overeenkomst is dat medewerkers van de gemeente Amsterdam deelnemen aan een jaarlijkse innovatiesessie. Dat is belangrijk omdat Eneco een schat aan kennis heeft waar wij als gemeente ons voordeel kunnen doen.

• We gaan structureel hybride werken. De verwachting is dat medewerkers vanaf 2022 ongeveer 50 procent minder op kantoor zullen werken. Een programmateam is in 2021 al begonnen met een onderzoek of het hierdoor mogelijk wordt om kantoorpanden af te stoten. Dit zal zorgen voor een verlaging van het energieverbruik.

Domein Gebouwen Maatregel 21

Bijlage | Verduurzamingsrapportage 2022

60

Duurzame energie opwekken Wat De ambitie is “geen dak onbenut”. We leggen op alle geschikte daken van gemeentelijk vastgoed zonnepanelen neer. Op dit moment is 25% van de totale potentie benut. Voor eigen huisvestingspanden is het 75%.

Hoe We overwegen altijd de aanleg van zonnepanelen bij de verduurzaming van onze panden. Geschikte grote daken worden versneld in gebruik genomen. Kleinere daken of panden die all-electric worden gemaakt, krijgen zonnepanelen als onderdeel van de integrale verduurzaming. Het

moment van verduurzaming stemmen we af op de planning van het groot onderhoud. Ook bekijken we de mogelijkheden voor zonnepanelen op parkeerplaatsen en –garages. Ten slotte stimuleren we sportverenigingen om hun daken te benutten.

Dit hebben we in 2021 gerealiseerd

Plannen voor 2022

• In 2019 zijn 30 gemeentelijke daken aan coöperaties gegund. Daarvan zijn 7 daken in gebruik genomen, waarvan 1 in 2021, van een kinderdag­ verblijf in Zuidoost. Niet alle resterende daken worden zoals voorgenomen door de coöperaties in gebruik genomen, omdat de opwek­capaciteit niet genoeg is om rendabel te exploiteren. In goed overleg hebben zij de daken ‘terug gegeven’. Geschikte daken neemt de gemeente zelf in gebruik. • In 2020 zijn 10 gemeentelijke daken aan coöperaties gegund. Op het merendeel van deze daken zijn zonnepanelen geplaatst. In 2021 is van 25 gemeentelijke daken vastgesteld dat ze technisch geschikt zijn voor zonnepanelen. De aanbesteding hiervoor is in voorbereiding. • Los van de daken die aan de coöperaties zijn gegund en de 25 waarvoor in 2022 de aanbesteding uitgevoerd wordt, zijn er in 2021 op 3 daken zonnepanelen geplaatst. Twee daarvan zijn sporthal De Weeren en de Velodrome. Bij een nieuwbouw waar het dak te klein was voor zonnepanelen is een ‘ecoflower’ geplaatst, een bloem van zonnepanelen. • De voorbereidingen voor een solar carport in Sloten en zonnepanelen op sporthal Caland zijn gestart. Sport en Bos heeft de mogelijkheid onderzocht of kunstgrasvelden, als er niet op wordt gespeeld, kunnen worden bedekt met oprolbare zonnepanelen.

• Er is een marktverkenning gedaan naar de mogelijkheid om 20 parkeergelegenheden te voorzien van zonnepanelen en laadpalen. • In 2021 zijn er in totaal 656 zonnepanelen op gemeentelijk vastgoed gerealiseerd.

• Voor het plaatsen van zonnepanelen op grote daken wachten we niet op het natuurlijk moment van groot onderhoud. We nemen ze versneld in gebruik voor het opwekken van zonne-energie. In 2022 zal een volgende batch van 30 tot 35 daken worden onderzocht op de geschiktheid voor zonnepanelen. Daarna resteren er hoofdzakelijk nog kleine daken. Als die geschikt zijn voor het plaatsen van zonnepanelen, dan doen we dat als er groot onderhoud gepleegd moet worden. • Sportverenigingen met eigen accommodatie worden ondersteund bij het aanschaffen van zonnepanelen. Bijvoorbeeld met advies en begeleiding van aanvragen van subsidies en offertes.

Domein Gebouwen Maatregel 22

Bijlage | Verduurzamingsrapportage 2022

61

Circulair (ver)bouwen Wat Bij grootschalige renovaties en de sloop van panden worden incidenteel materialenpaspoorten opgemaakt. In verschillende pilots hebben we geëxperimenteerd met het hoogwaardig hergebruik en biobased materialen om te onderzoeken hoe we dit structureel kunnen toepassen. Vanaf 2025 wordt

in Amsterdam 50% van de renovaties en het beheer uitgevoerd volgens circulaire principes. In 2030 wil de organisatie 100% van de producten en diensten voor eigen gebruik circulair inkopen en als stad circulair zijn.

Hoe Voor gemeentelijk vastgoed stellen we een strategie circulair bouwen en een stappenplan op. Daarmee borgen we het hoogwaardig hergebruik van materialen en producten. Verder nemen we circulaire eisen mee in de bestaande raamcontracten en stellen we een standaard op voor de uitvraag van materialenpaspoorten.

Dit hebben we in 2021 gerealiseerd

Plannen voor 2022

• In 2030 moet de gemeentelijke organisatie volledig circulair zijn. Dat houdt onder andere in dat we circulair bouwen: bij de bouw en het beheer van een gebouw zo min mogelijk grondstoffen gebruiken en zoveel mogelijk materialen hergebruiken. Om dat goed te kunnen doen is een materialen­ paspoort nodig. Dit maakt inzichtelijk welke materialen gebruikt zijn en hoe ze zijn verwerkt. In 2021 is de Taskforce Materialenpaspoort van start gegaan. • Vertegenwoordigers van verschillende directies brengen kennis en ervaring samen en voeren het gesprek met externe partijen. Er zit veel kennis in de markt en daar kan de gemeente zijn voordeel mee doen. • Daarnaast is er begonnen met een strategie circulair bouwen. Deze is nog niet af, maar door eraan te werken zijn uitvoerders en beleidsmakers een stap dichter bij de essentie gekomen van wat nodig is om circulair te werken. • Inmiddels is één gebouw dat volgens circulaire principes is ontworpen opgeleverd, een pand zonder steunpilaren, waardoor het vrijer is in te delen, wat bij een functiewijziging grote verbouwingen voorkomt. Begin 2022 volgt de oplevering van een tweede circulair gebouw. • De renovatie van metrostation Spaklerweg is aanbesteed met specifieke eisen voor de circulariteit. Bij de aanleg van de Uithoornlijn zal gebruik gemaakt worden van duurzaam beton.

• In het Amsterdamse Bos is gebruik gemaakt van een damwand, gemaakt van gerecycled kunstgras. In het Velodrome in Sloten is een nieuwe vloer gelegd. De oude vloer is hergebruikt. In het Hogendorp sportcentrum is de sportvloer circulair vervangen, dat wil zeggen dat de oude vloer met een minimale aanvulling van nieuwe grondstoffen is verwerkt tot een nieuwe sportvloer.

• De strategie Circulair Bouwen wordt afgemaakt. Op basis van de strategie maken we een plan van aanpak. • De werkmethode Adaptief Bouwen wordt in het eerste kwartaal 2022 opgeleverd. • Ontwikkelen van een gezamenlijk plan en een visie op materialenpaspoorten. • Marktconsultaties raamcontracten utiliteitsbouw van start.

Domein Gebouwen Maatregel 23

Bijlage | Verduurzamingsrapportage 2022

62

Klimaatbestendig maken van gebouwen en terreinen Wat We hebben een beter beeld van de opgave van klimaatadaptatie voor vastgoed en openbare ruimte, zoals onze sportvelden. De gemeente wil haar huisvestingspanden in 2030 zoveel mogelijk bestand hebben gemaakt tegen het veranderende klimaat. Dat betekent bestand tegen hitte, droogte en wateroverlast. Binnen de portefeuille van Sport en het Amsterdamse Bos zijn de duurzaamheids­ doelstellingen van Amsterdam op onder andere het thema klimaatadaptief uitgewerkt met als doel om projecten te initiëren, versnellen en op te schalen,

om een bijdrage te leveren aan de klimaatdoelen en om duurzaam het nieuwe normaal te maken binnen de sport.

Hoe Circa 10 procent van al de gemeentelijke panden hebben een geheel of gedeeltelijk groen dak. Indien mogelijk worden wadi’s (Water Afvoer Drainage en Infiltratievoorziening) aangelegd op terreinen van gemeentelijk vastgoed. Op dit moment zijn dat twee waterbergende terreinen. Door het uitvoeren van verschillende

klimaatadaptieve projecten (geveltuinen, groene daken en binnentuinen) doen we kennis en ervaring op voor volgende projecten. De gemeente Amsterdam heeft 47 sportparken, met meer dan 450 velden en banen. 30 januari 2020 heeft u de ‘Kunstgrasnota’ vastgesteld. Daarin staat hoe de gemeente Amsterdam de impact van kunstgras in de stad zo klein mogelijk wil maken. Zo experimenteren we met het verlengen van de speelduur van natuurgras, het inzetten van velden voor koeling en waterberging en modulair opbouwen van velden.

Dit hebben we in 2021 gerealiseerd

Plannen voor 2022

• Op Ite Boeremastraat 1 hebben we een blauw-groen dak met zonnepanelen gemaakt. Hier wordt regenwater op het dak opgeslagen, waardoor het riool minder belast wordt bij hevige regenbuien. • De tuin van Albert Cuijpstraat 241 is klimaatbestendig gemaakt. De verharding van de tuin is vervangen door groen. En in de tuin is een wadi aangelegd voor de opvang van hemelwater. De hemelwaterafvoer van het dak is losgekoppeld van het riool en wordt nu naar de wadi geleid. Zo ontlasten we de riolering. Daarnaast is er ook de binnentuin van Tolstraat 84 vergroend. • We hebben in 2021 geïnventariseerd in hoeverre gemeentelijke panden bestand zijn tegen hitte, droogte en overlast. We hebben 10 daken onderzocht waarvan er 5 geschikt bleken voor groen. We hebben locaties geselecteerd voor de aanleg van 3 geveltuinen. Uiteindelijk zullen 10 gevels als pilot vergroend worden. • Ook op de schooltuinen is watermanagement een belangrijk onderwerp van onderzoek. En niet alleen van onderzoek, maar ook van onderwijs. In samenwerking met de Universiteit Wageningen zijn plannen gemaakt om de opvang van regenwater op daken zichtbaar te maken voor leerlingen. En wordt gekeken naar het installeren van een druppelsysteem op de tuinen.

• In 2022 zal de strategie klimaatadaptatie worden vastgesteld. Onderdeel van de strategie is een korte- en een langetermijnplanning voor klimaatadaptieve maatregelen. Op grond daarvan krijgen we inzicht in de klimaat­knelpunten van het gemeentelijk vastgoed. We maken de mogelijkheden inzichtelijk van binnentuinen, gronden en terreinen die we in ons beheer hebben. Dit is nu nog niet het geval. Veel van deze gronden zijn niet in het vastgoedsysteem geregistreerd. • Een dakscan geeft ons inzicht in welke duurzame oplossing per dak (en op termijn ook per pand) het beste aansluit bij de aanwezige uitdagingen.

Bijlage | Verduurzamingsrapportage 2022

Dit hebben we in 2021 gerealiseerd • We hebben 30 parken van een duurzaamheidslabel voorzien. Op basis van deze nulmeting gaan we gericht aan de slag met het verduurzamen van onze sportparken, op onder andere de thema’s biodiversiteit, bodem en water en circulair. In 2022 werken we deze maatregelen verder uit en zullen de eerste maatregelen genomen worden. • Op sportpark Middenmeer is een test met klimaatadaptieve beplanting uitgevoerd. • Ingrepen op sportparken om biodiversiteit te verhogen: ijsvogelwanden, takkenrillen en nieuwe bloemenmengsels (Sloten en Middenmeer). • Het meest duurzame hockeyveld ter wereld is neergelegd (hockeyclub AthenA) met waterberging. • De nieuw aangelegde sportvelden op Zeeburgereiland zijn klimaatadaptief door de ondergrond die water opvangt en hergebruikt. Dit gebeurt door regenwater op te vangen in kratjes onder het veld. Dankzij het kratten­systeem wordt het veld gekoeld met maar liefst 40 graden. Het is het grootste en koeltse kunstgrassportveld met waterbergende kratten ter wereld. • Een aantal directies, zoals Sport & Bos en Maatschappelijke Voorzieningen, hebben opdracht gegeven om alle duurzaamheidsambities door te rekenen en te verwerken in de nieuwe normkosten voor nieuwbouw van onderwijs en sportaccommodaties.

Plannen voor 2022

63

Domein Gebouwen Maatregel 24

Bijlage | Verduurzamingsrapportage 2022

64

Experimenteren en leren Wat Om aan de verduurzamingsopgave te voldoen, is er ruimte nodig voor innovatieve projecten. Het uitvoeren van circulaire, klimaat­ adaptieve en energiezuinige maatregelen is steeds in ontwikkeling en de technische ontwikkelingen

gaan snel. Door te investeren in deze experimenten doen we kennis en ervaring op die we hard nodig hebben én stimuleren we ontwikkelingen in de markt.

Hoe We toetsen nieuwe technieken en methodieken die niet alleen geschikt zijn voor het eigen vastgoed en openbare ruimte, maar ook breder toegepast kunnen worden in de stad.

Dit hebben we in 2021 gerealiseerd

Plannen voor 2022

• In samenwerking met de provincie en het waterschap is het grondwaterpeil in de Burkmeerpolder in Noord verhoogd. In september is 1 hectare lisdodde aangeplant. De lisdodde kan verwerkt worden tot bouwmateriaal. Met de pilot ‘Warmbouwen’ onderzoeken we of een ruimte energieefficiënt geïsoleerd kan worden door circulair isolatiemateriaal gemaakt van lisdodde. Tijdens het experiment wordt voortdurend gemeten wat het effect van de vernatting van de polder is op de grondwaterstand en op de uitstoot van broeikasgassen. Het effect van de vernatting blijkt positief te zijn. De grondwaterstanden dalen minder dan verwacht en het perceel stootte geen methaan uit. De lisdodde is jammer genoeg geheel opgevreten door ganzen. We zetten het experiment in 2022 voort. • De pilo EME-materialenpaspoort is afgerond en de geleerde lessen ervan zijn meegenomen naar de Taskforce materialenpaspoort. • Op één van de gemeentelijke panden staat een testopstelling van drie windturbines. Ze nemen minder ruimte in dan zonnepanelen. We meten of de opwekcapaciteit voldoende is voor toepassing op kleinere daken. • In 2021 is gestart met de pilot Energiepaal. We onderzoeken of warmte en koude in kademuren kan worden opgeslagen en vervolgens kan worden gebruikt voor het verwarmen of koelen van panden. De warmte en koude wordt getransporteerd via een energiepaal.

• Met de Vliegwielmiddelen is een pilot gedaan met windturbines op gemeentelijke daken. Onderzocht is of windturbines gebruikt kunnen worden als alternatief voor zonnepanelen om duurzame energie voor gebouwen op te wekken. Op basis van de huidige meetresultaten kunnen we nu nog geen conclusies trekken. We gaan door met meten.

• De pilot met windturbines op gemeentelijke daken wordt voortgezet. Na meetgegevens van tenminste een jaar kunnen we vaststellen of deze windturbines voldoende opleveren om een gunstige business case op te leveren om als alternatief voor zonnepanelen te overwegen. • In de Burkmeerpolder zal 5 hectare lisdodde verbouwd worden. De aanbesteding hiervoor is in 2021 afgerond. We onderzoeken hoe we de ganzenvraat kunnen tegengaan. • Er zullen 3-5 geveltuinen worden aangelegd en in 2023 nog eens 5. De ervaring die we hiermee opdoen moet leiden tot een voorstel aan het bestuur om op grote schaal gevels te vergroenen. • In de aanbesteding voor het onderhoud van gemeentelijke panden vragen we nadrukkelijk aandacht voor innovatie en duurzaamheid. We organiseren in maart 2022 marktconsultaties. Daarin bespreken we hoe die partijen een substantiële rol kunnen spelen in het behalen van onze doelstellingen op het gebied van duurzaamheid. • Om de toenemende milieuvoetafdruk van onze ICT-apparatuur en het gebruik ervan te reduceren nemen wij vanaf 2022 als pilotpartner deel aan het onderzoekstraject RePlanIT. • We zijn actief in het Europese project AI4Cities. Binnen dit project werken we samen met zes Europese steden, om met behulp van Artificiële Intelligentie (AI) versnelling aan te jagen richting het behalen van onze klimaatdoelen.

Door middel van pre-commercial procurement (PCP) wordt de markt uitgedaagd om innovatieve oplossingen te ontwikkelen gericht op de thema’s mobiliteit en energie.

Bijlage | Verduurzamingsrapportage 2022

Dit hebben we in 2021 gerealiseerd • Ook met de vliegwielmiddelen: een project om de bouw van ten minste 9 duurzame scholen en kindcentra aan te besteden. De aanbesteding is in januari 2022 van start gegaan. De verwachting is dat de gebouwen samen een besparing van ongeveer 500 ton CO2-uitstoot per jaar zullen opleveren. • Naast de reguliere communicatie (website, nieuwsbrieven) is met de digitale tool Kijk!Duurzaam Sportpark Middenmeer in beeld gebracht. Net als bij Google Streetview is het voor de bezoeker mogelijk om virtueel over het sportpark te lopen, en nader in te zoomen op genomen duurzaamheids­maatregelen. Daarbij is aandacht voor het ecologisch beheer van het park, de innovaties op en rondom de (kunstgras)velden en de verduurzaming van het clubgebouw van hockeyclub AthenA. Dit wordt gebruikt in een grote campagne om verenigingen te inspireren en motiveren om te verduurzamen, en als voorbeeld voor andere gemeenten.

Plannen voor 2022

65

Domein Openbare ruimte Maatregel 25

Bijlage | Verduurzamingsrapportage 2022

66

Energieverbruik verminderen en duurzame energie opwekken Wat Voor alles in de openbare ruimte dat energie verbruikt op rekening van de gemeente zoeken we een energiezuinigere variant. Alle gemeentelijke terreinen die geschikt zijn voor energieopwekking worden daarvoor ingezet (mits rendabel).

Hoe Van de 150.000 armaturen in de openbare ruimte is nu 75 procent verLED. Ook de veld­ verlichting van sportvelden wordt verLED indien technisch mogelijk. Directie Metro en Tram bracht tot 2022 standaard de kansen en kosten voor

energiebesparing en –opwekking van hun projecten in kaart. Ze onderzochten zo ook de mogelijkheid om zonnepanelen te plaatsen op de taluds van metrolijnen.

Dit hebben we in 2021 gerealiseerd

Plannen voor 2022

• Het onderzoek naar de mogelijkheid om zonnepanelen op de taluds van de metrolijnen te plaatsen is afgerond. De mogelijkheden zijn enorm, maar een omgevingsvergunning is nodig. Om zo’n vergunning te krijgen mogen de panelen niet duidelijk zichtbaar zijn vanuit de openbare ruimte. Dat is wel het geval. In plaats hiervan zijn we een onderzoek gestart naar de mogelijkheid om zonnepanelen te integreren met geluidsschermen en hekwerken om de metrosporen. Een deel van het baanvak bij Gein wordt gebruikt voor een pilotproject. • De vervanging van de lampen van de openbare verlichting in de stad door LEDlampen ligt op schema. In 2020 was ongeveer de helft vervangen, inmiddels zijn 113.000 van de 150.000 lampen vervangen, ruim 75 procent. • Ook de verlichting rond de sportvelden in Amsterdam wordt vervangen door LEDverlichting. In 2021 hebben 21 velden LEDverlichting gekregen.

• De armaturen van de metro-Oostlijn moeten vervangen worden om ze geschikt te maken voor LEDverlichting. Dit stond gepland in 2021, maar is uitgesteld naar 2022. • Eind 2022 zullen 140.000 lampen van de openbare verlichting in de stad uit LEDverlichting bestaan. • De vervanging van de verlichting van sportvelden gaat in 2022 door. De raad heeft hiervoor €1,5 miljoen beschikbaar gesteld.

Domein Openbare ruimte Maatregel 26

Bijlage | Verduurzamingsrapportage 2022

67

CO2 reduceren in de openbare ruimte Wat In de openbare ruimte stoot de gemeente CO2 uit en dat willen we terugdringen. Nieuw beton zorgt voor de grootste uitstoot. Met de Green Deal ‘Het Nieuwe Draaien’ committeert de gemeente zich aan het verminderen van de uitstoot van CO2, fijnstof en stikstof van mobiele werktuigen. De binnenstedelijke logistiek bestaat voor 30 tot 40 procent uit bouwverkeer. Met de Green Deal ‘Duurzame logistiek in de bouw’ committeert de

gemeente zich aan het toepassen van slimme bouwlogistieke oplossingen.

Hoe De CO2-uitstoot binnen de grond-, weg- en waterbouw (GWW) is een belangrijke duurzaamheids­indicator. Het Duurzame Doelen­ proces geeft inzicht in de duurzaamheidswinst per project. We stellen eisen aan de efficiëntie van mobiele werktuigen van opdrachtnemers.

We stimuleren hen te investeren in elektriciteit en waterstof. Voor een circulaire en CO2-neutrale asfaltketen recyclen we asfalt zoveel mogelijk en laten we het lokaal produceren. Voor de productie van cement stimuleren we nieuwe technologieën. Metro en Tram heeft de CO2-voetafdruk (2019) in beeld en werkt aan het terugdringen van hun jaarlijkse uitstoot van circa 20 kiloton.

Dit hebben we in 2021 gerealiseerd

Plannen voor 2022

• Bij aanbestedingen in het fysieke domein wordt inschrijvers gevraagd om hun CO2-prestaties op te geven. Wat doen zij om de CO2-uitstoot op de bouwplaats te verminderen? Dit gebeurt in de vorm van een CO2prestatieladder. Hun prestatie op dit gebied weegt zwaar bij de gunning van projecten. • In 2020 hebben we al gerapporteerd over het Duurzame Doelenproces (DDP). Het is een methode die projectteams ondersteunt bij het integreren van duurzaamheid in hun projecten. In 2021 is dit proces met regelmaat op verzoek van projectteams doorlopen. Bij een aantal projecten heeft het DDP een substantiële invloed gehad op de mate van duurzaamheid van het project. • Bij de aanbesteding van betonnen verhardings­materialen hebben we in de uitvraag een gunningsvoordeel gegeven aan materialen waarbij minder CO2 vrijkomt bij de productie ervan. De aanbesteding loopt nog. • We hebben een tool ontwikkeld om de uitstoot van CO2, stikstof en fijnstof te meten bij het transport en de inzet van voertuigen in GWW-projecten. De tool is ontwikkeld samen met R&D en TNO en een aantal aannemers, en is 4 maanden in de praktijk getoetst bij meerdere projecten. • Metro en Tram heeft onderzoek gedaan naar het gebruik van alternatieve betonsoorten, die minder CO2 uitstoten bij de productie. In 2022 zullen deze alternatieven (hoogovencement en geopolymeerbeton) gebruikt worden bij de aanleg van de Uithoornlijn.

Dit levert een reductie van bijna 500 ton CO2 op.

• De tool om de uitstoot bij GWW-projecten te meten zal in 2022 worden uitgebreid naar de hele fysieke sector. Want het model is geschikt voor alles waarvoor een verbrandings-, waterstof- of elektromotor nodig is. • In 2022 verschijnt de notitie toekomstbestendige sportparken, waarin onder andere aandacht is voor de duurzaamheid en toegankelijkheid van sportaccommodaties. • We gaan de mogelijkheden verkennen om als gemeentelijke organisatie een certificaat van de CO2-prestatieladder te verkrijgen.

Domein Openbare ruimte Maatregel 27

Bijlage | Verduurzamingsrapportage 2022

68

Duurzaam inkopen openbare ruimte Wat Door duurzame eisen en gunningscriteria in onze inkooptrajecten op te nemen, beïnvloeden we de markt om zich te ontwikkelen in een duurzame richting. We werken toe naar standaardisatie zodat we duurzaamheid vaker uitvragen. We kunnen dit mede vorm geven door samen te werken met andere overheden in het fysieke domein.

Hoe Voor elk categorieplan en elke raamovereenkomst bepaalt de Regiegroep Inkoop Openbare Ruimte (RIOR) de relevante en haalbare duurzaamheidseisen. Aanbestedingen van onderhoudscontracten (verhardingen, groen, verkeersregelinstallaties, straatmeubilair) worden naast de prijs ook gegund op samenwerking en

innovatie. Door de Green Deal Duurzaam GWW 2.0 zijn er praktische handvatten om duurzaamheid mee te nemen in grond-, weg- en waterprojecten. Het Duurzame Doelenproces geeft marktpartijen ruimte om innovatieve oplossingen als gunningscriteria aan te dragen voor de aanbesteding.

Dit hebben we in 2021 gerealiseerd

Plannen voor 2022

• De werkgroep MVOI (Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen en Inkopen) is actief geweest in 2021. De groep bestond uit vertegenwoordigers van het Ingenieurs­bureau, Stadswerken, Verkeer en Openbare Ruimte, Grond en Ontwikkeling en Ruimte en Duurzaamheid. Deze werkgroep vergaarde kennis over duurzame inkoop, specifiek binnen de fysieke sector. Een eerste stap hierin was de analyse van het ketenproces voor duurzame inkoop (van ontwerp tot en met beheer). Op basis van die analyse heeft de werkgroep met een vervolgvoorstel een opdrachtgever gezocht, maar begin 2022 is het besluit genomen om te stoppen met het traject. Helaas bleek er in de keten­samenwerking geen overeenstemming in een vervolg. Mogelijk dat MVOI in de toekomst een doorstart krijgt. • Net zoals in maatregel 26, gebruiken we verschillende instrumenten om duurzaam in te kopen: het Duurzame Doelen Proces, de CO2prestatieladder, Slim en Schoon werken, waarbij de emissietool voor het transport en inzet van voertuigen in GWW-projecten in 2022 gebruikt zal worden als controlemiddel.

• We gaan de mogelijkheden verkennen om als gemeentelijke organisatie een certificaat van de CO2-prestatieladder te verkrijgen.

Domein Openbare ruimte Maatregel 28

Bijlage | Verduurzamingsrapportage 2022

69

Materiaalgebruik en hergebruik Wat Voor de aanleg van openbare ruimte worden veel grondstoffen gebruikt. In 2030 moet het gebruik van primaire grondstoffen zijn afgenomen met 50% ten opzichte van 2019. De gemeente heeft binnen de MRA afspraken gemaakt om samen te werken aan circulaire inkoop.

Hoe In de openbare ruimte wordt op een aantal terreinen geëxperimenteerd met hergebruik van materialen of het uitvragen van circulaire principes in aanbestedingstrajecten. Veel projecten bevinden zich nog in een pilotfase. Experimenteren

draagt bij aan het vergroten van de kennis bij marktpartijen, zodat in de toekomst bewezen methoden grootschalig toegepast kunnen worden.

Dit hebben we in 2021 gerealiseerd

Plannen voor 2022

• Een van de belangrijkste uitgangspunten die moeten leiden tot een circulaire stad is ‘Hergebruik tenzij’. Materialen en grondstoffen in de openbare ruimte moeten worden hergebruikt tenzij dat absoluut niet mogelijk is. Het afgelopen jaar is hiermee proefgedraaid in het project Buiksloterham. Een paar voorbeelden: de Boterbloemstraat is bestraat met hergebruikte gebakken klinkers. De brug die vrijkwam achter het Centraal Station kreeg een tweede leven in de Buiksloterham. En er is een ontwerp gemaakt van een tijdelijke ontmoetings-, sport- en speelplaats met ongeveer 90 procent hergebruikte materialen. De inzichten die deze proef heeft opgeleverd hebben geleid tot het opstellen van een transitiepad voor de implementatie van Hergebruik Tenzij. De Stuurgroep Inrichting Openbare Ruimte (SIOR) wordt centraal opdrachtgever hiervan. En we hebben verder vormgegeven aan de centrale voorzieningen die nodig zijn voor Hergebruik Tenzij: de Digitale Materialenbank en de Fysieke Materialenhub. • Sport en Bos heeft onder andere in het contract voor sportinventaris laten opnemen dat de leverancier afgeschreven materialen weer terugneemt voor hergebruik. • Het Hogendorpsportcentrum kreeg als eerste sporthal ter wereld een volledig circulaire indoor sportvloer.

De al aanwezige grondstoffen van de oude vloer zijn door leverancier Herculan met een minimale aanvulling van nieuwe grondstoffen ter plaatse verwerkt tot een nieuwe sportvloer. • In het Sportpark Middenmeer is het duurzaamste hockeyveld ter wereld neergelegd. Er zijn 3 innovaties toegepast: gerecyclede kratjes onder het veld vangen water op, waarmee het veld wordt beregend, de vezels in de kunstgrasmat bestaan voor 60 procent uit suikerriet en het veld heeft de nieuwste generatie LEDverlichting.

• In april zal de start van de invoering van Hergebruik Tenzij zijn. In 2022 en 2023 gaan vervolgens 6 projecten van start in Noord, waarmee we nog meer ervaring opdoen met Hergebruik Tenzij (stap 1 in de implementatiefase). • In 2022 wordt ook een proef gedaan met het plaatsen van schanskorven die circulariteit en ecologie stimuleren. Schanskorven zijn metalen vlechtwerken die gevuld zijn met steen. Ze worden al veel gebruikt in de openbare ruimte, maar tot dusver werd er voornamelijk gebruik gemaakt van natuursteen (dat vaak uit het buitenland ingevoerd moet worden). Het plan is om de schanskorven voortaan te vullen met restmateriaal van gebakken straatklinkers en betonklinkers. Dat mes snijdt aan twee kanten: de klinkers hoeven niet meer afgevoerd te worden, maar kunnen ter plekke gebruikt worden in schanskorven. Het komende jaar gaan we experimenteren met een natuurvriendelijke variant van de schanskorven aan de Sloterdijkerweg. We voegen aan de schanskorven grond, kalkrijke specie, hout, klimplanten, zaaigoed en dergelijke toe om te onderzoeken of ze op die manier kunnen bijdragen aan de natuurontwikkeling in de stad. Bij het slagen van deze proef worden de circulaire schanskorven verder ontwikkeld om ook als oeverbescherming in te kunnen zetten (bijvoorbeeld in Havenstad).

Domein Openbare ruimte Maatregel 29

Bijlage | Verduurzamingsrapportage 2022

70

Kennis en innovatie Wat Voor het toepassen van circulaire principes in de openbare ruimte is nog veel ontwikkeling nodig. Hoe Binnen het Innovatie- en Uitvoerings­ programma van Amsterdam Circulair 2020-2025 worden tal van experimenten uitgevoerd om de toepasbaarheid van circulaire principes te toetsen.

In het kader van de doelen van Toekomstbestendige Assets in de Openbare Ruimte, zijn Field Labs uitgevoerd met circulaire wegen, bio-based belijning en bitumen, deklagen van gerecycled asfalt, cementvrije betontegels, waterbergende straten en kunstgrassportvelden en een bouwplaats met uitstootvrij materieel en bouwlogistiek en duurzame

materialen. Het Ingenieursbureau beschikt over een groot aantal kennisnetwerken rond duurzaamheids­ onderwerpen zoals energietransitie, water, groen, circulariteit, natuurinclusief bouwen. Deze netwerken ontwikkelen innovaties en standaarden die zij vervolgens ontsluiten naar de gehele organisatie.

Dit hebben we in 2021 gerealiseerd

Plannen voor 2022

• Toekomstbestendige Assets is binnen de Openbare Ruimte bezig met de kennis­ontwikkeling en tal van innovatieprojecten. Een greep van de gerealiseerde projecten van afgelopen jaar: - De ontwikkeling van Mayor’s Manual Podcast: hierin voeren we gesprekken met koplopers uit het bedrijfsleven, kennisinstellingen en overheden. De concrete adviezen die voortkomen uit deze gesprekken delen we via verschillende kanalen, zoals een podcast, korte films en een boek. - In de Kromme Mijdrechtstraat is een waterdoorlatende weg aangelegd. En in de Kattenburgerstraat is een circulair waterbergingssysteem aangelegd. Hemelwater wordt daarmee niet langer afgevoerd naar het riool maar wordt opgeslagen en gebruikt voor het groen en voor perioden van droogte. - In samenwerking met Circularise zijn er 2 pilots gestart om een kwantitatieve methode te vinden om milieu-impact uit te vragen bij inkoop. Het doel is om op een eenvoudige en betrouwbare manier inzicht te krijgen in de kwaliteit van de data die we aangeleverd krijgen. - Het uitvoeren van een onderzoek naar de mogelijkheid om panden van het gas te halen door gebruik te maken van de warmte van kunstgrasvelden.

• Voor aankomend jaar is de focus om van ‘pilots naar het nieuwe normaal’ te gaan. Opschalen dus! Bij het uitvoeren van de pilots wordt ook monitoring van duurzaamheidsdoestellingen (CO2, m3 waterberging, materialenverbuik et cetera) steeds belangrijker. Dat krijgt dit jaar meer prioriteit bij het uitvoeren van de projecten. Een concreet plan is: het verbreden van het Mayor’s Manual concept van podcast naar community om concrete adviezen te leveren aan burgemeesters en steden wereldwijd. Dat resulteert dit jaar ook in een Mayor’s Manual boek.

Bijlage | Verduurzamingsrapportage 2022

Dit hebben we in 2021 gerealiseerd • Sport en Bos heeft, naast het onderzoek naar warmtepotentie, ook een aantal innovatieprojecten gerealiseerd, zoals: - Het doorontwikkelen van scale-up-methode van CTO Innovatieteam. Sport &Bos werkt samen met CTO, in een innovatieve aanbesteding (innovatiepartnerschap) waarbij de markt wordt uitgedaagd om met duurzame innovaties te komen voor sportvelden, ruimte te bieden om te testen en bij succes op te schalen (en direct onderdeel te maken van het raamcontract). We werken samen met andere gemeentes. - Verkenning van Led as a Service voor sportvelden. - Pilot met klimaatbestendige beplating op sportparken. - Eerste circulaire sportvloer ter wereld gerealiseerd (Herculan).

Plannen voor 2022

71

Colofon Verduurzamingsrapportage 2022 April 2022 De rapportage is samengesteld door Green Office, in nauwe samenwerking met collega’s uit de hele organisatie. Vormgeving door Ontwerpwerk

Fotograaf cover Wieke Braat

ONT2022028

Over de coverfoto Het blauw groene dak van Ite Boeremastraat 1. Je ziet zonnepanelen en sedum. Hiermee is het gemeentelijke pand verduurzaamd.